ÇRÉMAD-BHAGAVAD-GÉTÄ [3]

TÅTÉYO ’DHYÄYAÙ
(KARMA-YOGAÙ)

texts 1-2
anvayaù
arjuna uväca, —— he janärdana! cet (yadi) karmaëaù sakäçät buddhiù jyäyasé (çreñöhä) te (tava) matä (sammatä), he keçava! tat (tarhi) vyämiçreëa iva (kvacit karmaëaù praçaàsä kvacit jïänasya praçaàsä ity evaà rüpeëa sandeha-janakeneva) väkyena me (mama) buddhià mohayasi iva, kià (kim arthaà) ghore (hiàsätmake yuddha-rüpe) karmaëi mäà niyojayasi (pravartayasi); tat (tasmät) yena (anuñöhitena) ahaà çreyaù (kalyäëam) äpnuyäm, (tat) ekaà niçcitya vada.

text 1
öékä
säìkhye yoge ca vaiñamyaà matvä mugdhäya jiñëave,
tayor medaniräsäya karma-yoga udéryate.
evaà tävad açocyän-anvaçocas tvam ity ädinä prathamaà mokña-sädhanatvena dehätma-viveka-buddhir uktä. tad anantaram eñä te ’bhihitä säìkhye buddhir-yoge tv imäà çåëvity ädinä karma coktam. na ca yayor-guëa-pradhäna-bhävaù spañöaà darçitaù. tatra buddhi-yuktasya sthita-prajïasya niñkämatva-niyatendriyatva-nirahaìkäratvädy-abhidhänädeñä brähmé sthitiù pärtheti sapraçaà-samupasaàhäräc ca buddhi-karmaëor-madhye buddheù çreñöha tvaà bhagavato ’mipretaà manväno ’rjuna uväca —— jyäyasé ced iti. karmaëaù sakäçän-mokñäntaraìgatvena buddhir-jyäyasy-adhikärä çreñöhä cet tava sammatä tarhi kim arthaà tasmäd yuddhyasveti tasmäd uttiñöheti ca väraà väraà vadan ghore hiàsätmake karmaëi mäà niyojayasi pravartayasi.

text 2
öékä
nanu dharmyäddhi yuddhäc-chreyo ’nyat kñatriyasya na vidyate ity ädinä karmaëo ’pi çreñöhatvam uktam evety äçaìkyäha —— vyämiçreëeti. kvacit karma-praçaàsä kvacij jïäna-praçaàsety evaà vyämiçraà sandehotpädakam iva yad väkyaà tena me mama buddhià matimubhayatra doläyitäà kurvan mohayaséva. parama-käruëikasya tava mohakatvaà nästy eva. tathäpi bhräntyä mamaivaà bhätétéva-çabdenoktam. ata ubhayor-madhye yad bhadraà tad ekaà niçcitya vadeti. yadvä —— idam eva çreyaù sädhanam iti niçritya yenänuñöhänena çreyo mokñam-aham-äpnuyäà präpsyämi tad evaikaà niçcitya vadety arthaù.

text 3
anvayaù
çré-bhagavän uväca, —— he anagha! (niñpäpa arjuna) asmin loke jïäna-yogena säìkhyänäà (jïäninäà), karma-yogena yoginäm (karma-yoginäm) dvi-vidhä (jïäninäà jïäna-yogaù, niñkäma-karmädhikäriëäï ca karma-yogaù iti ubhaya-prakärä) niñöhä (sthitiù) mayä (veda-rüpiëä sarva-jïena parameçvareëa) purä (såñöi-prärambhe) proktä (kathitä).

text 3
öékä
atrottaraà çré-bhagavän uväca —— loke ’sminn iti. ayam arthaù —— yadi mayä paraspara-nirapekñaà mokña-sädhanatvena karma-jïäna-niñöhä-dvayam uktaà syät tarhi dvayor madhye yad bhadraà syät tad ekaà vadeti tvadéyaù praçnaù saàgacchate. na tu mayä tathoktam. kintu dväbhyäm ekaiva brahma-niñöhoktä. guëa-pradhäna-bhütayos tayoù svätantryänupapatteù. ekasyä eva tu prakära-bheda-mätram-adhikäri-bhedenoktam iti. asmiï-cchuddhättaddhäntaù-karaëa-tayä dvi-vidhe loke ’dhikäri-jane —— dve vidhe prakärau yasyäù tä —— dvi-vidhä niñöhä mokña-paratä pürvädhyäye mayä sarva-jïena proktä spañöam evoktä. prakära-dvayam eva nirdiçati jïäna-yogenety ädi. säìkhyänäà çuddhäntaù-karaëänäà jïäna-bhümikämärüòhänäà jïäna-paripäkärthaà jïäna-yogena dhyänädinä niñöhä brahma-paratoktä —— täni sarväëi saàyamya yukta äséta mat-para ity ädinä. säìkhya-bhümikämärurukñüëäà tv antaù karaëa-çuddhi-dvärä tadärohaëärthaà tad-upäyabhüta-karma-yogädhikäriëäà yoginäà karma-yogena niñöhoktä —— dharmyäd-dhi yuddhäc-chreyo ’nyat kñatriyasya na vidyate ity ädinä. ata eva tava citta-çuddhy-açuddhi-rüpävasthä-bhedena dvi-vidhäpi niñöhoktä —— eñä te ’bhihitä säìkhye buddhir-yoge tv imäà çåëv iti.

text 4
anvayaù
puruñaù karmaëäà (bhagavad-ärädhana-rüpa-niñkäma-karmaëäm) anärambhät (ananuñöhänät) naiñkarmyaà (niñkriya-bhävaà jïänaà) na açnute (na präpnoti), sannyasanät (citta-çuddhi-rahita-jïäna-çünya-kevala-karma-parityägät) siddhià (mokñaà) na samadhi-gacchati (na labhate).

text 4
öékä
ataù samyak-citta-çuddhyä jïänotpatti-paryantaà varëäçramocitäni karmaëi kartavyäni. anyathä citta-çuddhya-bhävena jïänänutpatter ity äha —— na karmaëäm iti. karmaëäm-anärambhädananuñöhänän-naiñkarmyaà jïänaà näçnute na präpnoti. nanu caitam eva pravräjino lokam-icchantaù pravrajantéti çrutyä sannyäsasya mokñäìgatva-çruteù sannyäsäd eva mokño bhaviñyti. kià karmabhiù? ity äçaìkyoktaà na ceti. citta-çuddhià vinä kåtät sannyäsanäd eva jïäna-çünyät siddhià mokñaà na samadhi-gacchati na präpnoti.

text 5
anvayaù
jätu (kadäcit) kaçcit (janaù) kñaëam api akarma-kåt (karmäëy-akurväëaù) na hi (niçcitaà) tiñöhati (sthätuà na çaknoti). hi (yataù) prakåti-jaiù (svabhäva-jätaiù) guëaiù (sattva-rajas-tamaù-sampåktaiù dayä-räga-dveñädibhiù) avaçaù (asvatantraù san) sarvaù (jïäné ajïäné vä janaù) karma käryate (karma kartuà pravartyate).

text 5
öékä
kamaëäà ca sannyäsas-teñv-anäsakti-mätram. na tu svarüpeëa. açakyatväd iti. äha —— na hi kaçcid iti. jätu kasyäàcid apy avasthäyäà kñaëa-mätram api kaçcid api jïäny-ajïäno vä ’karma-kåt karmaëy-akurväëo na tiñöhati. tatra hetuù prakåti-jaiù svabhäva-prabhavaiù räga-dveñädibhir-guëaiù sarvo ’pi janaù karma käryate. karmaëi pravartyate. avaço ’svatantraù san.

text 6
anvayaù
yaù vimüòhätmä (aviçuddha-cittaù) karmendriyäëi (väk-päëi-päda-päyüpastha-saàjïakäni) saàyamya (saàhåtya) manasä indriyärthän (indriya-viñayän) smaran (cintayan) äste (avatiñöhate), saù mithyäcäré (kapaöäcäraù) ucyate (kathyate).

text 6
öékä
ato ’jïaà karma-tyäginaà nindati —— karmendriyäëéti. väk-päëy-ädéni karmendriyäëi saàyamya nigåhya yo manasä bhagavad-dhyänac-chalena indriyärthän viñayän smarann äste aviçuddha tayä manasä ätmani sthairyäbhävät, sa mithyäcäraù kapaöäcäro dämbhika ucyate ity arthaù.

text 7
anvayaù
he arjuna! tu (kintu) manasä indriyäëi niyamya (éçvara-pravaëäni kåtvä) asaktaù (phaläbhiläña-rahitaù san) yaù karmendriyaiù karma-yogam ärabhate, saù viçiñyate viçiñöo bhavati).

text 7
öékä
etad viparétaù karma-kartä tu çreñöha ity äha —— yas tv indriyäëéti. yas tu jïänendriyäëi manasä niyamya éçvara-paräëi kåtvä karmendriyaiù karma-rüpaà yogam-upäyam-ärabhate anutiñöhati. asaktaù phaläbhiläña-rahitaù san sa viçiñyate viçiñöo bhavati, citta-çuddhyä jïänavän bhavatéty arthaù.

text 8
anvayaù
hi (yasmät) akarmaëaù (karmäkaraëät) karma (vihita-karaëaà) jyäyaù (çreñöham), [tena] tvaà niyataà karma kuru, akarmaëaù (sarva-karma-çünyasya) te (tava) çaréra-yäträ (çaréra-nirvähaù) api na prasidhyet (na bhavet).

text 8
öékä
niyatam iti. yasmäd evaà tasmän niyataà nityaà karma sandhyopäsanädi kuru, hi yasmät akarmaëaù sarva-karmaëo ’karaëät sakäçät karma-karaëaà jyäyo ’dhikataram. anyathä akarmaëaù sarva-karma-çünyasya tava çaréra-yäträ çaréra-nirväho ’pi na prasiddhyen na bhavet.

text 9
anvayaù
he kaunteya! yajïärthät (yajïaù viñëuù, tad-arthaà yat karma tad-yajïärthaà tasmät éçvarärädhänät) anyatra (éçvarärädhanaà vinä yat karma, tatra) ayaà lokaù karma-bandhanaù (karma bandhanaà yasya saù), (tasmät) mukta-saìgaù (niñkämaù san) tad-arthaà (éçvara-préty-arthaà) karma samäcara (kuru).

text 9
öékä
säìkhyäs tu sarvam api karma bandhakatvän na käryam ity ähus tan niräkurvann äha —— yajïärthäd iti. yajïo ’tra viñëuù “yajïo vai viñëuù” iti çruteù. tad-ärädhanärthät karmaëo ’nyatra tad ekaà vinä, loko ’yaà karma-bandhanaù karmabhir-badhyate, na tv éçvarärädhanärthena karmaëä atas tad-arthaà viñëu-préty-arthaà mukta-saìgo niñkämaù san karma samyag-äcära.

text 10
anvayaù
purä (såñöi-prärambhe) prajäpatiù (brahmä) saha-yajïäù (yajïa-sahitäù, yajïädhikäriëa ity arthaù) prajäù (brähmaëädi-trén varëän) såñövä (utpädya, idam) uväca —— anena (yajïena) prasaviñyadhvaà (uttarottaräm-abhivåddhià labhadhvam), eñaù yajïaù vaù (yuñmäkam) iñöa-käma-dhuk (abhéñöa-bhoga-pradaù) astu (bhavatu).

text 10
öékä
prajäpati-vacanäd api karma-kartaiva çreñöha ity äha —— saha-yajïä iti caturbhiù. yajïena saha vartanta iti saha-yajïäù yajïädhikåtä brähmaëädyäù prajäù purä sargädau såñövedam uväca brahmä —— anena yajïena prasaviñyadhvaà. prasavo våddhiù, uttarottaräm-abhivåddhià labhadhvam ity arthaù. tatra hetuù —— eña yajïo vo yuñmäkam-iñöa-käma-dhuk. iñöän kämän dogdhéti tathä abhéñöa-bhoga-prado ’stv ity arthaù. atra ca yajïa-grahaëam-ävaçyaka-karmopalakñaëärtham. kämya-karma-praçaàsä tu prakaraëe ’saìgatäpi sämänyato ’karmaëaù karma çreñöham ity etad artham ity adoñaù.

text 11
anvayaù
anena (yajïena, yüyaà) devän (indrädéna) bhävayata (havir-bhägaiù saàvardhayata), te ca deväù (yuñmäbhir-bhävitäù santaù) vaù (yuñmän) [våñöyädinä annot-patti-dväreëa] bhävayantu, [evaà] parasparaà bhävayantaù saàvardhayantaù paraà çreyaù (abhilañitam artham) aväpsyatha (präpsyatha).

text 11
öékä
katham-iñöa-käma-dogdhä yajïo bhaved ity aträha —— devän iti. anena yajïena yüyaà devän bhävayata havir-bhägaiù saàvardhayata, te ca devä vo yuñmän saàvardhayantu våñöyädinä annot-patti-dväreëa, evam anyonyaà saàvardhayanto deväç ca yüyaï ca parasparaà çreyo ’bhéñöam-arthaà präpsyatha.

text 12
anvayaù
hi (yataù) yajïa-bhävitäù (yajïair-bhävitä vardhitäù santaù) deväù vaù (yuñmabhyam) iñöän (abhilañitän) bhogän däsyante (däsynti), [ataeva] taiù (devaiù) dattän bhogän [parigåhya] ebhyaù (devebhyaù) apradäya (païca-yajïädibhyaù adattvä,) yaù bhuìkte, saù stenaù (cauraù) eva.

text 12
öékä
etad eva spaöé-kurvan karmäkaraëe doñam äha —— iñöän iti. yajïair-bhävitäù santo devo våñöyädi-dväreëa vo yuñmabhyaà bhogän däsyanti, hi ato devair-dattän-annädénebhyo devebhyaù païca-yajïädibhir-adattvä yo bhuìkte, sa tu stenaù caura eva jïeyaù.

text 13
anvayaù
yajïa-siñöäçinaù (yajïa-çeña-bhojinaù) santaù mänaväù sarva-kilbiñaiù (païca-sünädi-kåta-sarva-päpaiù) mucyante, tu (kintu) ye päpäù (papinaù) ätma-käraëät (ätmanaù sva-dehasya käraëät poñaëärthaà) pacanti (annädi-päkaà kurvanti), te agham (päpam) eva bhuïjate.

text 13
öékä
ataç ca yajanta eva çreñöhäù, netarä ity äha —— yajïa-çiñöäçina iti. vaiçva-devädi-yajïävaçiñöaà ye ’çnanti te païca-sünädi-kåtaiù sarvaiù kilbiñair-mucyante. païca-sünäç ca småtäv-uktäù, ——
“kaëòané peñaëé cullé udakumbhé ca märjané,
païca-sünä gåhasthasya täbhiù svargaà na vindati.”
ye tvätmano bhojanärtham eva pacanti na tu vaiçva-devädy-arthaà, te päpä duräcärä agham eva bhuïjate.

text 14
anvayaù
annät bhütäni jéväù bhavanti (jäyante), parjanyät (våñöeù) anna-sambhavaù (annasya sambhavaù udbhavaù bhavati), yajïät parjanyo bhavati, (tädåçaù) yajïaù karma-samudbhavaù (yajamänädi-karmaëä sampadyate).

text 14
öékä
jagac-cakra-pravåtti-hetutväd api karma kartavyam ity äha —— annäd iti tribhiù. annäc-chukra-çoëita-rüpeëa pariëatäd bhütäny-utpadyante. annasya ca sambhavaù parjanyäd våñöeù, sa ca parjanyo yajïäd-bhavati, sa ca yajïaù karma-samudbhavaù, karmaëä yajamänädi-vyäpäreëa samyak sampadyata ity arthaù.
“agnau prästähutiù samyag-ädityam-upatiñöhate,
ädityäj-jäyate våñöir-våñöer-annaà tataù prajäù”
iti småteù.

text 15
anvayaù
tac ca karma brahmodbhavaà (brahma vedas-tasmät udbhavam utpannam) viddhi (jänéhi), brahma (vedaù) akñara-samudbhavam (akñarät paramätmanaù samudbhavaà viddhi), tasmät sarva-gataà brahma nityaà yajïe pratiñöhitam [viddhi].

text 15
öékä
tathä karmeti. tac ca yajamänädi-vyäpära-rüpaà karma brahmodbhavaà viddhi, brahma vedas tasmät pravåttaà jänéhi, tac ca vedäkhyaà brahmäkñarät para-brahmaëaù samudbhütaà jänéhi. “asya mahato bhütasya niùçvasitam etad åg-vedo yajur-vedaù säma-vedaù” iti çruteù. yata evam akñaräd eva yajïa-pravåtter-atyantam-abhipreto yajïas-tasmät sarva-gatam apy akñaraà brahma nityaà sarvadä yajïe pratiñöùitaà yajïenopäya-bhütena präpyata iti yajïe pratiñöhitam ucyate iti. “udyamasthä sadä lakñméù” iti vat. yadvä tasmäj-jagac-cakrasya mülaà karma, tasmät sarva-gataà manträrtha-vädaiù sarveñu siddhärtha-pratipädakeñu bhütärthäkhyänädiñu gataà sthitam api vedäkhyaà brahma sarvadä yajïe tät-parya-rüpeëa pratiñöhitam, ato yajïädi karma kartavyam ity arthaù.

text 16
anvayaù
evaà [parameçvareëa] pravartitaà cakraà (annäd bhütäni, parjanyäd annam, yajïät parjanyaù, karmaëo yajïaù, vedät karmaù, paramätmano vedaù, ity evaà rüpaà karma-cakraà) yaù iha (loke) na anuvartayati (na anutiñöhati), he pärtha! indriyärämaù (kevalaà viñayäsaktaù) saù aghäyuù (päpa-jévanaù) moghaà (vyarthaà) jévati.

text 16
öékä
yasmäd evaà parameçvareëaiva bhütänäà puruñärtha-siddhaye karmädi-cakraà pravartitaà, tasmät-tad-akurvato våthaiva jévitam ity äha —— evam iti. parameçvara-väkya-bhütäd vedäkhyäd brahmaëaù puruñäëäà karmaëi pravåttis tataù karma-niñpattis tataù parjanyas tato ’nnaà tato bhütäni. bhütänäà punas tathaiva karmaëi pravåttir ity evaà pravartitaà cakraà yo nänuvartayati nänutiñöhati, saù aghäyuù aghaà päpa-rüpam-äyur yasya saù. yataù indriyair-viñayeñv eva ramate na tv éçvarärädhanärthe karmaëi, ato moghaà vyarthaà sa jévati.

text 17
anvayaù
tu (kintu) yaù mänavaù ätma-ratiù (ätmani eva ratiù prétir yasya saù) eva, ätma-tåptaù (ätmani eva tåptaù), ätmani eva ca santuñöaù (bhogäpekñä-rahitaù), tasya käryaà (kartavyaà karma) na vidyate.

text 17
öékä
tad evaà “na karmaëäm-anärambhät” ity ädinä ajïasyäntaù-karaëa-çuddhy-arthaà karma-yogam uktvä jïäninaù karmänuyogam äha —— yas tv iti dväbhyäm. ätmany eva ratiù prétir yasya saù tataç cätmany eva tåptaù svänandänubhavena nirvåtaù. ata evätmany eva santuñöo bhogäpekñä-rahito yas tasya kartavyaà karma nästéti.

text 18
anvayaù
tasya (ätma-rateù) kåtena (karmaëä) arthaù (puëyaà) na eva (naiva asti), akåtena (karmäkaraëena) kaçcana pratyaväyo na (nästi), iha (loke) asya sarva-bhüteñu (brahmädi sthävaränteñu) kaçcit artha-vyapäçrayaù (arthe mokñe vyapäçrayaù äçrayaëéyaù) na ca [asti].

text 18
öékä
tatra hetum äha —— naiveti. kåtena karmaëä tasyärthaù puëyaà naivästi, na cäkåtena kaçcana ko ’pi pratyaväyo ’sti. nirahaìkäratvena vidhi-niñedhätétatvät. tathäpi “tasmät eñäà tan na priyaà yad etan-manuñyä viduù” iti çruter-mokñe deva-kåta-vighna-sambhavät tat-parihärärthaà karmabhir-deväù sevyä ity äçaìkyoktaà sarva-bhüteñu brahmädi-sthävaränteñu kaçcid artha vyapäçrayaù äçrayaù eva vyapäçrayaù. artho mokña äçrayaëéyo ’sya nästéty arthaù. vighnäbhävasya çrutyaivoktatvät. tathä ca çrutiù —— “tasya ha na deväç ca näbhütyä éçate ätmä hy eñäà sa bhavati” iti. ca-nety-avyayam-apy-arthe, devä api tasyätma-tattva-jïasya abhütyai brahma-bhäva-pratibandhäya neçate na çaknuvantéti çruter-arthaù. deva-kåtäs tu vighnäù samyag-jïänotpatteù präg eva “yad etad brahma manuñyä vidus tad eñäà devänäà na priyam” iti çrutyä brahma-jïänasyaiväpriyatvoktyä tatraiva vighna-kartåtvasya sücitatvät.

text 19
anvayaù
[yasmäd evaà vidhasya jïänina eva karma-viratiù, nänyasya] tasmät asaktaù (phaläkäìkñä-rahitaù san) satataà käryam (avaçya-kartavya tayä vihitaà nityaà naimittikaï ca) karma samäcara (kuru), hi (yataù) püruñaù asaktaù (san) karma äcaran param (mokñam) äpnoti.

text 19
öékä
yasmäd evam bhütasya jïänina eva karmänupayogo nänyasya, tasmät tvaà karma kurvity äha —— tasmäd iti. asaktaù phala-saìga-rahitaù san käryam-avaçya-kartavya tayä vihitaà nitya-naimittikaà karma samyag-äcara, hi yasmäd-asaktaù karmäcaran puruñaù paraà mokñaà citta-çuddhi-jïäna-dvärä präpnoti.

text 20
anvayaù
janakädayaù karmaëä eva hi saàsiddhim (samyag-jïänaà) ästhitäù (präptäù), loka-saìgraham (lokänäà saìgrahaù sva-dharme pravartanam) eva saàpaçyan (prayojanaà paçyan) tvaà karma kartum eva arhasi.

text 20
öékä
atra sadäcäraà pramäëayati —— karmaëaiveti. karmaëaiva çuddha-sattväù santaù saàsiddhià samyag-jïänam ästhitäù präptä ity arthaù. yady api tvaà samyag-jïäninam evätmänaà manyase, tathäpi karmäcaraëaà bhadram evety äha —— loka-saìgraham ity ädi. lokasya saìgrahaà sva-dharme pravartanaà, mayä karmaëi kåte janaù sarvo ’pi kariñyati. anyathä jïäni-dåñöäntenä-jïo nijadharmaà nityaà karma tyajan patedity evaà loka-rakñaëam api tävat prayojanaà saàpaçyan karma kartubhevärhasi na tyaktum ity arthaù.

text 21
anvayaù
çreñöhaù [viveké puruñaù] yat yat äcarati, itaraù (präkåtaù) janaù tat tat eva (äcarati); saù (çreñöhaù puruñaù) yat (pravåtti-çästraà nivåtti-çästraà vä) pramäëaà kurute (pramäëatvena manyate), lokaù tat eva anuvartate (anusarati).

text 21
öékä
karma-karaëe loka-saìgraho yathä syät tathäha —— yad yadeti. itaraù präkåto ’pi janas-tat-tad-eväcarati, sa çreñöho janaù karma-çästraà tan-nivåtti-çästraà vä yat pramäëaà kurute manyate, tad eva loko ’py anusarati.

text 22
anvayaù
he pärtha! (yataù mama) anaväptam (apräptam), aväptavyaà (präpyaà) na (asti ataù) triñu lokeñu me (mama) kiïcana käryaà (anuñöheyaà) na ca asti, (tathäpi ahaà) karmaëi eva varte (aham eva karma karomi).

text 22
öékä
atra cäham eva dåñöänta ity äha —— na me tribhiù. he pärtha! me kartavyaà nästi, yatas triñv api lokeñu anaväptam-apräptaà sat aväptavyaà präpyaà nästi; tathäpi karmaëy ahaà varta eva, karma karomy evety arthaù.

text 23
anvayaù
he pärtha! yadi ahaà jätu (kadäcit) atandritaù (analasaù san) karmaëi na varteyam (karma nänutiñöheyam, tarhi) mama hi (niçcitaà) vartma (pathaà) manuñyäù sarvaçaù (sarva-prakäraiù) anuvartante (anukurvate, karma na kariñyanti).

text 23
öékä
akaraëe lokasya näçaà darçayati —— yadi hy aham iti. jätu kadäcid-atandrito ’nalasaù san yadi karmaëi na varteyaà karma nänutiñöheyaà, tarhi mamaiva vartma märgaà manuñyä anuvartante ’nuvarterann ity arthaù.

text 24
anvayaù
ahaà cet (yadi) karma na kuryäm (na anutiñöheyam), tarhi ime (sarve) lokäù utsédeyuù karma-lopena naçyeyuù, tena ahaà saìkarasya (varëa-saìkarasya) ca kartä syäm (bhaveyam), tathä aham eva imäù prajäù (präëinaù) upahanyäm (näçayeyam).

text 24
öékä
tataù kim ata äha — utsédeyur iti. utsédeyuù karma-lopena naçyeyuù. tataç ca yo varëa-saìkaro bhavet tasyäpy aham eva kartä syäà bhaveyam, evam aham eva prajä upahanyäà maliné-kuryäm iti.

text 25
anvayaù
he bhärata! avidväàsaù (avivekinaù) karmaëi saktäù (abhiniviñöäù) santaù yathä karmäëi kurvanti, loka-saìgrahaà (loka-sthitià) cikérñuù (kartum-icchuù) vidvän (tattva-vit api) asaktaù (anäsaktaù san) tathä kuryät.

text 25
öékä
tasmäd ätma-vidäpi loka-saìgrahärthaà tat-kåpayä karma käryam evety upasaàharati —— saktä iti. karmaëi saktäù abhiniviñöäù santo yathä ’jïäù karmäëi kurvanti, asaktaù san vidän api tathaiva kuryäl-loka-saìgrahaà kartum-icchuù.

text 26
anvayaù
ajïänäà karma-saìginäà (karmäsaktänäà) buddhi-bhedam (aham etat kariñye, etat phalaï ca bhokñye iti yä niçcaya-rüpä buddhiù tasyä bhedaà vicälanaà) na janayet (na utpädayet), vidvän yuktaù (avahitaù san) sarva-karmäëi samäcaran (kurvan, tatra viçväsam utpädya janän tat-karmaëi) yojayet [karmäëi kartum utsähayet].

text 26
öékä
nanu kåpayä tattva-jïänam evopadeñöuà yuktaà nety äha —— na buddhi-bhedam iti. ajïänäm ata eva karma-saìginäà karmäsaktänäm-akarträtmopadeçena buddher-bhedam-anyathätvaà na janayet. karmaëaù sakäçäd buddhi-vicälanaà na kuryät. api tu joñayet sevayet. juñé-préti-sevanayoù, ajïän karmäëi kärayed ity arthaù. katham? yukto ’vahito bhütvä svayam-äcaran san, buddhi-vicälane kåte sati karmasu çraddhänivåtter-jïänasya cänutpattes-teñäm-ubhaya-bhraàçaù syäd iti bhävaù.

text 27
anvayaù
prakåteù guëaiù (prakåti-käryaiù indriyaiù sattvädibhir vä) sarvaçaù (sarva-prakäreëa) kriyamäëäni karmäëi ahaìkära-vimüòhätmä (ahaìkäreëa vimüòhaù ätmä buddhir yasya saù. anätmasu indriyädiñu ätmäbhimäné) janaù ahaà kartä (ahaà karomi) iti manyate.

text 27
öékä
nanu viduñäpi cet karma kartavyaà tarhi vidvad-aviduñoù ko viçeña ity äçaìkyobhayor-viçeñaà darçayati —— prakåter iti dväbhyäm. prakåter-guëaiù prakåti-käryair-indriyaiù sarva-prakäreëa kriyamäëäni yäni karmäëi täny aham eva kartä karométi manyate. atra hetuù —— ahaìkäreti. ahaìkäreëendriyädiñv ätmädhyäsena vimüòha-buddhiù san.

text 28
anvayaù
tu (kintu) he mahä-bäho! guëa-karma-vibhägayoù (guëebhyaù ätmano vibhägaù, karmabhyaç cätmano vibhägaù, etädåçayor-guëa-karma-vibhägayoù) tattva-vit (tattvaà vetti yaù saù) guëäù (indriyäëi) guëeñu (viñayeñu) vartante iti matvä na sajjate (ätmanaù kartåtväbhimänaà na karoti).

text 28
öékä
vidväàs tu tathä na manyata ity äha —— tattva-vid iti. näyaà guëätmaka iti guëebhyaù ätmano vibhägaù, na me karmäëéti karmabhyo ’py ätmano vibhägaù tayor-guëa-karma-vibhägayoù yas tattvaà vetti sa tu na sajjate kartåtväbhiniveçaà na karoti. tatra hetuù —— guëä iti. guëä indriyäëi guëeñu viñayeñu vartante näham iti matvä.

text 29
anvayaù
prakåteù guëa-sammüòhäù (guëaiù sattva-rajas-tamobhiù sammüòhäù abhibhütäù janäù) guëa-karmasu (guëeñu tat-karmasu ca) sajjante (‘vayaà karma kurma’ iti ätméya-buddhià kurvanti), tän (tathävidhän) karma-saìginaù (karmäsaktän) akåtsna-vidaù (asarva-jïän) mandän (müòhän) kåtsna-vit (sarva-jïaù) na cälayet (teñäà buddhi-bhedaà na janayet ity arthaù).

text 29
öékä
na buddhi-bhedaà janayed ity upasaàharati —— prakåter iti. yaiù prakåter-guëaiù sattvädibhiù sammüòhäù santo guëeñu indriyeñu tat-karmasu ca sajjante, vayaà karma kurma iti, tän akåtsna-vido manda-matén kåtsna-vit sarva-jïo na vicälayet.

text 30
anvayaù
(he arjuna! yatas tattva-jïenäpi karma kartavyam, ataù tvaà) adhyätma-cetasä (‘çré-bhagavad-adhénasthaù san karma karomi’ iti buddhyä) mayi (bhagavati) sarväëi karmäëi sannyasya (samarpya) niräçéù (niñkämaù), nirmamaù (mamatäçünyaù) bhütvä vigata-jvaraù (tyakta-çokaù san) yudhyasva.

text 30
öékä
tad evaà tattva-vidäpi karma kartavyaà, tvantu nädyäpi tattva-vit, ataù karmaiva kurvity äha —— mayéti. sarväëi karmäëi mayi sannyasya samarpya adhyätma-cetasä antaryämy-adhéno ’haà karma karométi dåñöyä niräçér-niñkämo ’ta eva mat-phala-sädhanaà mad-artham idaà karmety evaà mamatäçünyaç ca bhütvä vigata-jvaras-tyakta-çokaç ca bhütvä yudhysava.

text 31
anvayaù
ye mänaväù çraddhä-vantaù (santaù) anasüyantaù (doña-dåñöià pariharantaù) me (mama) idaà mataà nityam anutiñöhanti, te api karmabhiù mucyante.

text 31
öékä
evaà karmänuñöhäne guëam äha —— ye me matam iti. mad-väkye çraddhä-vanto ’nasüyanto duùkhätmake karmaëi pravartayatéti doña-dåñöim-akurvntaç ca ye madéyam idaà matam-anutiñöhanti, te ’pi çanaiù karma kurväëäù samyag jïänivat karmabhir-mucyante.

text 32
anvayaù
tu (kintu) ye me (mama) etat matam abhyasüyantaù (dviñantaù) na anutiñöhanti, tän acetasaù (avivekinaù), sarva-jïäna-vimüòhän (brahma-jïäna-vimukhän), nañöän (sarva-puruñärtha-bhrañöän) viddhi (jänéhi).

text 32
öékä
vipakñe doñam äha —— ye tv etad iti. ye tu me matam-éçvarärthaà karma kartavyam ity anuçäsanam-abhyasüyanto dviñanto nänutiñöhanti, tän acetaso viveka-çünyän ata eva sarvasmin karmaëi brahma-viñaye ca yaj-jïänaà tatra vimüòhän nañöän viddhi.

text 33
anvayaù
jïänavän api svasyäù prakåteù (präktana-karma-saàskärädhéna-sva-bhävasya) sadåçam (anurüpaà) ceñöate, tasmäd bhütäni (sarve präëinaù) prakåtià yänti (sva-bhävam anuvartante); evaà sati nigrahaù (çäsana-vidhi-niñedhaù, indriya-nigraho vä) kià kariñyati?

text 33
öékä
nanu tarhi mahä-phalatväd-indriyäëi nigåhya niñkämäù santaù sarve ’pi sva-dharmam eva kià nänutiñöhanti taträha —— sadåçam iti. prakåtiù präcéna-karma-saàskärädhéna-sva-bhävaù svasyäù svakéyäyäù prakåteù sva-bhävasya sadåçam-anurüpam eva guëa-doña-jïänavän api ceñöate kià punar-vaktavym ajïaç-ceñöata iti, tasmäd bhütäni sarve ’pi präëinaù prakåtià yänti anuvartante, evaï ca saténdriya-nigrahaù kià kariñyati prakåter-baléyastväd ity arthaù.

text 34
anvayaù
indriyasya (sarveñäm indriyäëäm) arthe (sva-sva-viñaye) räga-dveñau (iñöe rägaù, aniñöe dveñaù) vyavasthitau (ity evaà nirdiñöau); tayoù (räga-dveñayoù) vaçaà na gacchet hi (yataù) tau (räga-dveñau) asya (puruñasya) paripanthinau (çatrü).

text 34
öékä
nanv evaà prakåtyadhénaiva cet puruñasya pravåttir tarhi vidhi-niñedha-çästrasya vaiyarthyaà präptam ity äçaìkyäha —— indriyasyeti. indriyasyendriyasyeti vépsaya sarveñäm-indriyäëäà pratyekam ity uktam. arthe sva-sva-viñaye anukule rägaù pratikule dveñaç ca ity evaà räga-dveñau vyavasthitau avaçyambhävinau, tataç ca tad-anurüpä pravåttir iti bhütänäà prakåtiù, tathäpi tayor-vaçavarté na bhaved iti çästreëa niyamyate. hi yasmäd asya mumukños tau paripanthinau {pr}atipakñau. ayaà bhävaù —— viñaya-smaraëädinä räga-dveñäv-utpädya anavahitaà puruñam-anarthe ’tigambhére srotaséva prakåtir-balät pravartayati, çästraà tu tataù präg eva viñayeñu räga-dveña-pratibandhake parameçvara-bhajanädau taà pravartayati, tataç ca gambhéra-srotaù-pätät pürvam eva nävamäçrita iva nänarthaà präpnotéti.

text 35
anvayaù
sv-anuñöhität (sarväìga-sampürtyä sampädität) para-dharmät viguëaù (kiïcid-aìga-häni-yuktaù api) sva-dharmaù (varëäçramocita-dharmaù) çreyän (praçasyataraù), ataù sva-dharme nidhanaà çreyaù (kalyäëakaram), para-dharmaù bhayävahaù (iha-loke akérti-karatvät para-loke ca naraka-präpakatväd bhaya-saìkulaù).

text 35
öékä
tad evaà sväbhävikéà paçvädisadåçéà pravåttià tyaktvä sva-dharme pravartitavyam ity uktam. tarhi sva-dharmasya yuddhäder-duùkha-rüpasya yathävat kartum-açakyatvät para-dharmasya cähiàsädeù sukaratväd-dharmyatväviçeñäc ca tatra pravartitum icchantaà pratyäha —— çreyän iti. kiïcid-aìga-héno ’pi sva-dharmaù çreyän praçasyataraù sv-anuñöhität sakaläìga-sampürtyä kåtäd api para-dharmät sakäçät. tatra hetuù, —— sva-dharme yuddhädau pravartamänasya nidhanaà maraëam api çreñöhaà svargädi-präpakatvät, para-dharmas tu svasya bhayävaho niñiddhitvena naraka-präpakatvät.

text 36
anvayaù
arjuna uväca, —— he värñëeya (våñëi-vaàçodbhava kåñëa!) atha (tathä sati) kena prayuktaù (preritaù) ayaà puruñaù balät niyojita iva anicchan api päpaà carati?

text 36
öékä
tayor na vaçamägacched ity uktaà, tad etad açakyaà manväno ’rjuna uväca —— atheti. våñëer-vaàçe ’vatérëo värñëeyaù, he värñëeya! anartha-rüpaà päpaà kartum-anicchann api kena prayuktaù prerito ’yaà puruñaù päpaà carati? käma-krodhau viveka-balena nirundhato ’pi puruñasya punaù päpe pravåtti-darçanät anyo ’pi tayor müla-bhütaù kaçcit pravartako bhaved iti sambhävanäyäà praçnaù.

text 37
anvayaù
çré-bhagavän uväca, —— rajo-guëa-samudbhavaù (räjo-guëät jätaù), mahäçanaù (duñpüraëéyaù), mahä-päpmä (aty-ugraù) eñaù kämaù, esaù krodhaù, ca iha (mokña-märge) enaà (kämaà) vairiëaà (çatruà) viddhi (jänéhi).

text 37
öékä
tatrottaraà çré-bhagavän uväca —— käma eña krodha eña ity ädi. yas tvayä påñöo hetur eña käma eva, nanu krodho ’pi pürvaà tvayokta “indriyasyendriyasyärtha” ity atra? satyaà näsau tataù påthak, kintu krodho ’py eña käma eva hi, kenacit pratihataù krodhätmanä pariëamate; ataù pürvaà påthaktvenokto ’pi krodhaù käma-ja eva ity abhipräyeëa kämenaikékåtyocyate. rajo-guëät samudbhavatéti tathä, anena sattva-våddhyä rajasi kñayaà néte sati kämo ’pi kñéyate iti sücitam. enaà kämam iha mokña-märge vairiëaà viddhi; ayaï ca vakñyamäëa-krameëa hantavya eva yato näsau dänena sandhätuà çakya ity äha —— mahäçano mahat açanaà yasya sa duñpüra ity arthaù, na ca sämnä sandhätuà çakyo yato mahä-päpmä aty-ugraù.

text 38
anvayaù
dhümena yathä vahniù ävriyate (äcchädyate), malena yathä ädarçaù (darpaëaù) ävriyate, ulbena (jaräyunä-garbha-veñöana-carmaëä) yathä garbhaù ävåtaù bhavati, tathä tena (kämena) idam (jïänam) ävåtam.

text 38
öékä
kämasya vairitvaà darçayati —— dhümeneti. yathä dhümena sahajena vahnir ävriyate äcchädyate, yathä cädarço malena ägantukena, yathä colbena garbha-veñöana-carmaëä garbhaù sarvato niruddhaù ävåtas tathä prakära-trayeëäpi tena kämenävåtam idam.

text 39
anvayaù
he kaunteya! jïäninaù nitya-vairiëä (cira-çatruëä) käma-rüpeëa (tåñëä-rüpeëa) duñpüreëa (kenäpi pürayitum açakyena) analena ca [haviñä pürayitum açakyena vahninä iva] etena (kämena) jïänam ävåtam.

text 39
öékä
idaà çabda-nirdiñöaà darçayan vairitvaà sphuöayati —— ävåtam iti. idaà viveka-jïänam etenävåtam; ajïasya khalu bhoga-samaye kämaù sukha-hetur eva pariëäme tu vairitvaà pratipadyate, jïäninaù punas tat-kälam apy anärthänusandhänäd-duùkha-hetur eveti nitya-vairiëety uktam. kiï ca viñayaiù püryamäëo ’pi yo duñpüraù apüryamäëas tu çoka-santäpa-hetutväd-anala-tulyaù, anena ajïän prati nija-vairitvam uktam.

text 40
anvayaù
indriyäëi, manaù, buddhiù —— asya (kämasya) adhiñöhänam (äçrayaù) ucyate, eñaù (kämaù) etaiù (indriyädibhiù) jïänam ävåtya (äcchädya) dehinaà (dehäbhimäninaà) vimohayati.

text 40
öékä
idänéà tasyädhiñöhänaà kathayan jayopäyam äha —— indriyäëéti dväbhyäm. viñaya-darçana-çravaëädibhiù saìkalpenädhyavasäyena ca kämasyävirbhäväd indriyäëi ca manaç ca buddhiç cäsyädhiñöhänam ucyate, etair indriyädibhir darçanädi-vyäpäravadbhir äçraya-bhütair viveka-jïänam ävåtya dehinaà vimohayati.

text 41
anvayaù
he bharatarñabha (bharata-sattama!) tasmät tvam ädau indriyäëi niyamya (saàyamya) päpmänam päpa-rüpam —— (aty-ugram) enaà jïäna-vijïäna-näçanaà (jïänam ätma-viñayaà, vijïänaà çästréyam; tayoù näçanaà näçakaà) kämaà hi (niçcitaà) prajahi (näçaya).

text 41
öékä
yasmäd evaà tasmäd iti. tasmäd ädau vimohät pürvam evendriyäëi mano buddhiï ca niyamya päpmänaà päpa-rüpam enaà kämaà hi sphuöaà prajahi ghätaya, yadvä prajahi hi parityaja. jïänam ätma-viñayaà vijïänaà çästréyaà tayor näçakam. yadvä jïänaà çästräcäryopadeça-jam vijïänaà nididhyäsana-jam “tam eva dhéro vijïäya prajïäà kurvéta” iti çruteù.

text 42
anvayaù
[sthüla-dehädibhyaù] indriyäëi paräëi (çreñöhäni sükñmäëi) ähuù, indriyebhyaù manaù param [çreñöham ähuù], tu (kintu) manasaù buddhiù parä [iti ähuù], tu [kintu] yaù buddheù api paraù ürddhe sthitaù saù (eñaù buddheù drañöä paramätmä) [paraù sükñma-tamaù].

text 42
öékä
yatra citta-praëidhänenendriyäëi niyantuà çakyante, tad-ätma-sva-rüpaà dehädibhyo vivicya darçayati —— indriyäëéti. indriyäëi dehädibhyo grähyebhyaù paräëi çreñöhäny ähuù sükñmatvät prakäçakatväc ca, ata eva tad-vyatiriktatvam apy arthäd uktaà bhavati, indriyebhyaç ca saìkalpätmakaà manaù paraà tat-pravartakatvät, manasas tu niçcayätmikä buddhiù parä niçcaya-pürvakatvät saìkalpasya, yas tu buddheù parataù tat-säkñitvenävasthitaù sarväntaraù sa ätmä; taà vimohayati dehinam iti dehi-çabdokta ätmä sa iti parämåçyate.

text 43
anvayaù
he mahä-bäho (mahäntau viçälau athavä sva-dharmänuñöhäne mahatäà sevädau ca nipuëau bähü hastau yasya!) evaà (evam bhütaà) buddheù paraà (atétam ätmänaà) buddhvä ätmanä (buddhyä) ätmänaà (manaù) saàstabhya (sthiré-kåtya) duräsadaà (durvijïeyaà) käma-rüpaà (käma-rüpiëaà) jahi (vinäçaya).

karma-yogasya naipuëyaà dattvä yo bhagavän hariù
tärayati dhruvaà bhaktän satataà, taà namämy aham.

iti çrémad-bhagavad-gétäyäm oà-kära-nätha-sevaka-çré-räma-raïjana-kävya-vyäkaraëa-tértha-kåtänvaya-<$!> sambalitäyäà tåtéyo ’dhyäyaù.

text 43
öékä
upasaàharati —— evam iti. buddher eva viñayendriyädi-janyäù kämädi-vikriyäù. ätmä tu nirvikäras tat-säkñéty evaà buddheù paramätmänaà buddhvä ätmanä evam bhütayä niçcayätmikayä buddhyä ätmänaà manaù saàstabhya niçcalaà kåtvä käma-rüpiëaà çatruà jahi märaya. duräsadaà duùkhenäsädanéyaà durvijïeya-gatim ity arthaù.

sva-dharmeëa yamärädhya bhaktyä mukti-mitä budhäù
taà kåñëaà paramänandaà toñayet sarva-karmabhiù.

iti çrémad-bhagavad-gétäyäà çré-çrédhara-svämi-kåta-öékäyäà karma-yogo näma tåtéyo ’dhyäyaù.