ÇRÉMAD-BHAGAVAD-GÉTÄ [2]

DVITÉYO ’DHYÄYAÙ
[SÄÌKHYA-YOGAÙ]

text 1
anvayaù
saïjaya uväca,—— madhu-südanaù (bhagavän çré-kåñëaù) tathä (pürvokta-prakäreëa) kåpayä äviñöaà (vyäptaà) viñédantaà (viñädaà präpnuvantam) [ata eva] açru-pürëäkulekñaëaà (çoka-santapta tayä açrubhiù pürëe äkule darçanäkñame ca ékñaëe nayane yasya taà) tam (arjunam) idaà (vakñamäëam) väkyam uväca.

text 1
öékä
“dvitéye çoka-santaptam arjunaà brahma-vidyayä,
pratibodhya hariç-cakre sthita-prajïasya lakñaëam.”
tataù kià våttam ity apekñäyäà saïjaya uväca —— taà tathety ädi. açrubhiù pürëe äkule ékñaëe yasya taà tathä ukta-prakäreëa viñédantam arjunaà prati madhusüdanaù idaà väkyam uväca.

text 2
anvayaù
çré-bhagavän uväca,—— he arjuna! viñame (saìkaöe sthale) kutaù (hetoù) anärya-juñöam (anäryaiù apratiñöhita-lokaiù juñöaà sevitam), asvargyam (svarga-gatir-odhakam), akérti-karam (ayaças-karam) idaà (sva-dharmät paräì-mukha-tvaà) kaçmalaà (mohaù) tvä (tväà) samupasthitam (präptam?).

text 2
öékä
tad eva väkyam äha —— çré-bhagavän uväca kuta iti. kuto hetos tvä tväà viñame saìkaöe idaà kaçmalam upasthitam ayaà mohaù präptaù. yata äryair asevitam, asvargyam adharmyam, ayaças-karaï ca.

text 3
anvayaù
he pärtha! klaibyaà (kléva-bhävam kätaryaà) mä sma gamaù (mä präpnuhi), tvayi (tvat sadåçe mahä-prabhäve) etat na upapadyate (na yogyaà bhavati). he parantapa (çatru-täpana!) kñudraà (tucchaà) hådaya-daurbalyaà (manasaù kätaryaà) tyaktvä (vivekena apanéya) uttiñöha (yuddhäya udyukto bhava).

text 3
öékä
klaibyaà mä sma gama iti. tasmät he pärtha! klaibyaà kätaryaà mä sma gamaù na präpnuhi. yatas tvayi etan nopapadyate yogyaà na bhavati. kñudraà tucchaà hådaya-daurbalyaà kätaryaà tyaktvä yuddhäya uttiñöha. he parantapa! çatru-täpana!

text 4
anvayaù
arjuna uväca,—— he ari-südana (çatru-mardana!) madhu-südana! ahaà saìkhye (samare) kathaà (kena prakäreëa) bhéñmaà droëaà ca prati iñubhiù (väëaiù) yotsyämi (yuddhaà kariñyämi)? [yataù tau] püjärhau (püjä-yogyau) [ata eva komala-kusumädibhiù arcana-yogyau tau kathaà kaöhoraçaraiù prahariñyäméti bhävaù].

text 4
öékä
nähaà kätaratvena yuddhät uparato ’smi. kintu yuddhasya anyäyyatväd-adharmyatväc cety äha —— arjuna uväca katham iti. bhéñma-droëau püjärhau püjäyäm-arhau yogyau, tau prati katham ahaà yotsyämi, taträpi iñubhiù, yatra väcäpi yotsyäméty arthaù vaktum-anucitaà, tatra väëaiù kathaà yotsyäméty arthaù. he ari-südana! çatru-mardana!.

text 5
anvayaù
mahänubhävän (mahän anubhävaù prabhävaù yeñäà tän) gurün (bhéñma-droëädén) ahatvä (ahiàsitvä) hi iha loke bhaikñyam (bhikñännam) api bhoktuà (bhakñituà) çreyaù (praçasta-taraà), tu (kintu) gurün hatvä iha rudhira-pradigdhän (rudhireëa çoëitena pradigdhän liptän) artha-kämän (artha-kämätmakän) bhogän eva bhuïjéya (açnéyäm) [na tu dharma-mokñäv iti bhävaù].

text 5
öékä
tarhi tän ahatvä tava dehayäträpi na syäd iti cet, taträha —— gurün iti. gurün droëäcäryädén ahatvä para-loka-viruddhaà guruvadhama-kåtvä iha loke bhaikñyaà bhikñännam api bhoktuà çreyaù ucitam. vipakñe tu na kevalaà paratra duùkhaà, kintv ihaiva ca naraka-duùkham-anubhaveyam ity äha —— hatveti. gurün hatvä ihaiva tu rudhireëa pradigdhän prakarñeëa liptän artha-kämätmakän bhogän ahaà bhuïjéya açnéyäm. yadvä artha-kämän iti gurüëäà viçeñaëam. artha-tåñëäkulatväd ete tävat yuddhän na nivarteran, tasmäd etad-vadhaù prasajyetaivety arthaù. tathä ca yudhiñöhiraà prati bhéñmeëoktam,——
“arthasya puruño däso däsas tv artho na kasya cit,
iti satyaà mahä-räja vaddho ’smy arthena kauravaiù.”
iti.

text 6
anvayaù
naù (asmäkaà kñatriyäëäà) [jaya-paräjayayor-madhye] katarat (kinnäm) garéyaù (çreñöham) etat ca na vidmaù (na jänémaù), yad vä [yataù vayaà] jayema (etän vayaà jeñyämaù) yadi vä [ete dhärtaräñöräù] naù asmän jayeyuù (jeñyanti); yän (bändhavän) eva hatvä na [yüyaà] jijéviñämaù (jévitum api na icchämaù kià punar-viñayän upabhoktam iti bhävaù) te eva dhärtaräñöräù (duryodhanädayaù) [yuddhärthaà] pramukhe (sammukhe) avasthitäù.

text 6
öékä
kiï ca yady apy adharmam-aìgé-kariñyämaù, tathäpi kim asmäkaà jayaù paräjayo vä garéyän bhaved iti na jïäyat ity äha —— na caitad ity ädi. etad dvayor madhye no ’smäkaà katarat kià näma garéyo ’dhikataraà bhaviñyatéti na vidmaù. tad eva dvayaà darçayati. yad vä etän vayaà jayema jeñyämaù, yadi vä no ’smän ete jayeyur jeñyantéti. kiï cäsmäkaà jayo ’pi phalataù paräjaya evety äha —— yän iti. yän eva hatvä jévituà necchämas ta evaite sammukhe ’vasthitäù.

text 7
anvayaù
kärpaëya-doñopahata-svabhävaù (kärpaëyam,—— etän hatvä kathaà jéviñyämaù evaà cittad ainyaà, doñaù,—— ätméya-bändhavädinäçajanitamamatva-lakñaëaù, täbhyäm upahataù abhibhütaù svabhävaù yasya saù) dharma-sammüòha-cetäù (dharme sammüòhaà saàçaya-grastaà ceto yasya saù) [tädåçaù] ahaà tväà (bhavantaà) påcchämi me (mama) yat niçcitam (aikäntikaà) çreyaù syät (bhavet), tat brühi; ahaà te tava çiñyaù, [ataù] tväà prapannaà (çaraëä-gataà) mäà çädhi (çikñaya).

text 7
öékä
upadeça-grahaëe svädhikäraà sücayati —— kärpaëyety ädi. tasmät kärpaëya-doñopahata-svabhävaù, etän hatvä kathaà jéviñyäma iti kärpaëyaà, doñaç ca sva-kula-kñaya-kåtaù, täbhyäm upahato ’bhibhütaù svabhävaù çauryädi-lakñaëo yasya so ’haà tväà påcchämi; tathä dharme sammüòhaà ceto yasya saù, yuddhaà tyaktä bhikñäöanam api kñatriyasya dharmo-’dharmo veti sandigdha-cittaù sann ity arthaù. ato me niçcitaà yat çreyaù yuktaà syät tad brühi. kiï ca te ’haà çiñyaù çäsanärhaù, atas tväà çaraëä-gataà mäà çädhi çikñaya.

text 8
anvayaù
hi (yasmät) bhümau (dharä-tale) asapatnam (niñkaëöakam) åddhaà (samåddhaà) räjyaà [tathä] suräëäm ädhipatyam (indra-tvaà brahma-tvaà vä) aväpya (präpya) api [sthitasya] mama indriyäëäm ucchoñaëaà (santäpakaraà) çokaà yat apanudyät (apanayet), [tat] ahaà na prapaçyämi.

text 8
öékä
tvam eva vicärya yad yuktaà, tat kurv iti cet, taträha —— na hi prapaçyäméti. indriyäëäm ucchoñaëam ati-çoñaëa-karaà madéyaà çokaà yat karma apanudyät apanayet, tad ahaà na prapaçyäméti. yady api bhümau niñkaëöakaà samåddhaà räjyaà präpsyämi, tathä surendra-tvam api yadi präpsyämi, evam abhéñöaà tat tat sarvam-aväpsyämi çokäpanodanopäyaà na prapaçyäméty anvayaù.

text 9
anvayaù
saïjaya uväca,—— guòäkeçaù (jitälasyaù) parantapaù (çatru-näçé arjunaù) håñékeçaà (håñékäëäm indriyäëäm éçaù niyämakaù, taà) govindam (sarva-veda-jïaà bhagavantam) [ädau] evaà (pürvokta-prakäreëa) uktä [ahaà] na yotsye (yuddhaà na kariñyämi), [iti ca] uktvä tüñëéà (mauné) babhüva ha (babhüva kila).

text 9
öékä
evam uktvärjunaù kià kåtavän ity apekñäyäà saïjaya uväca evam ity ädi spañöärthaù.

text 10
anvayaù
he bhärata (bharata-vaàça-ja dhåtaräñöra!) ubhayoù senäyoù madhye viñédantaà (viñädaà kurvantaà) tam (arjunaà) håñékeçaù (bhagavän) prahasan iva (prasanna-mukhaù san upahäsaà kurvan iva) idaà vacaù uväca.

text 10
öékä
tataù kià våttam ity apekñäyäm äha —— tam uväceti. prahasann iva prasanna-mukhaù sann ity arthaù.

text 11
anvayaù
çré-bhagavän uväca,—— açocyän (çocitum ayogyän bhéñma-droëädén) tvam anvaçocaù (çocita-vän asi), atha ca prajïä-vädän (paëòitänäà vacanäni) bhäñase (vadasi) ca, [ata eva tvaà paëòitaù na asi, yataù] paëòitäù gatäsün (måtän) agatäsün (jévitän) ca na anuçocanti.

text 11
öékä
dehätmanor-avivekädasyaivaà çoko bhavatéti tad viveka-darçanärthaà çré-bhagavän uväca —— açocyän ity ädi. çokasya aviñayé-bhütän eva bandhün tvam anvaçocaù anuçocita-vän asi “dåñövemän sva-janän kåñëa” ity ädinä. tatra “kutas tvä kaçmalam idaà viñame samupasthitam” ity ädinä mayä bodhito ’pi punaç ca prajïä-vatäà paëòitänäà vädän çabdän “kathaà bhéñmam ahaà saìkhye” ity ädén kevalaà bhäñase, na tu paëòito ’si yataù gatäsün gata-präëän bandhün agatäsüàç ca jévito ’pi bandhu-hénä ete kathaà jéviñyantéti nänuçocanti paëòitä vivekinaù.

text 12
anvayaù
jätu (kadäcit) ahaà na äsam iti tu naiva (kintu äsam eva,) tvaà na äséù iti na [parantu äsér eva], ime janädhipäù (räjänaù) na äsan iti na [kintu äsan eva], ataù param (ataù asmad-deha-näçät uttara-käle api) sarve vayaà (ahaà, tvaà, ime ca) na bhaviñyämaù iti na, parantu (bhaviñyäma eva).

text 12
öékä
açocyatve hetum äha —— na tv eväham iti. yathähaà parameçvaro jätu kadäcit lélä-vigrahasyävirbhävatirobhävato näsam iti tu naiva, api tv äsam eva anädi-tvät; na ca tvaà näséù näbhüù, api tv äsér eva; ime vä janädhipä nåpä näsann iti na api tu äsann eva mad-aàça-tvät; tathätaù param ita upary api na bhaviñyämo na sthäsyäma iti ca naiva, api tu sthäsyäma eveti, janma-maraëa-çünya-tväd-açocyä ity arthaù.

text 13
anvayaù
dehinaù (deha-vataù, dehäbhimäninaù jévasya) asmin (vartamäne) dehe yathä kaumäraà (bälyaà) yauvanaà, jarä (värdhakyam) [iti avasthä-trayaà bhavati], tathä (tenaiva prakäreëa) dehäntara-präptiù (avikåtasya eva sataù ätmanaù dehät anya-deha-läbhaù bhavati, na tu tävat ätmanaù näçaù), tatra [evaà vidhe viñaye] dhéraù (vidvän) na muhyati (na moha-grastaù bhavati).

text 13
öékä
nanv éçvarasya tava janmädi-çünya-tvaà satyam eva; jévänäntu janma-maraëe prasiddhe, taträha —— dehina ity ädi. dehino dehäbhimänino jévasya yathäsmin sthüla-dehe kaumärädy avasthäs tad deha-nibandhanä eva, na tu svataù, pürvävasthä-näçe ’vasthäntarotpattäv api sa eväham iti praty abhijïänät, tathaiva etad deha-näçe dehäntara-präptir api liìga-deha-nibandhanaiva. na tädavätmano näçaù, jäta-mätrasya pürva-saàskäreëa stany-apänädau pravåtti-darçanät. ato dhéro dhémän tatra tayor deha-näçotpattyor na muhyati, ätmaiva måto jätaç ceti na manyate.

text 14
anvayaù
he kaunteya! mäträ-sparçäù (méyante jïäyante viñayäù rüpädayaù äbhiriti mäträ indriya-våttayaù, täsäà sparçäù viñayaiù saha saàyogäù) çétoñëa-sukha-duùkha-däù [bhavanti, te] tu ägamäpäyinaù (utpatti-vinäça-vantaù), [ata eva] anityäù (aniyata-rüpäù, kadäcit sukha-janakäù, kadäcit duùkha-pradäù) [ataù] he bhärata! tän titikñasva (sahasva) (teñu harña-viñädaà na karaëéyam).

text 14
öékä
nanu gatän-agatän ahaà na çocämi, kintu tad-viyogädi-duùkha-bhäjanam atmänam eveti cet taträha mäträ-sparçä iti. méyante jïäyante viñayä äbhiriti mäträ indriya-våttayaù täsäà sparçäù viñayeñu sambandhäù, te çétoñëädi-pradä bhavanti, te tv ägamäpäyi-tväd-anityä asthiräù; atas tän titikñasva sahasva; yathä jalätapädi-saàsargäs-tat-tat-käla-kåtäù sva-bhävataù çétoñëädi prayacchanti, evam iñöa-saàyoga-viyogä api sukha-duùkhädi prayacchanti, teñäà cästhira-tvät sahanaà tava dhérasyocitaà na tu tan nimitta-harña-viñäda-päravaçyam ity arthaù

text 15
anvayaù
he puruñarñaba (puruñäëäm åñabhaù çreñöhaù puruña-çreñöha)! ete (çétoñëädayaù) yaà sama-duùkha-sukhaà (sukha-duùkha-präptau harña-viñäda-rahitaà) dhéraà (dhairya-yuktaà) puruñaà na vyathayanti (na püòayanti), hi saù amåtatväya (mokñäya) kalpate (yogyo bhavati).

text 15
öékä
tat pratékära-prayatnäd api tat saha-namevocitaà mahä-phalatyädity äha —— yaà héty ädi. ete mäträ-sparçäà yaà puruñaà na vyathayanti näbhibhavanti, same duùkha-sukhe yasya sa tam. sa tair avikñipyamäëo dharma-jïäna-dvärä amåtatväya mokñäya kalpate yogyo bhavati.

text 16
anvayaù
asataù (avidya-manasya anityasya dehädeù) bhävaù (sattä astitvaà) na vidyate (nästi), sataù (sat svamävasya nityasya ätmanaù) abhävaù (näçaù) na vidyate; tu (kintu) tattva-darçibhiù (brahma-vidbhiù) anayoù ubhayoù (asataù sataç ca) antaù (nirëayaù) dåñöaù (upalabdhaù).

text 16
öékä
nanu tathäpi çétoñëädi-kamati-duùsahaà kathaà soòavyam? atyantaà tat sahane ca kadäcid ätmano näçaù syäd ity äçaìkya tattva-vicärataù sarvaà soòuà çakyam ity äçayenäha —— näsato vidyate iti. asato ’nätma-dharma-tväd avidya-mänasya çétoñëäder-ätmani bhävaù sattä na vidyate, tathä sataù sat sva-bhävasyätmano ’bhävo näço na vidyate; evam ubhayoù sad-asatoranto nirëayo dåñöaù, kaiù? tattva-darçibhiù, vastu yäthärthy-avedibhiù. evam bhüta-vivekena sahasvety arthaù.

text 17
anvayaù
yena (sadäkhyena nityena vibhunä) idaà sarvaà (jagat) tataà (vyäptaà), tat (ätma-svarüpaà sad-rüpaà) tu avinäçi (vinäça-çünyam eva) viddhi (jänéhi); avyayasya (kñaya-våddhi-rahitasya) asya (brahmaëaù) kaçcit vinäçaà na kartum arhati (ätmänaà vinäçayituà na samartho bhavati).

text 17
öékä
tatra sad-bhävam avinäçi vastu sämänyenoktaà, viçeñato darçayati —— avinäçi tv iti. yena sarvam idam ägamäpäya-dharmätmakaà dehädikaà tataà säkñitvena vyäptaà, tat tu ätma-svarüpam avinäçi vinäça-çünyaà viddhi jänéhi. tatra hetum äha —— vinäçam iti.

text 18
anvayaù
nityasya (sarvadä vidya-mänasya) [ata eva] anäçinaù (vinäça-çünyasya) aprameyasya (aparicchinnasya) çarériëaù (çaréra-vataù ätmanaù) ime (sarve) dehäù (sthüla-sükñma-käraëa-rüpäù, çaréräëéti yävat) anta-vantaù (vinäça-dharma-çéläù) [brahmavädibhiù] uktäù [yasmät ätmanaù na vinäçaù] tasmät he bhärata! yudhyasva [tad vinäça-çaìkayä sva-dharmäd yuddhän-nivåtto mä bhüù].

text 18
öékä
ägamäpäya-dharmam-asad darçayati —— anta-vanta iti. anto vinäço vidyate yeñäà te anta-vantaù. nityasya sarvadaika-rüpasya, çarériëaù çaréra-vataù ata eva anäçino vinäça-rahitasya aprameyasya aparicchinnasya ätmana ime sukha-duùkhädi-dharmakä dehä uktäs tattva-darçibhiù. yasmäd evätmano na vinäçaù na ca sukha-duùkhädi-sambandhaù, tasmän moha-jaà çokaà tyaktvä yudhyasva sva-dharmaà mä tyäkñér ity arthaù.

text 19
anvayaù
yaù enam (ätmänaà) hantäraà (hanana-kriyäyäù kartäraà) vetti (jänäti), yaà ca enaà hataà (hanana-kriyäyäù karma-bhütaà) manyate (vijänäti), tau ubhau na vijänétaù (tau na ätma-sva-rüpäbhijïau;) [vastu tas tu] ayam ätmä kam api na hanti, kenäpy ayam ätmä na hanyate.

text 19
öékä
tad evaà bhéñmädi-måtyu-nimitta-çoko niväritaù, yac cätmano hantåtva-nimittaà duùkham uktam “etän na hantum icchämi” ity ädinä, tad api tadvad eva nirnimittam ity äha —— ya enam iti. enam ätmänam. ätmano hanana-kriyäyäù karmavat kartåtvam api nästéty arthaù. tatra hetur näyam iti.

text 20
anvayaù
ayam ätmä kadäpi na jäyate (utpadyate), vä na mriyate (na naçyati), ayaà kadäcit bhütvä vä bhüyaù (punar api) na bhavitä (bhaviñyati), yataù ayam ätmä ajaù (janma-çünyaù), nityaù (sarvadä eka-rüpaù —— upacayäpacaya-rahitaù iti yävat), çäçvataù (çaçvat sarvadä bhavati, apakñaya-çünyaù ity arthaù), puräëaù (pariëäma-hénaù); (yasmät ätmä evaà-vidhaù, tasmät) çarére hanyamäne [api] sa ätmä na hanyate.

text 20
öékä
na hanyata ity etad eva ñaò-bhäva-vikära-çünyatvena draòhayati —— neti, na jäyata ity ädi. na jäyata iti janma-pratiñedhaù na mriyata iti vinäça-pratiñedhaù. vä çabdau cärthe. na cäyaà bhütvä utpadya bhavitä bhavati, astitvaà bhajate, kintu präg eva svataù sad-rüpa iti janmäntarästitva-lakñaëa-dvitéya-vikära-pratiñedhaù. tatra hetuù —— yasmäd ajaù. yo hi jäyate sa hi janmäntaram astitvaà bhajate; na tu yaù svataù evästi sa bhüyo ’py anyad astitvaà bhajata ity arthaù. nityaù sarvadaika-rüpa iti våddhi-pratiñedhaù. çäçvataù çaçvad-bhava ity apakñaya-pratiñedhaù. puräëa iti vipariëäma-pratiñedhaù. puräpi niva eva. na tu pariëämato rüpäntaraà präpya navo bhavatéty arthaù. yad vä na bhavitety asyänuñaìgaà kåtvä bhüyo ’tvadhikaà yathä bhaviteti tathä na bhavatéti våddhi-pratiñedhaù. ajo nitya iti cobhaya-våddhyädyabhäve hetur iti na paunar-uktyam. tad evaà jäyate asti vardhate vipariëamate apakñéyate vinaçyatéty evaà yäskädibhir-vedavädibhir-uktäù ñaò bhäva-vikärä nirastäù. yad artham ete vikärä nirastäs taà prastutaà vinäçäbhävam-upasaàharati —— na hanyate hanyamäne çaréra iti.

text 21
anvayaù
he pärtha! yaù puruñaù enam (ätmänaà) nityam (sarvadaika-rüpam), ajam (janma-rahitam), avyayam (kñaya-hénam), avinäçinaà (vinäça-çünyaà) veda (jänäti), saù kathaà kaà ghätayati, [kaà vä] hanti?

text 21
öékä
ata eva hantåtväbhävo ’pi pürvoktaù pratiñiddha ity äha —— vedävinäçinäm ity ädi. nityaà våddhi-çünyam. avyayam apakñaya-çünyam. ajam avinäçinaï ca yo veda, sa puruñaù kaà hanti kathaà vä hanti? evam bhütasya vadhe sädhanäbhävät. tathä svayaà prayojako bhütvä anyena kaà ghätayati kathaà vä ghätayati? na kiïcid api. na kathaïcid apéty arthaù. anena mayy api prayojaka-tväd doña-dåñöià mä kärñér ity uktaà bhavati.

text 22
anvayaù
yathä naraù jérëäni (nañöa-präyäëi) väsäàsi (vasträëi) vihäya (parityajya) aparäëi naväni [väsäàsi gåhëäti, tathä] dehé (ätmä) jérëäni (jarägrastäni) çaréräëi vihäya anyäni naväni çaréräëi saàyäti (präpnoti).

text 22
öékä
nanv ätmano ’vinäçe ’pi tadéya çaréra-näçaà paryälocya çocäméti cet taträha —— väsäàséty ädi. karma-nibandhana-bhütänäà dehänämavaçyambhävitvät na taj jérëa-deha-näçe çokävakäça ity arthaù.

text 23
anvayaù
çasträëi (asträdéni) enam (ätmänaà) na chindanti, pävakaù (agniù) na enaà dahati (bhasmé-kartuà na çaknoti), äpaù (jaläni) na enaà kledayanti (ärdré-kurvanti), märutaù (väyuù) na çoñayati (nérasaà karoti, yataù sa ätmä niravayavaù).

text 23
öékä
kathaà hanti ity anenoktaà vadhasädhanäbhävaà darçayan avinäçitvam ätmanaù sphuöé-karoti —— nainam ity ädi. äpo nainaà kledayanti mådukaraëena çithilaà na kurvanti.
texts 24-25
anvayaù
ayam (ätmä) acchedyaù, ayam adähyaù, akledyaù, açoñyaù eva ca; ayam (ätmä) nityaù, sarva-gataù, sthäëuù (sthira-sva-bhävaù) acalaù, sanätanaù (cirantanaù), ayam [rüpädi-hénatvät] avyaktaù, ayam acintyaù, ayam avikäryaù (vikära-rahitaù) ucyate, tasmät (ata eva) enam evaà (yathokta-prakäreëa) viditvä (jïätvä) [tvaà] çocituà (çokaà kartuà) na arhasi (yogyo bhavasi).

text 24
öékä
tatra hetünäha —— acchedya ity ädinä särdhena. niravayavatvät acchedyo yama ’kledyaç ca. amürtatväd-adähyaù, dravatväbhäväd-açoñya iti bhävaù. itaç ca chedädi-yogyo na bhavati, yato nityaù avinäçé sarva-gataù sarvatra-gataù. sthäëuù sthira-sva-bhävaù rüpäntaräpatti-çünyaù. acalaù pürva-rüpäparityägé. sanätano ’nädiù. kiï ca avyaktaç cakñurädyaviñayaù. acintyaù manaso ’py aviñayaù. avikäryaù karmendriyäëämapyagocara ity arthaù. ucyate iti nityatvädävabhiyuttoktià pramäëayati.

text 25
öékä
upasaàharati —— tasmäd evam ity ädi. tad evam ätmano janma-vinäçäbhävän na çokaù kärya ity uktam.

text 26
anvayaù
atha ca [pakñäntare api tvaà yadi] enaà nitya-jätaà nityaà måtaà vä manyase (kalpayasi), tathäpi he mahä-bäho! tvam enaà (ätmänam-uddiçya) na çocitum arhasi.

text 26
öékä
idänéà dehena sahätmano janma, tad vinäçena ca vinäçam-aìgé-kåtyäpi çoko na kärya ity äha —— atha cainam ity ädi. atha ca yady api enam ätmänaà sarvadä tat-tad-dehe jäte jätaà manyase tathä tat-tad-dehe måte måtaï ca manyase, puëya-päpayos tat phala-bhütayoç ca janma-maraëayor-ätma-gämitvät; tathäpi tvaà çocituà närhasi.

text 27
anvayaù
hi (yasmät) jätasya (prärabdha-phala-bhogäya labdha-janmanaù jévasya) måtyuù dhruvaù (niçcitaù), (svärambha-karma-kñayät) måtasya ca janma dhruvaà, tasmät aparahärye arthe (viñaye) na tvaà çocitum arhasi.

text 27
öékä
kuta ity ata äha —— jätasya ity ädi. hi yasmäj jätasya svärambhaka-karma-kñaye måtyur-dhruvo niçcitaù, måtasya ca tat-tad-deha-kåtena karmaëä janmäpi dhruvam eva; tasmäd evam aparihärye ’rthe ’vaçyambhävini janma-maraëa-lakñaëe arthe tvaà vidvän çocituà närhasi yogyo na bhavasi.

text 28
anvayaù
he bhärata! bhétäni (kñitiù, äpaù, tejaù, väyuù, vyoma iti païca bhütam ayäni çaréräëi païca bhütotpannä dehä iti yävat) avyaktädéni (avyaktaà prakåtiù, tad eva ädi janmanaù pürva-rüpam yeñäà täni,) vyakta-madhyäni (vyktam abhivyaktaà madhyaà janma-maraëayor-madhya-kälaù yeñäà täni), avyakta-nidhanäni (avyakte nidhanaà näço yeñäà täni evam bhütäni) [ata eva] tatra (pratibuddhasya svapna-dåñöa-vastuñv iva mithyäbhüteñu bhüteñu) kä paridevanä (çoka-viläpaù?).

text 28
öékä
kiï ca dehädénäà ca svabhävaà paryälocya tad upädhika ätmano janma-maraëe çoko na kärya ity ata äha —— avyaktädénéty ädi. avyaktaà pradhänaà, tad evädi utpatteù pürva-rüpaà yeñäà täni avyaktädéni bhütäni çaréräëi käraëätmanäpi sthitänäm evotpatteù. tathä vyaktam abhivyaktaà madhyaà janma-maraëäntarälasthiti-lakñaëaà yeñäà täni vyakta-madhyäni; avyakte nidhanaà layo yeñäà tänémäny evam bhütäny eva, tatra teñu kä paridevanä kaù çoka-nimitto viläpaù. pratibuddhasya svapna-dåñöa-vastuñv iva na çoko yujyate ity arthaù

text 29
anvayaù
kaçcit (bahuñu janeñu tapaù-paräyaëo janaù na tu sarvaù) enam ätmänam äçcarya-vat paçyati; tathä anyaù [ätma-tattva-jïaù aparaù sädhakaù kaçcit] eva ca äçcarya-vat [ätma-tattva-jijïäsave parasmai] vadati, anyaù (ätma-tattvopalabdhià cikérñuù aparaù kaçcit) enam (ätmänam) [guru-mukhät çästräc ca] äçcarya-vat çåëoti ca, aparaù kaçcit çrutvä ca [‘ca’-kärät dåñövä uktvä ca] api enaà na veda (jänäti) eva.

text 29
öékä
kutas tarhi vidväàso ’pi tvoke çocanti ätmä-jïänäd eva ity äçayenätmano durvijïeyatäm äha —— äçcarya-vad ity ädi. kaçcid enam ätmänaà çästräcäryopadeçäbhyäà paçyannäçcarya-vat paçyati, sarva-gatasya nitya-jïänänanda-svabhävasyätmano ’laukikatväd-aindrajälikavad ghaöamänaà paçyann iva vismayena paçyati asambhävanäbhibhütatvät. tathä äçcarya-vad evänyo vadati ca çåëoti cänyaù kaçcit punar-viparéta-bhävanäbhibhütaù çrutväpi naiva veda. ca-çabdäd-uktvä ’pi dåñövä ’pi na samyag-vedeti drañöavyam.

text 30
anvayaù
he bhärata! sarvasya (präëi-jätasya) dehe [vinäçaà gate api] ayaà dehé (ätmä) nityam avadhyaù (avinäçyaù), tasmät sarväëi bhütäni [bhéñmädéni] tvaà çocituà na arhasi.

text 30
öékä
tad evam avadhya-tvam ätmanaù saàkñepeëopadiçan açocya-tvam-upasaàharati —— dehéty ädi spañöärthaù

text 31
anvayaù
sva-dharmam (arjuna-pakñe kñatriya-dharmaà) [anyasya nija-nija-dharmam] avekñya (paryälocya) ca na vikampitum (pracalituà sva-dharme adharma-bhräntyä nivartituà na) arhasi, hi (yasmät) dharmyät (dharma-mayät) yuddhät anyat kñatriyasya çreyaù (çreyaù-sädhanaà) na vidyate (nästi).

text 31
öékä
yac coktam arjunena “vepathuç ca çarére me” ity ädi tad apy ayuktam ity äha —— sva-dharmam iti. ätmano näçäbhävädevaiteñäà hanane ’pi vikampituà närhasi, kiï ca sva-dharmam apy avekñya vikampituà närhaséti sambandhaù. yathoktaà “na ca çreyo ’nupaçyämi hatvä sva-janam ähave” iti taträha —— dharmyäd iti. dharmädanapetännyäyyäd yuddhädanyat.

text 32
anvayaù
he pärtha! yadåcchayä (yatnaà vinaiva) ca upapannam (präptam), apävåtaà (nirävaëaà) svarga-dväram (svarga-sädhanam) édåçaà yuddhaà sukhinaù (saubhägyavantaù) kñatriyäù labhante.

text 32
öékä
kiï ca mahati çreyasi svayam evopasthite sati kuto vikampase ity äha —— yadåcchayeti. yadåcchayä aprärthitam evopapannaà präptam édåçaà yuddhaà sukhinaù sabhägyä eva labhante, yato nirävaraëaà svarga-dväram evaitat. yadvä ya evaà vidhaà yuddhaà labhante, ta eva sukhina ity arthaù. etena “sva-janaà hi kathaà hatvä sukhinaù syäma mädhava” iti yad uktaà, tan nirastaà bhavati.

text 33
anvayaù
atha (pakñäntare) cet (yadi) tvam imam (ärabdhaà) dharmyaà (kñatriya-dharmocitaà) saàgrämaà (yuddhaà) na kariñyasi, tarhi sva-dharmaà kértià ca hitvä (tyaktvä) päpam aväpsyasi (präpsyasi).

text 33
öékä
vipakñe doñam äha —— atha ced ity ädi.

text 34
anvayaù
bhütäni (präëinaù) ca te (tava) avyayäm (akñayäm) akértià (ayaçaù) api kathayiñyanti (kathäprasaìgena vadiñyanti), sambhävitasya (ati-pratiñöùitasya) akértiù maraëät atiricyate (adhikä bhavati).

text 34
öékä
kiï ca akértim ity ädi —— avyayäà çäçvatém. sambhävitasya bahu-mänitasya. akértir-maraëät atiricyate adhikatarä bhavati.

text 35
anvayaù
mahä-rathäù (bhéñma-droëa-prabhåtayaù) tväà bhayät (na tu kåpayä) raëät uparataà (nivåttaà) maàsyante (cintayiñyanti), yeñäà (bhéñmädénäà) tvaà bahu-mataù (bahu-guëavattayä sammataù) [abhüù, teñäm eva sambandhe tädåçaù] bhütvä [punaù] läghavaà (laghutäà) yäsyasi (präpsyasi).

text 35
öékä
kiï ca bhayäd iti. yeñäà bahu-guëatvena tvaà pürvaà sammato ’bhüsta eva bhayena saàgrämät tväà nivåttaà manyeran, tataç ca bahu-mato bhütvä läghavaà laghutäà yäsyasi.

text 36
anvayaù
tava ahitäù (apakäriëaù duryodhanädayaù) tava sämarthyaà (paräkramaà) nindantaù (kutsayantaù) bahüna aväcya-vädän (akathya-vacanäni) ca vadiñyanti (kértiyiñyanti), tataù (nindä-präpteù) duùkha-taraà (adhikaà kañöaà) kià nu? (na kim apéty arthaù).

text 36
öékä
kiï ca aväcya-vädäàç cety ädi. aväcyän vädän vacanän-arhän çabdän tavähitäù tvac chatravo vadiñyanti.

text 37
anvayaù
he kaunteya! tvaà yuddhe hataù (måtaù san) svargaà präpsyasi. [çatrün] jitvä vä mahéà (påthivéà —— räjyaà) bhokñyase, tasmät yuddhäya kåta-niçcayaù uttiñöha.

text 37
öékä
yad uktaà “na caitad vidmaù” iti taträha —— hato vety ädi. pakña-dvayo ’pi tava läbha evety arthaù.

text 38
anvayaù
sukha-duùkhe (sukhaà duùkhaà ca te) same (tulye) kåtvä (matvä) läbhäläbhau (läbhaù aläbhaç ca tau) jayäjayau (jayaù ajayaù paräjayaç ca tau) [samau kåtvä] tataù yuddhäya yujyasva (udyukto bhava), [evaà kåte] päpaà na aväpsyasi (lapsyase).

text 38
öékä
yad apy uktaà “päpam eväçrayed asmän” iti taträha —— sukha-duùkhe ity ädi. sukha-duùkhe same kåtvä, tathä tayoç ca käraëa-bhütau yau läbhäläbhau api tayor api käraëa-bhütau jayäjayäv api samau kåtvä, eteñäà samatve käraëaà harña-viñäda-rähityam. yujyasva sannaddho bhava. sukha-duùkhädy-abhiläñaà hitvä sva-dharma-buddhyä yudhya-mänaù päpaà na präpsyaséty arthaù.

text 39
anvayaù
pärtha! säìkhye (paramärtha-tattva-viveka-viñaye) eñä buddhiù (jïänaà) te (tubhyam) abhihitä (uktä), tu (kintu) yoge (tat-präpty-upäye) imäà ca (vakñamäëäà buddhià) çåëu, yayä (yoga-viñayayä) buddhyä yuktaù (san) karma-bandhaà prahäsyasi (tyakñyasi).

text 39
öékä
upadiñöaà jïäna-yogam upasaàharan tat sädhanaà karma-yogaà prastauti —— eñety ädi. samyak khyäyate prakäçyate vastutattvamanayeti saìkhyä samyag jïänam. tasyäà prakäçamänam-ätma-tattvaà säkhyam. tasmin karaëéyä buddhir eñä taväbhihitä; evam abhihitäyäm api säìkhya-buddhau tava ced ätma-tattvam-aparokñaà na sambhavati, tarhi antaù-karaëa-çuddhi-dvärä ätma-tattväparokñärthaà karma-yoge tv imäà buddhià çåëu. yayä buddhyä yuktaù parameçvarärpita-karma-yogena çuddhäntaù-karaëaù san tat prasäda-präptäparokña-jïänena karmätmakaà bandhaà prakarñeëa häsyasi tyakñyasi.

text 40
anvayaù
iha (niñkäma-karma-yoge) abhikrama-näçaù (abhikramasya prärambhasya karmaëaù näçaù vaiphalyaà) na asti, na pratyaväyaù (aìga-häni-nibandhana-vaiguëyaà) vidyate, asya dharmasya (çré-bhagavad-ärädhanärtha-karma-yogasya) sv-alpam (aty-alpam anuñöhitam) api mahataù (janma-maraëädi-lakñaëät) bhayät träyate (rakñati).

text 40
öékä
nanu kåñyädivat karmaëäà kadäcid vighna-bähulyena phale vyabhicäränmanträdy-aìga-vaiguëyena ca pratyaväya-sambhavät kutaù karma-yogena karma-bandha-prahäëam? taträha —— nehety ädi. iha niñkäma-karma-yoge ’bhikramasya prärambhasya näço niñphalatvaà nästi, pratyaväyaç ca na vidyate. éçvaroddeçenaiva vighna-vaiguëyädy-asambhavät. kiï cäsya dharmasya éçvarärädhanärtha-karma-yogasya sv-alpam apy upakramam ätram api kåtaà mahato bhayät saàsära-lakñaëät träyate rakñati, na tu kämya-karma-vat kiïcid aìga-vaiguëyädinä naiñphalyam asyety arthaù.

text 41
anvayaù
he kuru-nandana! iha (asmin) karma-yoge buddhiù ekä (eka-niñöhaiva bhavati), avyavasäyinäà (çré-bhagavad-ärädhana-bahir-mukhäëäà käminäà) buddhayaù bahu-çäkhäù (bahu-bhedäù) anantäç ca.

text 41
öékä
kuta ity apekñäyäm ubhayor vaiñamyam äha —— vyavasäyätmikety ädi. iha éçvarärädhana-lakñaëe karma-yoge vyavasäyätmikä parameçvara-bhaktyaiva dhruvaà tariñyäméti niçcayätmikä ekaiva eka-niñöhaiva buddhir-bhavati. avyavasäyinäntu éçvarärädhana-bahir-mukhäëäà käminäà kämänämänantyädanantäs-taträpi hi karma-phala-guëa-phalatvädiprakära-bhedäd bahu-çäkhäç ca buddhayo bhavanti, éçvarärädhanärthaà hi nityaà naimittikaï ca karma-kiïcid-aìga-vaiduëye ’pi na naçyati, yathä çaknuyät tathä kuryäd iti hi tad vidhéyate; na ca vaiguëyam api éçvaroddeçenaiva vaiguëyopaçamät, na tu tathä kämyaà karma, ato mahad-vaiñamyam iti bhävaù.

texts 42-44
anvayaù
he pärtha! avipaçcitaù (avivekinaù) veda-väda-ratäù (vedokta-svargädi-phala-vädeñu ratäù) na anyat asti (svargädi-phala-janaka-karma-käëòäpekñayä nästi anyat jïäna-käëòam) iti vädinaù (iti mata-vädinaù) kämätmänaù (kämanä-yuktäù) svarga-paräù (svargäbhiläñiëaù) —— janma-karma-phala-pradäà bhogaiçvarya-gatià prati kriyä-viçeña-bahuläà (bhogaiçvarya-läbhopayogivividha-kriyä-kaläpaviçiñöäà) yäm imäà puñpitäà (viñalatävad äpäta-ramaëéyäà) väcaà vadantiù teñäà bhogaiçvarya-prasaktänäà tayä (puñpitayä väcä) apahåta-cetasäà (äkåñöa-manasäà puàsäà) samädhau (antaù-karaëe) vyavasäyätmikä (niçcayätmikä) buddhiù na vidhéyate na (jäyate).

text 42-44
öékä
nanu kämino ’pi kañöän kämän vihäya vyavasäyätmikäm eva buddhià kim iti na kurvanti taträha —— yäm imäm ity ädi. yäm imäà puñpitäà viñalatävad äpätato ramaëéyäà prakåñöäà paramärtha-phala-paräm eva vadanti, väcaà svargädi-phala-çrutià, teñäà tayä väcäpahåta-cetasäà vyavasäyätmikä buddhir na samädhau vidhéyata iti tåtéyenänvayaù. kim iti tathä vadanti, yato ’vipaçcito müòhäs tatra hetuù —— veda-väda-ratä iti, vede ye vädä artha-vädäù “akñayyaà ha vai cätur-mäsya-yäjinaù sukåtaà bhavati”, tathä “apäma somam-amåtä abhüma” ity ädyäù, teñv eva ratäù prétäù, ata eva ataù-param-anyad-éçvara-tattvaà präpyaà nästéti vadana-çéläù. ata eva kämätmäna iti —— kämätmänaù kämäkulita-cittäù, ataù svarga eva paraù puruñärtho yeñäà te. janma ca tatra karmäëi ca tat-phaläni ca pradadätéti tathä täà, bhogaiçvaryayor-gatià präptià prati sädhana-bhütä ye kriyä-viçeñäs te bahulä yasyäà täà pravadantéty anuñaìgaù. tataç ca bhogaiçvarya-prasaktänäm ity ädi. bhogaiçvaryayoù prasaktänäm abhiniviñöänäà tayä puñpitayä väcä apahåtam äkåñöaà ceto yeñäm. teñäm samädhiç-cittaikägryaà parameçvaräbhimukhatvam iti yävat, tasmin niçcayätmikä buddhis tu na vidhéyate. karma-kartari prayogaù. sä notpadyata iti bhävaù.

text 45
anvayaù
he arjuna! vedäù (kevalaà karma-käëòätmakäù) trai-guëya-viñayäù (trayäëäà sattva-rajas-tamasäà guëänäà karma trai-guëyaà tad eva viñayo yeñäà te tädåçäù kämanä-pürëa-saàsära-pravartakäù) tvaà tu nistrai-guëyaù (niñkämaù), nirdvandvaù (çétoñëädi-dvandva-sahiñëuù), nitya-sattva-sthaù (sadä sattva-guëäçritaù), niryoga-kñemaù (apräpta-svékäraù yogaù, labdhasya parirakñaëaà kñemaù, tad-rahitaù yoga-kñema-vyäpära-rahitaù), ätmavän (apramattaù) bhava.

text 45
öékä
nanu ca yadi svargädikaà paramaà phalaà na bhavati, tarhi kim iti vedais tat sädhana tayä karmäëi vidhéyante? taträha —— trai-guëya-viñayä iti. tri-guëätmikäù sa-kämä ye ’dhikäriëas tad-viñayäs teñäà karma-phala-sambandha-pratipädakä vedäù. tvantu nistrai-guëyo niñkämo bhava. tatropäyam äha —— nirdvandvaù sukha-duùkha-çétoñëädi-yugaläni dvandväni tad rahito bhava, täni sahasva ity arthaù. katham ity ata äha —— nitya-sattva-sthaù san dhairyam avalambyety arthaù. tathä niryoga-kñemaù apräpta-svékäro yogaù, präpta-paripälanaà kñemaù tad-rahitaù, ätmavän-apramattaù, na hi dvandväkulasya yoga-kñema-vyäpåtasya ca pramädinas-trai-guëyätikramaù sambhavatéti.

text 46
anvayaù
yathä udapäne (bahuçaù kñudra-jaläçaye) yävän (yat-parimitaù) arthaù (phalaà, tathä) sarvataù saàplutodake (sarvatra-jala-paripürëe eka eva mahati jaläçaye) tävän (arthaù tad eva prayojanaà sädhitaà bhavati, evaà) sarveñu vedeñu (yävän arthaù, tävän vijänataù (brahma-tattvaà säkñät-kåtavataù) brähmaëasya (brahma-niñöhasya bhavati).

text 46
öékä
nanu vedokta-nänä-phala-parityägena niñkämatayä éçvarärädhana-viñayä vyavasäyätmikä buddhis tu kubuddhir evety äçaìkyäha —— yävän iti. udakaà péyate ’smiàs tad udapänaà väpéküpataòägädi, tasmin svalpodake ekatra kåtasnärthasyäsambhavät tatra tatra paribhramaëena vibhägaço yävän snäna-pänädir-arthaù prayojanaà bhavati, tävän sarvo ’py arthaù sarvataù saàplutodake mahä-hrade ekatraiva yathä bhavati evaà yävän sarveñu tat-tat-karma-phala-rüpo ’rthaù tävän sarvo ’pi vijänato vyavasäyätmaka-buddhi-yuktasya brähmaëasya brahma-niñöhasya bhavaty eva; brahmänande kñudränandänäm-antar-bhävät, “etasyaivänandasyänyäni bhütäni mäträm-upajévanti” iti çruteù. tasmäd iyam eva buddhiù su-buddhir ity arthaù.

text 47
anvayaù
te (tava tattva-jïänärthinaù) karmaëi (yathä-çästra-sva-varëa-sampädya-karmaëi) eva adhikäraù, phaleñu (tat-karma-phaleñu ata eva bandhana-hetuñu) kadäcana (kasyäïcit api avasthäyäm) adhikäraù mä (astu), tvaà karma-phala-hetuù (karma-phalänäm utpädakaù) mä bhüù, te akarmaëi (karmaëäà phaläbhäve api karmäkaraëe) saìgaù (prétiù) mä (astu).

text 47
öékä
tarhi sarväëi karma-phaläni parameçvarärädhanäd eva bhaviñyantéty abhisandhäya pravartate, kià karmaëety äçaìkya tad-värayann äha —— karmaëy eveti. te tava tattva-jïänärthinaù karmaëy evädhikäraù, tat-phaleñu bandha-hetuñu adhikäraù kämo mä astu. nanu karmaëi kåte tat-phalaà syäd eva, bhojane kåte tåptivad ity äçaìkyäha —— meti. mä karma-phala-hetur-bhüù karma-phalaà pravåttir-hetur yasya sa tathäbhüto mä bhüù, kämya-mänasyaiva svargäder-niyojya-viçeñaëatvena phalatväd-akämitaà phalaà na syäd iti bhävaù. ata eva phalaà bandhakaà bhaviñyatéti, bhayäd-akarmaëi karmäkaraëe ’pi tava saìgo niñöhä mästu.

text 48
anvayaù
he dhanaïjayaù! tvaà siddhy-asiddhyoù (siddhiù asiddhiù tayoù) samaù (tulyaù) bhütvä (phala-siddhyau harñaà phaläsiddhyau ca viñädaà tyaktvä) yoga-sthaù (san) saìgaà (phaläbhiläñaà) tyaktvä karmäëi kuru, (etat) samatvaà yogaù ucyate.

text 48
öékä
kià tarhi —— yoga-stha iti. yogaù parameçvaraika-paratä, tatra sthitaù karmäëi kuru, tathä saìgaà kartåtväbhiniveçaà tyaktvä kevalam-éçvaräçrayeëaiva kuru, tat phalasya jïänasyäpi siddhy-asiddhyoù samo bhütvä kevalam éçvarärpaëenaiva kuru, yata evam bhütaà samatvam eva yoga ucyate sadbhiç-citta-samädhäna-rüpatvät.

text 49
anvayaù
he dhanaïjaya! —— hi (yasmät) buddhi-yogät (buddhiù ätma-jïänaà, tat-sädhana-bhütät) karma (kämyaà karma) düreëa avaram (atyantam-apakåñöaà) [tasmät] buddhau (ätma-jïäne) çaraëam (äçrayam) anviccha (anutiñöha); phala-hetavaù (sa-kämäù) [naräù] kåpaëäù (atyanta-dénäù).

text 49
öékä
kämyan tu karma atinikåñöam ity äha —— dureëeti. buddhyä vyavasäyätmikayä kåtaù karma-yogo buddhi-yogo buddhi-sädhana-bhüto vä, tasmät sakäçäd-anyat sädhana-bhütaà kämyaà karma düreëa avaram atyantam-apakåñöaà hi yasmät evaà tasmäd buddhau jïäne çaraëam-äçrayaà karma-yogam anvicchän-utiñöha, yad vä buddhau çaraëaà trätäram-éçvaram-äçrayety-arthaù. phala-hetavas tu sa-kämä naräù kåpaëä dénäù “yo vä etad akñaram aviditvä gärgy asmäl-lokät praiti sa kåpaëaù” iti çruteù.

text 50
anvayaù
iha (asminn eva janmani) buddhi-yuktaù (ätma-jïänavän) sukåta-duñkåte (sukåtaà puëyaà —— svargädi präpakaà, duñkåtaà päpaà —— narakädi-präpakaà; ete) ubhe jahäti (tyajati); tasmät yogäya (karma-yogäya) yujyasva (udyukto bhava). karmasu yat kauçalaà (svänuñöhita-karma-phala-niväraëa-cäturyaà, tad eva) yogaù.

text 50
öékä
buddhi-yoga-yuktas tu çreñöha ity äha —— buddhi-yukta iti. sukåtaà svargädi-präpakaà, duñkåtaà nirayädi-präpakaà te ubhe ihaiva janmani parameçvara-prasädena tyajati, tasmäd yogäya tad-arthäya karma-yogäya yujyasva ghaöasva, yataù karmasu yat kauçalaà bandhakänäm api teñäm éçvarärädhanena mokña-paratva-sampädana-cäturyaà sa eva yogaù.

text 51
anvayaù
hi (yasmät) buddhi-yuktäù (samatva-buddhi-sampannäù) karma-jaà phalaà tyaktvä [kevalam-éçvarärädhanärthaà karmäëi kurväëäù] manéñiëaù (bhütvä) janma-bandha-vinirmuktäù (janma-rüpeëa bandhena niravaçeñaà muktäù santaù) anämayaà (sarvopadrava-rahitaà) padaà (viñëoù mokñäkhyaà padaà) gacchanti.

text 51
öékä
karmaëäà mokña-sädhanatva-prakäram äha —— karma-jam iti. karma-jaà phalaà tyaktvä kevalam-éçvarärädhanärtham eva karma kurväëä manéñiëo jïänino bhütvä janma-rüpeëa bandhena vinirmuktäù santaù anämayaà sarvopadrava-rahitaà viñëoù padaà mokñäkhyaà gacchanti.

text 52
anvayaù
(evaà kåte) yadä te (tava) buddhiù moha-kalilaà (dehädiñu ätma-buddhi-rüpaà käluñyaà) vyatitariñyati (atikräntä bhaviñyati), tadä çrotavyasya çrutasya ca (arthasya) [karma-phala-sambandhinaà] nirvedaà (vairägyaà) gantäsi (präpsyasi).

text 52
öékä
kadä tat-padam ahaà präpsyäméty apekñäyäm äha —— yadeti dväbhyäm. moho dehädiñv-ätma-buddhis tad eva kalilaà gahanam “kalilaà gahanaà vidu” ity abhidhäna-koña-småteù. tataç cäyam arthaù, —— evaà parameçvarärädhane kriyamäëe yadä tat-prasädena tava buddhir-dehäbhimäna-lakñaëaà moha-mayaà gahanaà durgaà viçeñeëätitariñyati, tadä çrotavyasya çrutasyärthasya nirvedaà vairägyaà gantäsi präpsyasi. tayor anupädeyatvena jijïäsäà kariñyaséty arthaù.

text 53
anvayaù
te (tava) çruti-vipratipannä (çrutibhir-nänä-vidha-laukika-vaidika-phala-çravaëaiù vipratipannä itas tato vikñaptä) buddhiù yadä samädhau (ätmani) niçcalä (vikñepa-rahitä) acalä (sthirä) [saté] sthäsyati, tadä [jéva-paramätmyaikya-lakñaëaà] yogam (yoga-phalaà tattva-jïänaà) aväpsyasi (präpsyasi).

text 53
öékä
tataç ca çrutéti. çrutibhir-nänä-laukika-vaidikärtha-çravaëair-vipratipannä. itaù pürvaà vikñiptä saté te tava buddhir yadä samädhau sthäsyati. samädhéyate cittam asminn iti samädhiù parameçvaras-tasmin-niçcalä vikñepavyäpti-viñayäntarairanäkåñöä ata eva acalä abhyäsapäöavena tatraiva sthirä ca saté, tadä yogaà yoga-phalaà tattva-jïänam aväpsyasi.

text 54
anvayaù
arjuna uväca,—— samädhi-sthasya (samädhau-sthitasya) sthita-prajïasya (sthitä niçcalä prajïä buddhiù yasya tasya) kä bhäñä (kià lakñaëaà)? he keçava! sthita-dhéù [bähya-viñayeñu] kià prabhäñeta (vadati)? kim äséta (katham äste)? kià vrajeta (kathaà calati)?

text 54
öékä
pürva-çlokoktasyätma-tattva-jïasya lakñaëaà jujïäsur-arjuna uväca —— sthita-prajïasya kä bhäñeti. sväbhävike samädhau sthitasya, ata eva sthitä niçcalä prajïä buddhir yasya, tasya bhäñä kä? bhäñyate anayeti bhäñä lakñaëam iti yävat. sa kena lakñaëena sthita-prajïa ucyate ity arthaù, tathä sthita-dhéù kià kathaà bhäñaëam-äsanaà vrajanaï ca kuryäd ity arthaù.

text 55
anvayaù
çré-bhagavän uväca,—— he pärtha! ätmanä (svarüpänandena) ätmani (svasminn eva paramänanda-rüpe) eva tuñöaù san yadä sarvän mano-gatän kämän prajahäti (prakarñeëa jahäti tyajati), tadä muniù sthita-prajïaù ucyate.

text 55
öékä
atra ca yäni sädhakasya jïäna-sädhanäni, täny eva sväbhävikäni siddhasya lakñaëäni, ataù siddhasya lakñaëasya lakñaëäni kathayann eva antar-aìgäëi jïäna-sädhanäny äha —— yävad-adhyäyasamäpti. tatra prathama-praçnasyottaram äha —— prajahätéti dväbhyäm.
çré-bhagavän uväca. manasi sthitän kämän yadä prakarñeëa jahäti. tyäge hetum äha —— ätmanéti. ätmany eva svasminn eva paramänanda-rüpe ätmanä svayam eva tuñöa ity ätmärämaù san yadä kñudra-viñayäbhiläñäàs-tyajati, tadä tena lakñaëena muniù sthita-prajïa ucyate.

text 56
anvayaù
duùkheñu anudvigna-manäù (avyäkula-cittaù), sukheñu vigata-spåhaù (vitåñëaù) véta-räga-bhaya-krodhaù (anuräga-bhayaroña-çünyaù) muniù (mananaçélaù) sthita-dhéù ucyate.

text 56
öékä
kicca duùkheñv iti. duùkheñu präpteñu anudvignam-akñubhitaà mano yasya saù, sukheñu vigatä spåhä yasya saù. tatra hetur-vétä apagatä räga-bhaya-krodhä yasmät. tatra rägaù prétiù. sa muniù, sthita-dhéù sthita-prajïa ity ucyate.

text 57
anvayaù
yaù sarvatra (putra-kalaträdiñu) anabhisnehaù (sneha-varjitaù) [prärabdha-karma-präpitaà] tat tat çubhäçubhaà (açubhaà çubhaà vä) präpya na abhinandati (na håñyati), na dveñöi (na nindati), tasya prajïä pratiñöhitä.

text 57
öékä
kathaà prabhäñetety-asyottaram äha —— ya iti. yaù sarvatra putra-miträdiñv api anabhisnehaù sneha-çünyaù, ata eva bädhitänuvåttyä tat-tac-chubham-anukülaà präpya näbhinandati na praçaàsati, açubhaà pratikülaà präpya na dveñöi na nindati, kintu kevalam-udäséna eva bhäñate, tasya prajïä pratiñöhitety arthaù.

text 58
anvayaù
ayaà ca yogé indriyäëi yadä sarvaçaù (sarvataù) indriyärthebhyaù (çabdädi-viñayebhyaù) kürmaù aìgäni iva (kürmo yathä aìgäni kara-caraëädéni saàharate) tadvat saàharate (saìkocayati), tasya prajïä pratiñöhitä.

text 58
öékä
kiï ca yadeti. yadä cäyaà yogé indriyärthebhyaù çabdädibhya sakäçäd-indriyäëi saàharate pratyäharati anäyäsena. saàhäre dåñöäntam äha —— kürma iti. aìgäni kara-caraëädéni kürmo yathä svabhävenaiväkarñati tadvat.

text 59
anvayaù
nirähärasya (viñayän abhuïjänasya) dehinaù (dehäbhimäninaù müòhasya) viñayäù rasa-varjaà yathä syät, tathä vinivartante, [kintu] param (ätmänaà) dåñövä asya (sthita-prajïasya) rasaù (rägaù) nivartate.

text 59
öékä
nanu nendriyäëäà viñayeñu apravåttiù sthita-prajïasya lakñaëaà bhavitum arhati jaòänämäturäëäm-upaväsaparäëäï ca viñayeñv-apravåtter-aviçeñät taträha —— viñayä iti, indriyair-viñayäëäm-äharaëaà grahaëam-ähäraù nirähärasya indriyair-viñaya-grahaëanam-akurvato dehino dehäbhimänino ’jïasya viñayäù präyaço vinivartante tad-anubhavo nivartata ity arthaù. kintu raso rägo ’bhiläñas-tad-varjam abhiläñaç ca na nivartate ity arthaù. raso ’pi rägo ’pi paraà paramätmänaà dåñövä asya sthita-prajïasya svato nivartate naçyatéty arthaù. yathä nirähärasya upaväsaparasya viñayäù präyaço nivartante. kñudhäsantaptasya çabda-sparçädy-apekñädyäbhävät, kintu rasa-varjaà rasäpekñä tu na nivartata ity arthaù. çeñaà samänam.

text 60
anvayaù
hi (tathä hi) he kaunteya! [mokñärtham indriya-jaye] yatataù (yatnaà kurvataù) vipaçcitaù (vivekinaù) puruñasya api manaù pramäthéni (pramathanaçéläni durdamanéyäni) indriyäëi prasabhaà (balät) haranti (äkåñya viñaya-lolupaà kurvanti).

text 60
öékä
indriya-saàyamaà vinä tu sthita-prajïatä na sambhavati, ataù sädhakävasthäyäà tatra mahän prayatnaù kartavya ity äha —— yatato hy apéti dväbhyäm. yatato mokñärthaà prayatamänasya vipaçcito vivekino ’pi manaù indriyäëi prasabhaà baläd-dharanti, yataù indriyäëi pramäthéni pramathanaçéläni prakñobhakäëéty arthaù.

text 61
anvayaù
mat-paraù (aham eva paraù utkåñöaù yasya, man-niñöhaù) täni sarväëi (väk-päëi-päda-päyü-pasthäni païca karmendriyäëi, iti çrotra-tvak-ghräëa-jihvä-neträëi iti païca jïänendriyäëi ca) saàyamya (vaçé-kåtya) yuktaù (samähitaù) äséta (nirvyäpäraù tiñöhet). hi (tathä hi) yasya indriyäëi vaçe tiñöhanti, tasya prajïä pratiñöhitä.

text 61
öékä
yasmäd evaà tasmät tänéti. yukto yogé täni indriyäëi saàyamya mat-paraù san äséta, yasya vaçe vaça-varténi indriyäëi. etena ca katham-äséteti praçnasya vaçé-kåtendriyaù san äsétety uttaraà bhavati.

text 62
anvayaù
viñayän dhyäyataù (manasä punaù punaç-cintayataù) puàsaù (puruñasya) teñu (viñayeñu) saìgaù (äsaktiù) upajäyate (utpadyate), saìgät viñaya-dhyäna-janita-tat-saàsargät kämaù (abhiläñaù) saïjäyate, kämät (kenacit kämanäpratihatät) krodhaù abhijäyate.

text 62
öékä
bähyendriya-saàyamäbhäve doñam-uktvä manaù-saàyamäbhäve doñam äha —— dhyäyata iti dväbhyäm. guëa-buddhyä viñayän dhyäyataù puàsas teñu saìga äsaktir bhavati, äsaktyä ca teñv adhikaù kämo bhavati. kämäc ca kenacit pratihatät krodho bhavati.

text 63
anvayaù
krodhät sammohaù (hitähita-jïäna-çünyaù) bhavati, sammohät småti-vibhramaù (småteù çästropadiñöärthänusandhänasya vibhramaù vicalanaà bhavati), småti-bhraàçät buddhi-näçaù (buddheù karyäkäryävivekasya näçaù tirodhänaà bhavati), buddhi-näçät praëaçyati (käryä-kärya-vivekäbhävät pranañöo bhavati).

text 63
öékä
kiï ca krodhäd iti. krodhät sammohaù käryäkäryavivekäbhävaù, tataù çästräcäryopadiñöärtha-småter-vibhramo vicalanaà bhraàçaù, tato buddheç-cetanäyä vinäçaù, våkñädiñv-iväbhibhavaù. tataù praëaçyati måta-tulyo bhavati.

text 64
anvayaù
vidheyätmä tu (vidheyaù-vaçavarté ätmä manaù yasya saù) ätma-vaçyaiù (ätmanaù manasaù vaçyaiù vaçavartibhiù) ata eva räga-dveña-viyuktaiù (räga-dveña-rahitaiù) indriyaiù viñayän caran (upabhuïjänaù api) prasädam (çäntim) adhigacchati (präpnoti).

text 64
öékä
nanv indriyäëäà viñaya-pravaëa-sva-bhävänäà niroddhum-açakyatvät ayaà doño duñparihara iti sthita-prajïatvaà kathaà syäd ity äçaìkyäha —— räga-dveña iti dväbhyäm. räga-dveña-rahitair-vigata-darpair-indriyair-viñayäàç-carann-upabhuïjäno ’pi prasädaà çäntià präpnoti. räga-dveña-rähityam eväha —— ätmeti. ätmano manaso vaçyair-indriyair-vidheyo vaçavarté ätmä mano yasyeti, anenaiva kathaà vrajeta bhuïjétety asya caturtha-praçnasya svädhénair-indriyair-viñayän adhigacchati ity uttaram uktaà bhavati.

text 65
anvayaù
prasäde (çäntià labdhe sati) asya (puruñasya) sarva-duùkhänäà häniù (näçaù) upajäyate (bhavati,) hi (tathä hi) prasanna-cetasaù buddhiù (prajïä) äçu (çéghraà) pary-avatiñöhate (pratiñöhitä bhavati).

text 65
öékä
prasäde sati kià syäd ity aträha —— prasäda iti. prasäde sati sarva-duùkha-näças-tataç ca prasanna-cetaso buddhiù pratiñöhitä bhavatéty arthaù.

text 66
anvayaù
ayuktasya (avaçé-kåtendriyasya) buddhiù (prajïä) na asti (notpadyate), ayuktasya bhävanä (ätma-dhyänaà) ca na [asti], abhävayataù (ätma-dhyänam akurvataù) na çäntiù asti, açäntasya sukhaà (bhokñänandaù) kutaù? [nästéti bhävaù].

text 66
öékä
indriya-nigrahasya sthira-prajïä-sädhanatvaà vyatir-eka-mukhenopapädayati —— nästéti. ayuktasyävaçé-kåtendriyasya nästi buddhiù çästräcäryopadeçäbhyäm-ätma-viñayä buddhiù prajïaiva notpadyate, kutas tasyäù pratiñöhävärtä vä ity aträha —— na ceti. na cäyuktasya bhävanä dhyänaà, bhävanayä hi buddher-ätmani pratiñöhä bhavati, sä cäyuktasya yato nästi. na cäbhävayataù ätma-dhyänam-akurvataù çäntiù ätmani cittoparamaù, açäntasya kutaù sukhaà mokñänanda ity arthaù.

text 67
anvayaù
hi (yasmät) caratäm (sva-sva-viñaye pravartamänänäm) indriyäëäà yat (ekam api) manaù anuvidhéyate (anu çrotraà cakñur vä lakñé-kåtya vidhéyate pravartate), tat (indriyaà) väyuù ambhasi (jale) nävam (taraëém) iva asya (manasaù) prajïäà (jïänaà) harati viñaya-vikñiptäà karoti.

text 67
öékä
nästi buddhir-ayuktasyety atra hetum äha —— indriyäëäm iti. indriyäëäm-avaçé-kåtänäà svairaà viñayeñu caratäà madhye yadaivaikam-indriyaà mano ’nuvidhéyate vaçé-kåtaà sad-indriyeëa saha gacchati tadaivaikam-indriyam asya manasaù puruñasya vä prajïäà harati viñaya-vikñiptäà karoti, kim uta vaktavyaà bahüni prajïäà harantéti, yathä pramattasya nävaà väyuù samudre sarvataù paribhrämayati, tadvad iti.

text 68
anvayaù
he mahä-bäho! tasmät (hetoù) yasya indriyäëi indriyärthebhyaù (çabdädi viñayebhyaù) sarvaçaù (sarva-prakäreëa) nigåhétäni (nivåttäni bhavanti), tasya prajïä pratiñöhitä.

text 68
öékä
indriya-saàyamasya sthita-prajïatve sädhanatvaà lakñaëatvaï coktam upasaàharati —— tasmäd iti. sädhanatvopasaàhäre tasya prajïä pratiñöhitä bhavatéty arthaù; lakñaëatvopasaàhäre tasya prajïä pratiñöhitä jïätavyety arthaù. mahä-bäho iti. sambodhanaà vairinigrahe samarthasya taväträpi sämarthyaà bhaved iti sücayati.

text 69
anvayaù
sarva-bhütänäà (sakala-präëinäà) yä niçä (avidyä-rüpä rätriù) tasyäà saàyamé jägarti (prabuddhaù san avahito vartate), yasyäm (avidyä-nidräyäà) bhütäni jägrati (prabuddhäni bhavanti), paçyataù (ätma-darçinaù) muneù sä niçä.

text 69
öékä
nanu na kaçcid api prasupta iva darçanädi-vyäpära-çünyaù sarvätmanä nigåhétendriyo loke dåçyate, ato ’sambhävitam idaà lakñaëam ity äçaìkyäha —— yä niçeti. sarveñäà bhütänäà yä niçä, niçeva niçä ätma-niñöhä, ätmäjïäna-dhväntävåtam-aténäà tasyäà darçanädi-vyäpäräbhävät tasyäm ätma-niñöhäyäà saàyamé nigåhétendriyo jägarti prabudhyate, asyäà tu viñaya-niñöhäyäà bhütäni jägrati prabudhyante sä ätma-tattvaà paçyato muner niçä, tasyäà darçanädi-vyäpäras tasya nästéty arthaù. etad uktaà bhavati, yathä divändhänäm-ulükädénäà räträv eva darçanaà na tu divase evaà brahma-jïasyonmélitäkñasyäpi brahmaëy eva dåñöir na tu viñayeñu, ato näsambhävitam idaà lakñaëam iti.

text 70
anvayaù
[nänä-nadan-adébhiù] äpüryamäëam api acala-pratiñöham (anatikräntamaryädaà nirvikäram iti yävat) samudram äpaù (jaläni) yadvat (yathä kevalaà) praviçanti (na tu tatra kiïcit kartuà na çaknuvanti), tadvat (tathä) sarve kämäù yaà (saàyaminaà puruñaà kevalaà prärabdha-vaçät) praviçanti (bhogyatvena äyänti, na tu taà vikartuà çaknuvanti), saù (yogé eva) çäntim äpnoti, käma-kämé (bhoga-kämanä-çélaù) na [präpnoti].

text 70
öékä
nanu viñayeñu dåñöyabhäve katham asau tän bhuìkta ity apekñäyäm äha —— äpüryamäëam iti. nänä-nadébhir äpüryamäëam apy acala-pratiñöham anatikräntamaryädam eva samudraà punar apy anyä äpaù yathä praviçanti, tathä kämäù viñayäù yaà munim antar-dåñöià bhogair avikriyamäëam eva prärabdha-karmabhir-äkñiptäù santaù praviçanti, sa çäntià kaivalyam präpnoti. na tu käma-kämé bhoga-kämanä-çélaù.

text 71
anvayaù
yaù pumän (yogé puruñaù, präptän) sarvän kämän vihäya (parityajya) (apräpteñu) niùspåhaù (san) carati (prärabdha-vaçena bhogän bhuìkte), nirmamaù (bhoga-sädhaneñu mamatva-buddhi-rahitaù) nirahaìkäraù saù çäntim adhigacchati (präpnoti).

text 71
öékä
yasmäd evaà, tasmät vihäyeti. präptän kämän vihäya tyaktvä upekñya apräpteñu ca niùspåhaù, yato nirahaìkäraù ata eva tad-bhoga-sädhaneñu nirmamaù sann-antar-dåñöir-bhütvä yaç-carati prärabdha-vaçena bhogän bhuìkte, yatra kuträpi gacchati vä sa çäntià präpnoti.

text 72
anvayaù
he pärtha! brähmé sthitiù (brahma-jïäna-niñöhä) eñä (evaà-vidhä eva), enäà präpya [janaù] na vimuhyati (punaù saàsära-mohaà na präpnoti), anta-käle (maraëa-samaye) asyäm (brahma-niñöhäyäm) api (kñaëamätraà) sthitvä brahma-nirväëam åcchati (präpnoti).

säìkhya-yoga-pravaktäraà durlabhaà yoginäm api,
paramänanda-rüpaà taà mädhavaà praëamämy aham.

iti çrémad-bhagavad-gétäyäm oà-kära-nätha-sevaka-çré-räma-raïjana-kävya-
vyäkaraëa-tértha-kåtänvaya-sambalitäyäà dvitéyo ’dhyäyaù.

text 72
öékä
uktäà jïäna-niñöhäà stuvann-upasaàharati —— eñeti. brähmé-sthitir-brahma-jïäna-niñöhä eñä evaà-vidhä, enäà parameçvarärädhanena viçuddhäntaù-karaëaù pumän präpya na vimuhyati punaù saàsära-mohaà na präpnoti. yato ’nta-käle måtyu-samaye ’pi asyäà kñaëamätram api sthitvä brahma-nirväëaà brahmaëi layam-åcchati präpnoti; kià punar vaktavyaà bälyam-ärabhya sthitvä präpnotéti.

çoka-paìka-nimagnaà yaù säìkhya-yogopadeçataù,
ujjahärärjunaà bhaktaà sa kåñëaù çaraëaà mama.

iti çré-çrédhara-svämi-kåta-öékäyäà säìkhya-yogo näma dvitéyo ’dhyäyaù.