ÇRÉMAD-BHAGAVAD-GÉTÄ [1]

PRATHAMO ’DHYÄYAÙ
[VIÑÄD-YOGAÙ]

oà-kära-nätha-sevaka — çré-räma-raïjana-kävya-vyäkaraëa-tértha-kåtaù anvayaù

text 1
anvayaù
dhåtaräñöraù uväca (jijïäsita-vän). —— he saïjaya! dharma-kñetre kuru-kñetre yuyutsavaù (yoddhyum icchavaù) mämakäù (mat-puträù duryodhanädayaù) päëòaväù (päëòu-puträù yudhiñöhirädayaù) ca samavetäù (militäù santaù) eva kim akurvata?

çré-çrédhara-svämi-kåtä öékä

text 1
öékä
atra tävat dharma-kñetre ity ädinä viñédann idam abravéd ity antena granthena kåñëärjuna-saàväda-prastäväya kathä nirüpyate, —— dhåtaräñöra uväceti. dharma-kñetra ity ädi. bhoù saïjaya! dharma-bhümau kuru-kñetre iti kuru-kñetra-viçeñaëam. eñäm ädi-puruñaù kañcit kuru-nämä babhüva, tasya kuror-dharma-sthäne, mämakäù mat-puträù päëòu-puträç ca yuyutsavo yoddhyum icchantaù samavetäù militäù santaù kim akurvata kià kåtavantaù.

text 2
anvayaù
saïjaya uväca (tadä saïjaya ukta-vän).—— räjä duryodhanaù päëòavänékaà (päëòavänäm anékaà sainyaà) vyüòhaà (vyüharacanayä vyavasthäpitaà) dåñövä tadä tu äcäryam (droëäcäryam) upasaìgamya (droëäcärya-samépaà gatvä) vacanam (vakñyamäëaà väkyam) abravét (kathita-vän).

text 2
öékä
saïjaya uväca —— dåñövety ädi. päëòavänäm-anékaà sainyaà vyüòhaà vyüharacanayä adhiñöhitaà dåñtvä droëäcärya-samépaà gatvä räjä duryodhano vakñamäëaà vacanam-uväca.

text 3
anvayaù
[he äcärya!] tava dhé-matä (buddhi-matä) çiñyeëa drupada-putreëa (drupadasya putreëa dhåñöadyumnenety-arthaù) vyüòhäà (vyüharacanayä vyavasthäpitäà) päëòu-puträëäm etäà mahatéà (vipuläà) camüà senäà paçya.

text 3
öékä
tad eva vacanam äha —— paçyaitäm ity ädibhir-navabhiù çlokaiù. paçyety ädi. he äcärya, päëòavänäà mahatéà vitatäà camüà senäà paçya, tava çiñyeëa dhé-matä drupada-putreëa dhåñöadyumnena vyüòhäà vyüharacanayä ’dhiñöhitäm.

texts 4-6
anvayaù
atra (päëòava-senäyäm) maheñv-äsäù (mahä-dhanur-dharäù) yudhi (yuddhe) bhémärjuna-samäù (bhémena arjunena ca samäù tulyäù), yuyudhänaù (sätyakiù), viräöaù, mahä-rathaù drupadaù, dhåñöaketuù, cekitänaù, vérya-vän käçéräjaù, purujit, kuntibhojaù, nara-puìgavaù (nara-çreñöhaù) çaivyaù, vikräntaù (mahä-paräkramaçälé) yudhämanyuù, vérya-vän uttamaujäù, saubhadraù (abhimanyuù), draupadeyäù (prativindhy-apramukhäù païca draupadé-nandanäù) ca sarve eva çüräù (véräù) mahä-rathäù.

texts 4-6
öékä
atrety ädi. atra asyäà camväm. iñavo väëä asyante kñipyante ebhir iti iñväsäù dhanüàñi, mahänta iñväsä yeñäà te maheñväsäù. bhémärjunau tävad aträti-prasiddhau yoddhärau, täbhyäà samäù çüräù çauryaëa kñätra-dharmeëopetäù santi. tän eva nämabhir-nirdiçati —— yuyudhäna iti. yuyudhänaù sätyakiù. kiï ca dhåñöaketur iti. cekitäno näma eka räjä.
nara-puìgavaù nara-çreñöhaù çaivyaù. yudhämanyur iti. vikränto yudhämanyur-nämaikaù. saubhadro ’bhimanyuù, draupadeyäù draupadyäà païcabhyo yudhiñöhirädibhyo jätäù puträù prativindhyädayaù païca. mahä-rathädénäà lakñaëam ——
“eko daça-sahasräëi yodhayed yas tu dhanvinäm, çastra-çästra-pravéëaç ca mahä-ratha iti småtaù.
amitän yodhayed yas tu saàprokto ’ti-rathas tu saù.
rathé caikena yo yudhyet tann yüno ’rdha-rathaù småtaù”.

texts 7-9
anvayaù
he dvijottama (dvija-çreñöha droëäcärya)! asmäkaà tu (asmat pakñéyäëäà madhye) ye viçiñöäù (mukhyäù) mama sainyasya näyakäù (netäraù santi), tän nibodha (avadhäraya). te (tava) saàjïärthaà (samyak jïänärthaà) bravémi (samprati nämnä kathayämi);—— bhavän, bhéñmaù, karëaù, samitiï-jayaù (samaravijayé) kåpaù, açvatthämä, vikarëaù, saumadattiù (somadattasya putraù bhüriçraväù), jayadrathaù ca; anye ca (evam apare çalya-kåtavarma-prabhåtayaù) mad-arthe tyakta-jévitäù (jévanam api tyaktuà kåta-niçcayäù) nänä-çastra-praharaëäù (bahu-vidha-çastra-prayoga-kñamäù) bahavaù çüräù (santi) sarve eva yuddha-viçäradäù (yuddha-nipuëäù).

texts 7-9
öékä
asmäkam iti. nibodha budhyasva. näyakä netäraù. saàjïärthaà samyak jïänärtham ity arthaù. tän eväha —— bhavän iti dväbhyäm. bhavän droëaù. samitià saàgrämaà jayatéti tathä. saumadattiù somadattasya putro bhüriçraväù. anye ceti mad-arthe mat-prayojanärthaà jévitaà tyaktum adhyavasitä ity arthaù. nänä anekäni çasträëi praharaëa-sädhanäni yeñäà te yuddhe viçäradäù nipuëä ity arthaù.

text 10
anvayaù
bhéñmäbhirakñitaà (mat-pitämahena bhéñmeëa abhi sarvataù rakñitaà ) tat asmäkaà balam (sainyam yady api) aparyäptam (aparimitam asaìkhyam iti yävat), [tathäpi vipakñaiù saha yoddhum asamartham iva pratibhäti]. tu (kintu yady api) bhémäbhirakñitam (bhémena abhi sarvataù rakñitam) eteñäm (päëòavänäm) idaà balaà (sainyaà) paryäptaà (parimitaà) [tathäpi asmäbhiù saha yoddhuà samartham manye].

text 10
öékä
tataù kim, ata äha —— aparyäptam ity ädi. tat tathäbhütair-vérair-yuktam api bhéñmeëäbhirakñitam api asmäkaà balaà sainyam aparyäptaà taiù saha yoddhum asamarthaà bhäti. idam eteñäà päëòavänäà balaà sainyaà bhémäbhirakñitaà sat paryäptaà samarthaà bhäti, bhéñmasyobhaya-pakña-pätitvät. asmad balaà päëòava-sainyaà praty asamarthaà bhémasyaika-pakña-pätitvät.

text 11
anvayaù
sarveñu ca ayaneñu (vyüha-praveça-patheñu) bhavantaù sarva eva yathä-bhägam (sväà sväà raëa-bhümim aparityajya) avasthitäù (santaù) bhéñmam eva hi abhirakñantu.

text 11
öékä
tasmät bhavadbhir evaà vartitavyam ity äha —— ayaneñviti. ayaneñu vyüha-praveça-märgeñu yathä bhägaà vibhaktäà sväà sväà raëa-bhümim aparityajya avasthitäù santaù sarve bhéñmam eva abhirakñantu. yathä ’nyair yudhya-mänaù påñöhataù kaiçcin na hanyeta, tathä rakñantu. bhéñma-balenaiväsmäkaà jévanam iti bhävaù.

text 12
anvayaù
tasya duryodhanasya harñaà janayan (utsäham-utpädayan) kuru-våddhaù (kuru-kula-jyeñöhaù) pratäpavän pitämahaù (bhéñmaù) uccaiù (mahäntaà) siàha-nädaà vinadya (kåtvä) çaìkhaà dadhmau (vädita-vän).

text 12
öékä
tad evaà bahu-mäna-yuktaà räjïyo duryodhanasya väkyaà çrutvä bhéñmaù kià kåta-vän, tad äha —— tasyety ädi. tasya räjïo harñaà saïjanayan kurvan pitämaho bhéñma uccair mahäntaà siàha-nädaà vinadya kåtvä çaìkhaà dadhmau vädita-vän.

text 13
anvayaù
tataù (bhéñmasya çaìkha-nädänantaraà) sahasä eva [sainyamadhye] çaìkhäù bheryaù (bherésamühäù) paëavänaka-gomukhäù (paëaväù märdaläù, änakäù òhakkäù, gomukhäù raëa-çåìga-yukta-vädyaviçeñäù) abhyahanyanta (väditäù). [tena] saù (çaìkhädi-prayuktaù) çabdaù tumulaù (ati tévraù) abhavat (babhüva).

text 13
öékä
tad evaà senä-pater-bhéñmasya yuddhotsavam älokya sarvato yuddhotsavaù pravåtta ity äha —— tata ity ädinä. paëavä märdaläù änakä gomukhäç ca vädyaviçeñäù sahasä tat kñaëam eväbhyahanyanta väditäù. sa ca çaìkhädi-çabdas-tumülo mahän abhüt.

text 14
anvayaù
tataù çvetaiù hayaiù (açvaiù) yukte mahati (viçäle) syandane (rathe) sthitau (santau) eva mädhavaù (çré-kåñëaù) päëòavaù (arjunaù) ca divyau (çreñöhau) çaìkhau pradadhmatuù (väditavantau).

text 14
öékä
tataù päëòava-sainyaiù pravåttaà yuddhotsavam äha —— tata ity ädibhiù païcabhiù. tataù kaurava-sainya-vädyakolähalänantaraà mahati syandane rathe sthitau çré-kåñëärjunau divyau çaìkhau prakarñeëa dadhmatur-vädayäm-äsatuù.

texts 15-16
anvayaù
he påthivé-pate (dhåtaräñöra!) håñékeçaù (kåñëaù) päïcajanya, dhanaïjayaù (arjunaù) devadattaà, bhéma-karmä (asädhya-sädhana-sam-arthaù) våkodaraù (bhémaù) pauëòraà mahä-çaìkhaà (yady api
“çaìkhe taile tathä mäàse vaidye jyotiñike dvije,
yäträyäà pathi nidräyäà mahac-chabdo na déyate”
iti niñedhaù, tathäpy aträyam-arthaù karaëéyaù —— mahän çaìkhaù mahä-çaìkhaù çreñöha-çaìkhaù. anyatra tu mahä-çaìkha-çabdäsyärthaù måtaçiro ’sthi-khaëòa-viçeñaù) kunté-putraù räjä yudhiñöhiraù ananta-vijayaà, nakulaù sahadevaç ca [yathä-kramaà] sughoña-maëipuñpakau (nakulaù sughoñaà, sahadevaù maëipuñpakaà) näma çaìkhaà dadhmau).

texts 15-16
öékä
tad eva vibhägena darçayann äha —— päïcajanyam iti. päïcajanyädéni çré-kåñëädi-çaìkhänäà nämäni. bhémaà ghoraà karma yasya saù. våkavad-udaraà yasya sa våkodaro mahä-çaìkhaà pauëòraà dadhmäv iti. ananteti. nakulaù sughoñaà näma çaìkhaà dadhmau, sahadevo maëipuñpakaà näma.

texts 17-18
anvayaù
parameñv-äsaù (mahä-dhanur-dharaù) käçyaù (käçé-räjaù), mahä-rathaù çikhaëòé, dhåñöadyumnaù, viräöaù, aparäjitaù sätyakiù (yuyudhänaù), drupadaù, draupadeyäç ca (draupadé-puträù), mahä-bähuù saubhadraù (abhimanyuù) sarvaçaù (samantät) påthak påthak çaìkhän dadhmuù (väditavantaù).

texts 17-18
öékä
käçyaç ceti. käçyaù käçé-räjaù. katham-bhütaù? paramaù çreñöhaù iñväso dhanur-yasya saù. drupada iti. he påthivé-pate dhåtaräñöra!

text 19
anvayaù
tumulaù (ati bhayaìkaraù) saù ghoñaù (çaìkha-çabdaù) nabhaù (antarékñaà) påthivéà ca anunädayan (pratidhvanibhiù äpürayan) dhärtaräñöräëäà (dhåtaräñöra-puträëäà duryodhanädénäà) hådayäni (manäàsi) vyadärayat (vidärita-vän).

text 19
öékä
sa ca çaìkhänäà nädas tvadéyänäà mahä-bhayaà janayäm äsety äha —— sa ghoña ity ädi. dhärtaräñöräëäà tvadéyänäà hådayäni vyadärayat vidärita-vän. kià kurvan? nabhaç ca påthivéï caiva tumulo ’bhyanunädayan pratidhvanibhir-äpürayan.

text 20
anvayaù
he mahé-pate! atha (mahä-çabdänantaraà) dhärtaräñörän (dhåtaräñöra-puträn duryodhanädén) vyavasthitän (yuddhod-yoge avasthitän) dåñövä kapi-dhvajaù kapiù (mahä-véraù hanumän eva dhvajo yasya saù) [ata eva nirbhayaù] päëòavaù (arjunaù) çastra-sampäte (väëädi-varñaëe pravåtte) (sati) [yuddhäya] dhanuù (gäëòévam) udyamya (uttolya) tadä håñékeçam (håñékäëäà indriyäëäm éçaà niyantäram çré-kåñëam) idaà (vakñyamäëaà) väkyam äha (ukta-vän).

text 20
öékä
etasmin samaye çré-kåñëam-arjuno vijïäpayäm äsety äha —— athety ädibhiç caturbhiù çlokaiù. atheti. athänantaraà vyavasthitän yuddhod-yogena sthitän. kapi-dhvajo ’rjunaù.

texts 21-22
anvayaù
arjuna uväca, —— he acyuta! yävat (yat käla-paryantaà) yoddhu-kämän (yuddhäbhiläñiëaù) avasthitän etän ahaà nirékñe (paçyämi), mayä kaiù saha asmin raëa-samudyame (yuddhod-yoge) yoddhavyam.

texts 21-22
öékä
tad eva väkyam äha —— senäyor ity ädi yävad etän iti. nanu tvaà yoddhä, na tu yuddha-prekñakas taträha —— kair mayety ädi. kaiù saha mayä yoddhavyam.

text 23
anvayaù
ye ete yuddhe durbuddheù dhärtaräñörasya (dhåtaräñöra-putrasya) priya-cikérñavaù (priyaà kartum icchavaù) samägatäù, [tän] yotsyamänän (yävat) ahaà avekñe paçyämi, (tävat) ubhayoù madhye me mama rathaà sthäpaya.

texts 23
öékä
yotsyamänän iti. dhärtaräñörasya duryodhanasya priyaà kartum icchavo ye iha samägatäù, tän ahaà drakñyämi yävat, tävad ubhayoù senayor-madhye me mama rathaà sthäpayety anvayaù.

texts 24-25
anvayaù
saïjaya uväca, —— he bhärata! guòäkeçena (jita-nidreëa) evam uktaù (san) håñékeçaù ubhayoù senayor-madhye bhéñma-droëa-pramukhataù (bhéñma-droëayoù sammukhe) sarveñäà mahé-kñitäà (räjïäà) ca (sammukhe) rathottamaà (tat sarvottamaà divyaà rathaà) sthäpayitvä iti (idaà) uväca —— he pärtha (arjuna!) samavetän etän kurün paçya.

texts 24-25
öékä
tataù kià våttam? ity apekñäyäà saïjaya uväca —— evam ukta ity ädi. guòäkä nidrä tasyä éçena jita-nidreëa arjunena evam uktaù san. he bhärata! he dhåtaräñöra! senayor-madhye rathänäm-uttamaà rathaà håñékeçaù sthäpita-vän. bhéñma-droëa iti. mahé-kñitäà räjïäà ca pramukhataù sammukhe rathaà sthäpayitvä. he pärtha! etän kurün paçyeti çré-bhagavän uväca.

text 26
anvayaù
atha pärthaù tatra (sva-pakña-vipakña-senäyäà) sthitän ubhayoù api (kuru-päëòavayoù) pitèn (pitåvyän bhüriçravaù-prabhåtén), pitämahän (bhéñmädén), äcäryän (droëädén), mätulän (çalya-çakuni-prabhåtén), bhrätèn (duryodhanädén), puträn (lakñmaëädén), pauträn (lakñmaëa-tanayädén), tathä sakhén (jayadratha-prabhåtén), çvaçurän (kåtävarmädén), suhådaù (evaà miträëi) ca apaçyat (dåñöa-vän).

text 26
öékä
tataù kià kåtam ity äha —— tatrety ädi. pitèn pitåvyän ity arthaù. puträn pauträn iti duryodhanädénäà ye puträù pauträç ca tän ity arthaù. sakhén miträëi. suhådaù kåtopakäräàç ca apaçyat.

text 27
anvayaù
saù kaunteyaù (kunté-putraù arjunaù) tän sarvän kurün avasthitän samékñya (avalokya) parayä kåpayä äviñöaù (parama-kåpävaçaù san) viñédan (anutäpaà kurvan) idam (vakñymäëam) abravét.

text 27
öékä
tataù kià kåtavän ity äha —— tän iti. senayor-ubhayor evaà samékñya kåpayä mahatyä äviñöaù viñaëëaù san idam arjuno ’bravét. ity uttarasyärdha-çlokasya väkyärthaù. äviñöo vyäptaù.

text 28
anvayaù
arjuna uväca, —— he kåñëa! samavasthitän (sammukhe sthitän) imän sva-janän yuyutsün (yoddhum icchün) dåñövä mama gäträëi sédanti (viçéryante), mukhaà ca pariçuñyati (çuñkaà bhavati).

text 29
anvayaù
me (mama) çarére vepathuù (kampaù), roma-harñaù (romäïcaù) ca jäyate, hastät gäëòévaà sraàsate (skhalitaà bhavati), tvak (carma) ca eva paridahyate (santapyate).

text 30
anvayaù
he keçava! avasthätuà (sthiro bhavituà) ca na çaknomi, me manaù bhramatéva (ghürëitam iva), viparétäni nimittäni (aniñöa-sücakäni vämäìga-sphuraëädéni) ca paçyämi.

texts 28-30
öékä
kim abravéd ity apekñäyäm äha —— dåñövemän ity ädi yävad-adhyäyasamäpti! he kåñëa! yoddhum icchataù purataù samyag-avasthitän sva-janän bandhu-janän dåñövä madéyäni gäträëi karacaraëädéni sédanti viçéryante. kiï ca vepathuç ceti. vepathuù kampaù. roma-harño romäïcaù. sraàsate nipatati. paridahyate sarvataù santapyate api ca na çaknométy ädi. viparétäni nimittäni aniñöa-sücakäni çakunädéni paçyämi.

text 31
anvayaù
ähave (yuddhe) sva-janaà gatvä çreyaù (maìglaà) ca na anupaçyämi, [etän hatvä räjyädi-läbhaà kuçalaà na manye]; [ata eva] kåñëa! vijayaà (yuddhe jayaà) na käìkñe (na abhilañämi), na ca räjyaà sukhäni ca (käìkñe).

text 31
öékä
kiï ca na cety ädi. ähave yuddhe sva-janaà hatvä çreyaù phalaà na paçyämi. vijayädikaà phalaà kià na paçyaséti cet, taträha —— na käìkñe iti.

texts 32-34
anvayaù
he govinda! naù (asmäkaà) räjyena kià (kim api prayojanaà sädhitaà na maviñyati), kià bhogaiù, jévitena (präëa-dhäraëena) vä kià bhaviñyati? yeñäm arthe (yad-arthaà) naù (asmäkaà) räjyaà bhogäù sakhäni ca käìkñitam (abhéñöam), te ime äcäryäù, pitaraù, puträù, tathä eva ca pitämahäù, mätuläù, çvaçuräù, pauträù, tathä çyäläù, sambandhinaù (kuöumbinaù) präëän dhanäni ca tyaktvä (präëa-dhanädi-tyägam aìgé-kåtya) yuddhe avasthitäù, ata eva he madhusüdana! ghnataù (asmän vinäçayataù) api etän hantuà (vinäçayituà) na icchämi (na abhilañämi).

text 35
anvayaù
he janärdana! mahé-kåte (påthivé-nimittäya) kià nu (kià vaktavyam)? api trai-lokya-räjasya (tri-bhuvanasya) hetoù dhärtaräñörän (dhåtaräñöra-puträn) nihatya naù (asmäkaà) kä prétiù (na käpéty-arthaù).

texts 32-35
öékä
etad eva prapaïcayati kià no räjyena ity ädi —— särdha-dvayena ta ime iti. yad-artham-asmäkaà räjyädikam-apekñitaà, te ete präëa-dhanäni tyaktvä tyägam-aìgé-kåtya yuddhärtham-avasthitäù. ataù kim asmäkaà räjyädibhiù kåtyam ity arthaù. nanu yadi kåpayä tvam etän na haàsi, tarhi tväm ete räjya-lobhena haniñyanty eva, atas tvam evaitän hatvä räjyaà bhuìkñveti taträha —— etän ity ädi särdhena. ghnato ’pi asmän märayato ’pi etän. apéti trai-lokya-räjyasyäpi hetoù tat-präpsy-artham api hantuà necchämi; kià punar-mahé-mätra-präptaya ity arthaù.

text 36
anvayaù
etän ätatäyinaù (para-kñeträpahäriëaù) [api] hatvä asmän päpam eva äçrayet (vayaà päpa-liptäù bhavema), tasmät (phaläbhävät anartha-sambhaväc ca ) vayaà sa-bändhavän (bändhava-sahitän) dhärtaräñörän hantuà na arhäù (na yogyäù); he mädhava! hi (tathä hi) sva-janaà hatvä kathaà sukhinaù syäma (bhavema).

text 36
öékä
nanu ca
“agnido garadaç caiva çastra-päëir-dhanäpahaù,
kñetra-däräpahäré ca ñaò ete hy ätatäyinaù”.
iti smaraëädagnidähädibhiù ñaòbhir-hetubhir ete tävad ätatäyinaù; ätatäyinäï ca vadho yukta eva,
“ätatäyinam äyäntaà hanyäd evävicärayan,
nätatäyi-vadhe doño hantur bhavati kaçcana”
iti vacanät. taträha —— päpam evety ädi särdhena. “ätatäyinam äyäntam” ity ädikam-artha-çästraà, tac ca dharma-çästrät tu durbalam. yathoktaà yäjïavalkyena,
“småtyor-virodhe nyäyas tu bala-vän vyavahärataù,
artha-çästräc ca balavad dharma-çästram iti sthitiù.”
iti. tasmäd ätatäyinäm api eteñäm äcäryädénäà vadhe ’smäkaà päpam eva bhavet anyäyyatvät adharmyatväc caitad vadhasya. amutra ceha vä na sukhaà syäd ity äha —— sva-janaà héti.

texts 37-38
anvayaù
yady api ete (duryodhanädayaù) lobhopahata-cetasaù (lobhäd bhrañöa-vivekäù santaù) kula-kñaya-kåtaà (vaàça-näça-janitaà) doñaà, mitra-drohe (bändhavänäà hiàsayä) pätakaà (päpaà) na paçyanti; he janärdana! [tathäpi] kula-kñaya-kåtaà doñaà prapaçyadbhiù (jänadbhiù) asmät päpät nivartitum asmäbhiù kathaà na jïeyam?

texts 37-38
öékä
nanu ca teñäm api bandhu-vadha-doñe samäne yathaivaite bandhu-vadha-doñam- aìgé-kåtyäpi yuddhe pravartante, tathaiva bhavän api pravartatäà, kim anena viñädenety ata äha —— yady apéti dväbhyäm. räjya-lobhenopahataà bhrañöa-vivekaà ceto yeñäà te ete duryodhanädayo yady api doñaà na paçyanti, tathäpi asmäbhir-doñaà prapaçyadbhir asmät päpät nivartituà kathaà na jïeyaà nivåttäv eva buddhiù kartavyety-arthaù.

text 39
anvayaù
kula-kñaye sanätanäù (paramparä-gatäù) kula-dharmäù (kulocita-dharmäù) [kartara-bhävät] praëaçyanti (viluptä bhavanti), dharme nañöe (kula-dharmasya näçe sati) kåtsnam (samagram) uta (api) kulam adharmaù abhibhavati (grasati).

text 39
öékä
tam eva doñaà darçayati —— kula-kñaya ity ädi. sanätanäù paramparä-präptäù uta api avaçiñöaà kåtsnam api kulam adharmo ’bhibhavati, vyäpnotéty-arthaù.

texts 40-41
anvayaù
he kåñëa! adharmäbhibhavät (adharma-grasanät) kula-striyaù praduñyanti (bhrañöä bhavanti); he värñëeya (våñëi-kulodbhava!) stréñu duñöäsu varëa-saìkaraù jäyate, kulasya ca saìkaraù kula-ghnänäà (kula-kñaya-hetu-bhütänäà) narakäya (naraka-nimittäya bhavati) [na kevalaà teñäm api] hi [teñäà] pitaraù (pitå-puruñäù) lupta-piëòodaka-kriyäù (apräpta —— jala-piëòäù santaù) narake eva patanti.

texts 40-41
öékä
tataç ca adharmäbhibhaväd ity ädi evaà sati saìkara eñäà kula-ghnänäà pitaraù patanti, hi yasmät luptäù piëòodaka-kriyäù yeñäà te tathä.

texts 42-43
anvayaù
kula-ghnänäà varëa-saìkara-kärakaiù (varëa-saìkara-käraëa-hetu-bhütaiù) etaiù doñaiù jäti-dharmäù çäçvatäù (nityäù) kula-dharmäù ca utsädyante (utsannäù bhavanti), he janärdana! utsanna-kula-dharmäëäà (vilupta-vaàça-paramparä-präpta-dharmäëäà) manuñyäëäà narake niyataà väsaù bhavati iti [çästräcäryät] anuçuçruma (çrutavantaù).

texts 42-43
öékä
ukta-doñam-upasaàharati —— doñair iti dväbhyäm. utsädyante lupyante. jäti-dharmäù, varëa-dharmäù, kula-dharmäç ceti cakäräd-äçrama-dharmädayo ’pi gåhyante. utsanneti utsannäù kula-dharmä yeñäm iti utsanna-jäti-dharmädénäm apy upalakñaëam. anuçuçruma çrutavanto vayam.
“präyaçcittam-akurväëäù päpeñu niratä naräù,
apaçcät-täpinaù päpä nirayän yänti däruëän.”
ity ädi-vacanebhyaù.

text 44
anvayaù
aho bata (atéva duùkham) yat —— räjya-sukha-lobhena sva-janaà hantum udyatäù, [ataù] vayaà mahat päpaà kartuà vyavasitäù (adhyavasäyaà kåtavantaù).

text 44
öékä
bandhu-vadhädhyavasäyen santapyamän äha —— aho batety ädi. sva-janaà hantum-udyatä iti, tat etan mahat päpaà kartum-adhyavasäyaà kåtavanto vayam, aho bata mahat kañöam ity arthaù.

text 45
anvayaù
yadi apratékäraà (sva-präëa-rakñaëärthaà yatnam akurväëaà tüñëém upaviñöam) mäà çastra-päëayaù (çastra-dhäriëaù) dhärtaräñöräù (dhåtaräñöra-puträù duryodhanädayaù) raëe hanyuù (haniñyanti) [tarhi] tat (hananaà) me (mama) kñema-taram (atyanta-hita-karaà) bhavet (präëänta-präyaçcittena çuddhir-bhaviñyatéti bhävaù).

text 45
öékä
evaà santaptaù san måtyum eväçaàsamäna äha —— yadi mäm ity ädi. akåt-apratékäraà tüñëém upaviñöaà mäà yadi haniñyanti tarhi tad-dhananaà mama kñema-taram atyantaà hitaà bhavet päpä-niñpatteù.

text 46
anvayaù
saïjaya uväca, —— çoka-saàvigna-mänasaù (bändhavänäà vadhäçaìkayä udvigha-cittaù) arjunaù evam uktvä sa-çaraà cäpaà (väëa-sahitaà gäëòévaà dhanuù) visåjya (tyaktvä) saìkhye (yuddhe) rathopasthe (rathasya upari) upäviçat (upaviñöaù).

saàsärärëava-duùkhau-dhaiù péòitaà bhoga-saàratam,
sevakaà pätu maà kåñëa kåpälo karuëä-maya.

iti çrémad-bhagavad-gétäyäm oà-kära-nätha-sevaka-çré-räma-raïjana-kävya-
vyäkaraëa-tértha-kåtänvaya-sambalitäyäà prathamo ’dhyäyaù.

text 46
öékä
tataù kià våttam ity apekñäyäà saïjaya uväca —— evam ujtvety ädi. saìkhye saàgräme rathopasthe rathasyopari upäviçat upaviveça. çokena saàvignaà prakampitaà mänasaà cittaà yasya saù.

iti çrémad-bhagavad-gétäyäà çré-çrédhara-svämi-kåta-subodhané-öékäyäà prathamo ’dhyäyaù.