ÇRÉMAD-BHAGAVAD-GÉTÄ [4]

CATURTHO ’DHYÄYAÙ
(JÏÄNA-YOGAÙ)

text 1
anvayaù
çré-bhagavän uväca, —— imam (pürvoktam) avyayam (avyarthaà) yogam (karma-yogam) ahaà purä vivasvate (süryäya) proktavän (kathitavän), vivasvän sva-puträya manave (çräddha-deväya) präha (uväca), manuù ikñväkave (ikñväkunämadheyäya sva-puträya) abravét (uktavän).

text 1
öékä
ävirbhäva-tirobhäväväviñkartuà svayaà hariù,
tattvaà-pada-vivekärthaà karma-yogaà praçaàsati.
evaà tävad-adhyäya-dvayena karma-yogopäyaka-jïäna-yogo mokña-sädhanatvenoktas tam eva brahmärpaëädi-guëa-vidhänena tattvaà-padärtha-vivekädinä ca prapaïcayiñyan prathamaà tävat paramparä-präptatvena stuvan çré-bhagavän uväca —— imam iti tribhiù. avyaya-phalatväd-avyayam imaà yogaà purä ahaà vivasvate ädityäya kathitavän, sa ca sva-puträya manave çräddha-deväya präha. sa ca manuù sva-puträya ikñväkave ’bravét.

text 2
anvayaù
evaà (evaà krameëa) paramparä-präptam imaà yogaà räjarñayaù (nimi-pramukhäù) viduù (jänanti sma). he parantapa (çatru-täpana)! saù yogaù iha (loke) mahatä (sudérgheëa) kälena nañöaù (vinañöa-präyaù jätaù).

text 2
öékä
evam iti. evaà räjänaç ca ta åñayaç ceti. anye ’pi räjarñayo nimi-pramukhäù sva-piträdibhir-ikñväku-pramukhaiù proktam imaà yogaà vidur jänanti sma. adyatanänäm-ajïäne käraëam äha —— he parantapa! çatru-täpana! sa yogaù kälav-açäd iha loke nañöo vicchinnaù.

text 3
anvayaù
hi (yataù) etat uttamaà rahasyam (atigopanéyam), tathäpi tvaà me (mama) bhaktaù sakhä ca asi (bhavasi), tena saù eva ayaà purätanaù yogaù adya mayä te (tubhyaà) proktaù (kathitaù).

text 3
öékä
sa eväyam iti. sa eväyaà yogo ’dya vicchinne sampradäye sati, punaç ca maya te tubhyam uktaù, yatas tvaà mama bhakto ’si sakhä ceti. anyasmai mayä nocyate, hi yañmät etad uttamaà rahasyam.

text 4
anvayaù
arjuna uväca, —— bhavataù [vasudeva-gåhe] janma aparam (para-varti) vivasvataù (süryasya) janma paraà (pürva-varti), ata eva tvam ädau (såñöi-prärambhe) ‘vivasvate proktavän’ iti etat kathaà vijänéyäm (jïätuà çaknuyäm).

text 4
öékä
bhagavato vivasvantaà prati yogopadeçäsambhavaà paçyann-arjuna uväca —— aparam iti. aparam arväcénaà tava janma, paraà präk-kälénaà vivasvato janma. tasmät tavädhunikatvät cirantanäya vivasvate tvam ädau yogaà proktavän iti, etat katham ahaà vijänéyäà jïätuà çaknuyäm.

text 5
anvayaù
çré-bhagavän uväca, —— he arjuna! me (mama) tava ca bahüni janmäni vyatétäni (atikräntäni), he parantapa! täni ahaà (sarva-jïaù éçvaraù) veda (jänämi), tvam ajïaù (avidyävåtaù), tena na veda (jänäsi).

text 5
öékä
iti påñöavantam arjunaà rüpäntareëopadiñöavän ity abhipräyeëottaraà —— çré-bhagavän uväca bahünéti. mama bahüni janmäni tava ca vyatétäni; täny ahaà sarväëi veda jänämi alupta-vidyä-çaktitvät. tvan tu na vettha na vetsi avidyävåtatvät.

text 6
anvayaù
ajaù (janma-rahitaù), avyayätmä (anaçvara-sva-bhävaù) san (bhütvä), bhütänäm (präëinäm) éçvaraù (niyantä) api san sväà (svakéyäà) prakåtim (mäyäm) adhiñöhäya (äçritya) ätma-mäyayä ahaà sambhavämi (avatarämi).

text 6
öékä
nanu anädes tava kuto janma? avinäçinaç ca kathaà punar-janma —— yena bahüni me vyatétäni ity ucyate? evam éçvarasya tava puëya-päpa-vihénasya kathaà vä jévavaj-janmety ata äha —— ajo ’péti. satym evaà tathäpi ajo ’pi janma-çünyo ’pi sann ahaà tathä ’vyayätmäpi anaçvara-sva-bhävo ’pi san, yathä bhütänäm éçvaro ’pi karma-päratantrya-rahito ’pi san sva-mäyayä sambhavämi samyag-apracyuta-jïäna-bala-véryädi-çaktyaiva bhavämi. nanu tathäpi ñoòaça-kalätmaka-liìga-deha-çünyasya ca tava kuto janma ity äha uktaà —— sväà çuddha-sattvätmikäà prakåtim-adhiñöhäya svékåtya viçuddhor-jita-sattva-murtyä svecchayävataräméty arthaù.

text 7
anvayaù
he bhärata! yadä yadä hi dharmasya (varëäçramädeù) gläniù (häniù) bhavati, adharmasya abhyutthänaà (våddhiù) bhavati, tadä aham ätmänaà visåjämi (prakaöayämi).

text 7
öékä
kadä sambhavaséty-apekñäyäm äha —— yadä yadeti glänir-hänir-dharmasya. adharmasya abhyutthänam-ädhikyam.

text 8
anvayaù
sädhünäà pariträëäya (sarvato-rakñaëäya), duñkåtäà (päpa-käriëäm) vinäçäya (viçeñeëa näçäya), dharma-saàsthäpanärthäya ca ahaà yuge yuge sambhavämi.

text 8
öékä
kim artham ity apekñäyäm äha —— pariträëäyeti. sädhünäà sva-dharma-vartinäà rakñaëäya. duñöaà karma kurvantéti duñkåtas teñäà vadhäya ca, evaà dharmasya saàsthäpanärthäya, sädhu-rakñaëena duñöa-vadhena ca dharmaà sthiré-kartuà yuge yuge tat-tad-avasare-sambhaväméty arthaù. na caivaà duñöa-nigrahaà kurvato ’pi nairghåëyaà çaìkanéyam. yathähuù, ——
“lälane täòane mäturna käruëyaà yathärbhake,
tadvad eva maheçasya niyantur-guëa-doñayoù”.
iti.

text 9
anvayaù
he arjuna! me (mama éçvarasya) evaà (evaà vidhaà) divyaà (apräkåtaà) janma karma ca yaù tattvataù (yathärthataù) vetti (jänäti), saù dehaà tyaktvä punar-janma na eti (präpnoti), parantu mäm eva eti.

text 9
öékä
evaà vidhänäm-éçvara-janma-karmaëäà jïäne phalam äha —— janmeti. svecchayä kåtaà mama janma, karma ca dharma-pälana-rüpaà divyam alaukikaà tattvataù paränugrahärtham eveti yo vetti, sa dehäbhimänaà tyaktvä punar janma saàsäraà na eti na präpnoti, kintu mäm eva präpnoti.

text 10
anvayaù
véta-räga-bhaya-krodhäù (räga-bhaya-krodha-hénäù) man-mayäù (mad-eka-cittäù) mäm upäçritäù (samyak äçritäù) jïäna-tapasä (jïänena tapasä ca) pütäù (çuddhäù) bahavaù [mahätmänaù] mad-bhävam (mat-sva-rüpam) ägatäù (präptäù).

text 10
öékä
kathaà janma-karma-jïänena tat-präptiù syäd ity ata äha —— véta-rägeti. ahaà çuddha-sattvävatäraiù dharma-paripälanaà karométi madéyaà parama-käruëikatvaà jïätvä vétä vigatä räga-bhaya-krodhä yebhyas te citta-vikñepä-bhävän man-mayä mad-eka-cittä bhütvä mäm evopäçritäù santo mat-prasäda-labdhaà yad-ätma-jïänaï ca tapaç ca tat-paripäka-hetuù sva-dharmaù. tayor dvandvaikavad bhävaù. tena jïäna-tapasä pütäù çuddhäù nirastäjïäna-tat-kärya-maläù santo mad-bhävaà mat-säyujyaà präptä bahavaù, na tv adhunaiva pravåtto ’yaà mad-bhakti-märga ity arthaù. tad evaà täny ahaà veda sarväëéty ädinä vidyä ’vidyopädhibhyäà tattvaà padärthäv éçvara-jévau pradarçya éçvarasya cävidyäbhävena nitya-çuddhatväj jévasya ceçvara-prasäda-labdha-jïänenäjïäna-nivåtteù çuddhasya svataç cid-aàçena tad-aikyam uktam iti drañöavyam.

text 11
anvayaù
ye yathä (sakämatayä niñkämatayä vä) mäà prapadyante (sevante), ahaà tän tathä eva bhajämi (anugåhëämi); he pärtha! manuñyäù sarvaçaù (sarva-prakäreëa) mama vartma (bhajana-märgam eva) anuvartante.

text 11
öékä
nanu tarhi kià tvayy api vaiñamyam asti, yasmäd evaà tvad eka-çaraëänäm evätma-bhävaà dadäsi, nänyeñäà sakämänäm ity ata äha —— ye iti. yathä yena prakäreëa sakämatayä niñkämatayä vä ye mäà bhajanti, tän ahaà tathaiva tad-apekñita-phalad änena bhajämi anugåhëämi, na tu sakämä mäà vihäya indrädéneva bhajante tän aham upekña iti mantavyam. yataù sarvaçaù sarva-prakärair indrädi-sevakä api mamaiva vartma bhajana-märgam-anuvartante indrädi-rüpeëäpi mamaiva sevyatvät.

text 12
anvayaù
karmaëäà (çrauta-smärta-karmasasühänäà) siddhià käìkñantaù (abhilañantaù) iha (loke) devatäù (indrädén) yajante (püjayanti), hi (yataù) karma-jä siddhiù (karma-janyaà phalaà) mänuñe loke kñipraà (çéghraà) bhavati.

text 12
öékä
tarhi mokñärtham eva kim iti sarve tväà na bhajantéty ata äha —— käìkñanta iti. karmaëäà siddhià karma-phalaà käìkñantaù präyeëa iha manuñya-loke indrädi-devatä eva yajante, na tu säkñän mäm eva. hi yasmät karma-jä siddhiù karma-jaà phalaà çéghraà bhavati, na tu jïäna-phalaà kaivalyaà, duñpräpyatväj jïänasya.

text 13
anvayaù
(yady api) guëa-karma-vibhägaçaù (guëänäà sattva-rajas-tamasäà, karmaëäà çama-çaurya-kåñi-trai-varëika-sevädénäà ca vibhägaiù) mayä (éçvareëa) cätur-varëyaà (catväraù varëäù eva) såñöam, (tathäpi) tasya (cätur-varëyasya) kartäram (cätur-varëya-srañöäram) api mäm avyayam (näça-rahitam) akartäraà viddhi (jänéhi).

text 13
öékä
nanu kecit sakämatayä pravartante kecin niñkämatayeti karma-vaicitryaà, tat-kartèëäï ca brähmaëädénäm uttama-madhyamädi-vaicitryaà kurvatas tava kathaà vaiñamyaà nästéty äçaìkyäha —— cätur-varëyam iti. catväro varëo eveti cätur-varëyam, svärthe ñyaïpratyayaù. ayam arthaù —— sattva-pradhänä brähmaëäs teñäà çama-damädéni karmäëi, sattva-rajaù-pradhänäù kñatriyäs teñäà çaurya-yuddhädéni karmaëi, rajas-tamaù-pradhänä vaiçyäs teñäï ca kåñi-väëijyädéni karmäëi, tamaù-pradhänäù çüdräs teñäï ca trai-varëika-çuçrüñaëädéni karmäëéty evaà guëänäà karmaëäï ca vibhägaiç cätur-varëyaà mayaiva såñöam iti satyaà, tathäpy evaà, tasya kartäram api phalato ’kartäram eva mäà viddhi, tatra hetur avyayam, äsaktir ähityena çrama-rahitaà näçädi-rahitam.

text 14
anvayaù
karmäëi (viçva-såñöyädéni) na mäà limpanti (na sparçaà kurvanti), me (mama) karma-phale spåhä na (nästi), iti (evaà) yaù mäm abhijänäti, sa karmabhiù na badhyate.

text 14
öékä
tad eva darçayann äha —— na mäm iti. karmäëi viçva-såñöyädény api mäà na limpanti äsaktaà na kurvanti, nirahaìkäratväd-äpta-kämatvena mama karma-phale spåhä-bhäväc ca mäà na limpantéti kià vaktavyam? yataù karma-phale spåhä-rähityena mäà yo ’bhijänäti, so ’pi karmabhir na badhyate, mama nirlepa-käraëaà nirahaìkäratva-niùspåhatvädikaà jänatas tasyäpy ahaìkärädi-çaithilyät.

text 15
anvayaù
pürvaiù (präcénaiù) mumukñubhiù (muktim-icchubhiù) api evaà jïätvä karma kåtam, tasmät tvaà pürvaiù (janakädibhiù) kåtaà pürvataram (ati-präcénaà) karma eva kuru.

text 15
öékä
ye yathä mäm ity ädi caturbhiù çlokaiù präsaìgikam éçvarasya vaiñamyaà parihåtya pürvoktam eva karma-yogaà prapaïcayitum anusmärayati —— evam iti. ahaìkärädi-rähityena kåtaà karma bandhakaà na bhavatéty evaà jïätvä pürvair janakädibhir api mumukñubhiù sattva-çuddhy arthaà pürvataraà yugäntareñv api kåtaà, tasmät tvam api prathamaà karmaiva kuru.

text 16
anvayaù
kià karma, kim akarma, iti atra (asmin viñaye) kavayaù (vivekinaù) api mohitäù, tat (tasmät) yat jïätvä açubhät (saàsärät) mokñyase (mukto bhaviñyasi), tat karma te (tubhyaà) pravakñyämi.

text 16
öékä
tac ca tattva-vidbhiù saha vicärya kartavyaà na loka-paramparä-mätreëety äha —— kià karmeti kià karma? kédåçaà karma-karaëaà, kim akarma? kédåçaà karmäkaraëam? ity asminn arthe vivekino ’pi mohitäù, ato yaj jïätvä yat anuñöhäya açubhät saàsärän-mokñyase mukto bhaviñyasi, tat karmäkarma ca tubhyam ahaà pravakñyämi, tat çåëu.

text 17
anvayaù
karmaëaù (çästra-vihita-vyäpärasya) api tattvaà bodhavyam asti, vikarmaëaù (çästrävihita-vyäpärasya) ca (api) tattvaà bodhavyam asti, akarmaëaù (karma-tyägasya) api tattvaà bodhavyam asti; hi (yasmät) karmaëaù gatiù gahanä (durjïeyä).

text 17
öékä
nanu loka-prasiddham eva karma dehädi-vyäpärätmakam akarma ca tad-avyäpärätmakam ataù katham uchyate kavayo ’py atre mohaà präptä iti; taträha —— karmaëa iti. karmaëo vihita-vyäpärasyäpi tattvaà boddhavyam asti, na tu loka-prasiddha-mätram eva. akarmaëo ’vihita-vyäpärasyäpi tattvaà boddhavyam asti, yataù karmaëo gatir gahanä, karmaëa ity upalakñaëärtham, karmäkarma-vikarmaëäà tattvaà boddhavyam asti durvijïeyam ity arthaù.

text 18
anvayaù
karmaëi (çästra-vihite éçvarärädhanä-lakñaëe karma-viñaye) yaù akarma (karmedaà na bhavatéti) paçyet (paçyati), akarmaëi çästra-vihitäkaraëe ca yaù karma paçyet, saù manuñyeñu (manuñyäëäà madhye) buddhimän, saù yuktaù (yogé) kåtsna-karma-kåt (sarva-karma-käré).

text 18
öékä
tad evaà karmädénäà durvijïeyatvaà darçayann äha —— karmaëéti. parameçvarärädhana-lakñaëe karmaëi karma-viñaye akarma karmedaà na bhavatéti yaù paçyet tasya jïäna-hetutvena bandhakatväbhävät; akarmaëi ca vihitäkaraëe karma yaù paçyet tasya pratyaväyotpädakatvena bandha-hetutvät; manuñyeñu karma kurväëeñu sa buddhimän vyavasäyätmika-buddhimattväc-chreñöhaù. taà prastauti, sa yukto yogé, tena karmaëä jïäna-yogäväpteù; sa eva kåtsna-karma-kartä ca; sarvataù saàplutodaka-sthänéye ca tasmin karmaëi sarva-karma-phalänäm-antar-bhävät. tad evam ärurukñoù karma-yogädhikärävasthäyäà “na karmaëäm anärambhät” ity ädinokta evaà karma-yogaù spañöé-kåtas-tat-prapaïca-rüpatväc-cäsya prakaraëasya na paunar-uktyadoñaù, anenaiva yogärüòhävasthäyäà “yas tv ätma-ratir eva syät” ity ädinä yaù karmänupayoga uktas tasyäpy arthät prapaïca-kåto veditavyaù; yadärurukñor api karma bandhakaà na bhavati, tadärüòhasya kuto bandhakaà syäd ity aträpi çloko yujyate. yadvä karmaëi dehendriyädivyäpäre vartamäne ’py ätmano dehädivyatirekänubhavena akarma sväbhävikaà naiñkarmyam eva yaù paçyet, tathä akarmaëi ca jïäna-rahite duùkha-buddhyä karmaëäà tyäge karma yaù paçyet, tasya prayatnasädhyatvena mithyäcäratvät. tad uktaà “karmendriyäëi saàyamya” ity ädinä. ya evam bhütaù sa {tu} sarveñu manuñyeñu buddhimän paëòitaù, tatra hetuù yataù kåtsnäni sarväëi yadåcchayä präptäni ähärädéni karmäëi kurvann api sa yukta eva akarträtma-jïänena samädhi-stha evety arthaù. anenaiva jïäninaù sva-bhävädäpannaà kalaïjabhakñaëädikaà na doñäya, ajïasya tu rägataù kåtaà doñäyeti vikarmaëo ’pi tattvaà nirüpitaà drañöavyam.

text 19
anvayaù
yasya sarve samärambhäù (karmäëi) käma-saìkalpa-varjitäù (kämaù phala-tåñëä, saìkalpaù kartåtväbhimänaù, täbhyäà varjitäù) jïänägni-dagdha-karmäëaà (jïänam eva agniù tena dagdhäni karmäëi yasya) taà budhäù paëòitam ähuù (kathayanti).

text 19
öékä
karmaëy-akarma yaù paçyed ity anena çrutyarthärthäpattibhyäà yad uktam artha dvayaà, tad eva spañöayati —— yasyeti païcabhiù. samyag-ärabhyanta iti samärambhäù karmäëi, kämyata iti kämaù phalaà, tat-saìkalpena varjitä yasya bhavanti, taà paëòitam ähuù, tatra hetuù yatas taiù samärambhaiù çuddha-citte sati jätena jïänägninä dagdhäni akarmatäà nétäni karmäëi yasya tam; ärüòhävasthäyaà tu kämaù phala-hetu-viñayaù, tad artham idaà kartavyam iti kartavya-viñayaù saìkalpas täbhyäà varjitaù. çeñaà spañöam.

text 20
anvayaù
karma-phaläsaìgaà (karmaëi phale ca äsaìgam äsaktià) tyaktvä yaù nitya-tåptaù (niräkäìkñaù), niräçrayaù (dehe indriyädau abhimäna-çünyaù), saù karmaëi abhipravåttaù api (samyak pravåttaù api) na kiïcit eva karoti.

text 20
öékä
kiï ca tyktveti. karmaëi tat-phale cäsaktià tyktvä nityena nityänandena tåptaù ata eva yoga-kñemärtham-äçrayaëéya-rahitaù, evam bhüto yaù sa sväbhävike vihite vä karmaëi abhitaù pravåtto ’pi kiïcid api naiva karoti, tasyaà karma akarmatämäpadyata ity arthaù.

text 21
anvayaù
niräçéù (nispåhaù), yata-cittätmä (yataà saàyataà cittam antaù-karaëam ätmä dehaù yasya saù), tyakta-sarva-parigrahaù (tyktäù parigrahäù bhogopakaraëäni yena saù) kevalaà çaréraà (çaréra-rakñaëa-yogyaà) karma kurvan [api] na kilbiñaà päpaà na äpnoti (präpnoti).

text 21
öékä
kiï ca niräçér iti. nirgatä äçiñaù kämanä yasmät, yataà niyatam cittam-ätmä çaréraï ca yasya, tyaktäù sarve parigrahä yena saù, çäréraà çaréra-mätra-nirvartyaà kartåtväbhiniveça-rahitaà karma kurvann api kilbiñaà bandhanaà na präpnoti, yogärüòha-pakñe çaréra-nirvähamäthopayogi sväbhävikaà bhikñäöanädi karma kurvann api kilbiñaà vihitäkaraëa-nimitta-doñaà na präpnoti.

text 22
anvayaù
yaù yadåcchä-läbha-santuñöaù (ayäcitopasthita-läbhena santuñöaù) dvandvätétaù (sukha-duùkhädibhiù akñubdha-hådayaù) vimatsaraù (mätsarya-hénaù) siddhau asiddhau ca samaù (nirvikäraù janaù karma) kåtvä api na nibadhyate (baddho na bhavati).

text 22
öékä
kiï ca yadåcchä-läbheti. aprärthitopasthito läbho yadåcchä-läbhas tena santuñöaù, dvandväni çétoñëädényato ’tikräntas-tat-sahanaçéla ity arthaù, vimatsaro nirvairaù, yadåcchä-läbhasyäpi siddhäv-asiddhau ca samo harña-viñäda-rahitaù, yaù evambhuta sa pürvottara-bhümikayor-yathäyathaà vihitaà sväbhävikaà vä karma kåtväpi bandhaà na präpnoti.

text 23
anvayaù
gata-saìgasya (phala-kämanärahitasya) jïänävasthitasya (jïäne avasthitaà cetaù cittaà yasya tasya) [ata eva] muktasya yajïäya (parameçvarärädhanärthaà) karma äcarataù janasya samagraà karma praviléyate (tädåçasya janasya karmaëi akarma-bhävo jägarti.

text 23
öékä
kiï ca gateti. gata-saìgasya niñkämasya räga-dveñädibhir-muktasya jïäne ’vasthitaà ceto yasya, yajïäya parameçvarärädhanärthaà karma äcarataù sataù samagraà saväsanaà karma praviléyate akarma-bhävamäpadyate, ärüòha-yoga-pakñe yajïäya yajïa-rakñaëärthaà karma kurvata ity arthaù.

text 24
anvayaù
arpaëaà (arpyate aneneti arpaëaà sruvädi yajïa-pätraà) brahma (brahma eva), haviù (dhåtädi) brahma, brahmägnau (brahma eva agniù tasmin) brahmaëä (karträ) hutaà (homaù [agniù, kartä kriyä ca brahmaivety arthaù] tena brahma-karma-samädhinä (brahmaëy eva karmaëi samädhiù cittasyaikägratä yasya tena) brahma eva gantavyam (präpyam).

text 24
öékä
tad evaà parameçvarärädhana-lakñaëaà karma jïäna-hetutvena bandhakatväbhäväd-akarmaiva ärüòhävasthäyäm akarmätma-jïänena bädhitatvät sväbhävikam api karma akarmaiveti “karmaëy-akarma yaù paçyet” ity enenoktaù karma-pravilayaù prapaïcitaù. idänéà karmaëi tad-aìgeñu ca brahmaivänusyütaà paçyataù karma-pravilayam äha —— brahmärpaëam iti. arpyate ’nenety arpaëaà sruvädi tad api brahmaiva, arpamäëaà havir api dhåtädikaà brahmaiva, brahmaivägnis tasmin brahmaëä karträ hutaà homo ’gniç ca kartä ca kriyä brahmaivety arthaù evaà brahmaëy eva karmätmake samädhiç-cittaikägryaà yasya tena brahmaiva gantavyaà präpyaà, na tu phaläntaram ity arthaù.

text 25
anvayaù
apare kecid yoginaù (karma-yoginaù) daivam (indrädi-viñayakam) eva yajïaà paryupäsate (çraddhayä anutiñöhanti), apare (kecid jïäna-yoginaù) brahmägnau yajïena (yajïa-rüpeëopäyena) eva yajïaà juhvati (pralénaà kurvanti).

text 25
öékä
etad eva yajïatvena sampaditaà sarvatra brahma-darçana-lakñaëaà jïänaà sarva-yajïopäya-präpyatvät sarva-yajïebhyaù çreñöham ity evaà stotum-adhikäri-bhedena jïänopäya-bhütän bahün yajïän äha —— daivam ity ädibhir añöabhiù. devä indra-varuëädaya ijyante yasmin. eva käreëendrädiñu brahma-buddhi-rähityaà darçitam. taà daivam eva yajïam apare karma-yoginaù paryupäsate çraddhayänutiñöhanti. apare tu jïäna-yogino brahma-rüpe ’gnau yajïenaivopäyena brahmärpaëam ity ädy ukta prakäreëa yajïam upajuhvati yajïädi-sarva-karmaëi praviläpayantéty arthaù, so ’yaà jïäna-yajïaù.

text 26
anvayaù
anye (kecid brahmacäriëaù) saàyamägniñu (indriya-saàyama-rüpeñu agniñu) çroträdéni juhvati. anye (gåhasthäù) çabdädén viñayän indriyägniñu (indruya-rüpeñu agniñu) juhvati.

text 26
öékä
çroträdénéti. anye naiñöhika-brahmacäriëas tat-tad-indriya-saàyama-rüpeñv-agniñu çroträdéni juhvati praviläpayanti, indriyäëi nirudhya saàyama-pradhänäs-tiñöhantéty arthaù; indriyäëy evägnayas teñu çabdädén anye gåhasthä juhvati viñayän. viñaya-bhoga-samaye ’py anäsaktäù santo ’gnitvena bhäviteñu indriyeñu haviñövena bhävitän çabdädén prakñipantéty arthaù.

text 27
anvayaù
apare (dhyäna-paräyaëäù) jïäna-dépite (jïänena dépite prajvalite) ätma-saàyama-yogägnau (atma-saàyama-rüpo yo yogaù, sa eva agniù tasmin) sarväëi (jïäna-karmätmakäni) indriya-karmäëi (indriyäëäà çroträdénäà karmäëi çravaëädéni) präëa-karmäëi (präëädénäà daçänäà väyünäà karmäëi bahir-gamanädéni daça-vidhäni) ca juhvati (praviläpayanti).

text 27
öékä
kiï ca sarväëéti. apare dhyäna-niñöhä buddhéndriyäëäà çroträdénäà karmäëi çravaëa-darçanädéni, karmendriyäëäà väk-päëy-ädénäà karmäëi vacanopädänädéni ca, präëänäï ca daçänäà karmäëi —— präëasya bahir-gamanam apänasyädho-nayanam vyänasya vyänayanäkuïcanaprasäraëädi, samänasyäçitapétädénäà samun-nayanam. udänasya ürdhva-nayanam.
“udgäre näga äkhyätaù kurma unmélane småtaù,
kåkaraù kñutakåj-jïeyo devadatto vijåmbhaëe.
na jahäti måtaï cäpi sarva-vyäpé dhanaïjayaù”
ity evaà rüpäëi juhvati. ätmani saàyamo dhyänaikägryam sa eva yogaù sa evägnis tasmin jïänena dhyeya-viñayeëa dépite prajvalite dhyeyam samyag-jïätvä tasmin-manaù saàyamya täni sarväëi karmäëi uparamayantéty arthaù.

text 28
anvayaù
dravya-yajïäù (dravyänäà dänam eva yajïo yeñäà te) tapo-yajïäù (tapaù kåcchra-cändräyaëädi eva tapo yeñäà te) yoga-yajïäù (yogaç-citta-våtti-nirodhaù, sa eva yajïo yeñäà te) tathä apare saàçita-vratäù (kaöhora-vrata-dhäriëäù), yatayaù svädhyäya-jïäna-yajïäù (vedädhyayanädi-paräyaëäù) ca bhavanti.

text 28
öékä
kiï ca dravya-yajïä ity ädi. dravya-dänam eva yajïo yeñäà, te dravya-yajïäù, kåcchra-cändräyäëädi, tapa eva yajïo yeñäà te tapo-yajïäù, yogaç-citta-våtti-nirodha-lakñaëaù samädhiù sa eva yajïai yeñäà te yoga-yajïäù. svädhyäyena vedena çravaëamananädinä yat-tad-artha-jïänaà tad eva yajïo yeñäà te. yadvä veda-päöha-yajïäs tad-artha-jïäna-yajïäç ceti dvi-vidhä yatayaù prayatna-çéläù samyak çitaà niçitaà tékñaëé-kåtaà vrataà yeñäà te.

text 29
anvayaù
apare (anye yoginaù) apäne (adho-gämini väyau) präëam (ürdhva-gämina väyuà pürakeëa, evaà) präëe apänaà [recakena] juhvati tathä präëäpäna-gaté (präëäpänayor-ürdhvädho-gaté) ruddhvä (saàyamya kumbhakaà kåtvä ity arthaù) präëäyäma-paräyaëäù [bhavanti].

text 29
öékä
kiï ca apäne iti. apäne ’dho-våttau präëam-ürdhva-våttià pürakeëa juhvati. püraka-käle präëam-apänenaiké-kurvanti tathä kumbhakena präëäpänayor-ürdhvädho-gaté ruddhvä recaka-käle ’pänaà präëe juhvati. evaà püraka-kumbhaka-recakaiù präëäyäma-paräyaëä apara ity arthaù, kiï ca apare iti. apare ähära-saìkocanam-abhyasyantaù svayam eva jéryamäëeñv-indriyeñu tat-tad-indriya-våttilayaà homaà bhävayantéty arthaù, yadvä “apäne juhvati präëaà präëe ’pänaà tathäpare” ity anena püraka-recakayor-ävartamänayor-haàsaù so ’ham ity anulomataù pratilomataç-cäbhivyajyamäno ’japämantreëa tattva-padärthaikyaà vyatéhäreëa bhävayantéty arthaù. tad uktaà yoga-çästre,
“sa-käreëa bahiryäti ha-käreëa viçet punaù,
präëas tatra sa eväham ahaà sa iti cintayet.”
iti. präëäpäna-gaté ruddhety anena çlokena präëäyäma-yajïä aparai kathyante. taträyam arthaù ——
“dvau bhägau pürayed-annair-jalenaikaà prapürayet,
märutasya pracärärthaà caturtham-avaçeñayet.”
ity evam ädi-vacanokto niyata ähäro yeñäà te kumbhakena präëäpäna-gaté ruddhvä präëa-saàyamana-paräyaëäù santaù präëän-indriyäëi präëeñu juhvati; kumbhakena hi sarve präëä eké-bhavanti, tatraiva léyamäneñv-indriyeñu homaà bhävayantéty arthaù. tad uktaà yoga-çästre ——
“yathä yathä sadäbhyäsän-manasaù sthiratä bhavet,
väyu-väk-käya-dåñöénäà sthiratä ca tathä tathä.”
iti.

texts 30-31
anvayaù
apare kecit niyatähäräù (ähäraà saàyamya) präëeñu (väyu-bhedeñu) präëän (indriyäëi) juhvati. ete sarve api (sarve eva) yajïa-vidaù (yajïa-jïäù yajïa-kartäraç ca) yajïa-kñayita-kalmañäù (yajïaiù kñayitaà näçitaà kalmañaà päpaà yeñäà te) yajïa-çiñöämåta-bhujaù (yajïävaçeñam amåta-rüpam annaà bhakñayantaù) sanätanaà brahma yänti (präpnuvanti). he kuru-sattama! ayajïasya (yajïänuñöhäna-hinasya janasya) ayaà (sv-alpa-sukhaù) lokaù (manuñya-lokaù) nästi, kutaù anyaù (bahu-sukhaù) lokaù (para-lokaù)? (na kutaç cid ity arthaù).

texts 30-31
öékä
tad evam uktänäà dvädaçänäà yajïa-vidäà phalam äha —— sarve ’py eta iti. yajïän vindanti labhanta iti yajïa-vido yajïa-jïä iti vä, yajïaiù kñayitaà näçitaà kalmañaà yaiù te. yajïän kåtvävaçiñöa-käle ’niñiddham-annam-amåta-rüpaà bhuïjata iti tathä, te sanätanaà nityaà brahma jïäna-dväreëa präpnuvanti. tad akaraëe doñam äha —— näyam iti. ayam alpa-sukho ’pi manuñya-loko ’yajïasya yajïänuñöhäna-rahitasya nästi, kuto ’nyo bahu-sukhaù para-lokaù? ato yajïäù sarvathä kartavyä ity arthaù.

text 32
anvayaù
evam (ukta-prakäreëa) brahmaëaù (vedasya) mukhe bahu-vidhäù yajïäù vitatäù (viståtäù), tän sarvän karma-jän (na tu jïäna-jän) viddhi, evaà (evaà prakäraà) jïätvä vimokñyase (mukto bhaviñyasi).

text 32
öékä
jïäna-yajïaà stotum uktän yajïänupasaàharati —— evaà bahu-vidhä iti. brahmaëo vedasya mukhe vetatä vedena säkñäd-vihitä ity arthaù, tathäpi tän sarvän väì-manaù-käya-karma-janitänätma-sva-rüpa-saàsparça-rahitän viddhi jänéhi. ätmanaù karmaëo ’gocaratvät, evaà jïätvä jïäna-niñöhaù san saàsäräd-vimukto bhaviñyasi.

text 33
anvayaù
he parantapa (parän çatrün täpayatéti parantapaù)! dravya-mayät (havir-ädi-dravya-sädhyät) yajïät jïäna-yajïaù çreyän (çreñöhaù), he pärtha! sarvam akhilaà karma jïäne (mokña-sädhane) parisamäpyate (paryavasyati).

text 33
öékä
karma-yajïäj-jïäna-yajïas tu çreñöha ity äha —— çreyän iti. dravya-mayäd-anätma-vyäpära-janyäd-daivädi-yajïäj-jïäna-yajïaù çreyän çreñöhaù, yady api jïäna-yajïasyäpi mano-vyäpärädhénatvam asty eva tathäpy ätma-sva-rüpasya jïänasya pariëäme abhivyaktimätraà na taj janyatvam iti dravya-mayäd-viçeñaù, çreñöhatve hetum äha —— sarvaà karmäkhilaà phala-sahitaà jïäna parisamäpyate antar-bhavatéty arthaù. “sarvaà tad abhisameti yat kiïcit prajäù sädhu kurvanti” iti çruteù.

text 34
anvayaù
tat (jïänaà) praëipätena (praëämena) paripraçnena (jijïäsayä) sevayä (guru-çuçrüñayä) viddhi (jänéhi —— labhasva), [evaà kåte] tattva-darçinaù (aparokñänubhava-sampannäù) jïäninaù (çästra-jïäù) te (tubhyaà) jïänam upadekñyanti (upadeçena jïänaà sampädayiñyanti).

text 34
öékä
evam bhütätma-jïäne sädhanam äha —— tad iti. taj jïänaà viddhi jänéhi präpnuhéty arthaù, jïäninäà praëipätena daëòavat namaskäreëa; tataù paripraçnena kuto ’yaà mama saàsäraù, kathaà vä nivartate iti manaù-paripraçnena, sevayä guru-çrüñayä ca jïäninaù çästra-jïäù tattva-darçino ’parokñänubhava-sampannäç ca te tubhyaà jïänam upadeçena sampädayiñyanti.

text 35
anvayaù
he päëòava! yat (jïänaà) jïätvä (präpya) ca punaù (bandhuvadhädi-nimittaà) evaà mohaà na yäsyasi (präpsyasi), yena (jïänena tvam) açeñäëi (sarväëi) bhütäni ätmani [abhedena] drakñyasi. atha (anantaraà) mayi (väsudeve ätmänaà) drakñyasi;

text 35
öékä
jïäna-phalam äha —— yaj jïätveti särdhais tribhiù. yaj jïänaà jïätvä präpya punar-bandhuvadhädi-nimittaà mohaà na präpsyasi; tatra hetur yena jïänena bhütäni açeñäëi pitå-puträdéni svävidyävijåmbhitäni ätmany eväbhedena drakñyasi. atho anantaram ätmänaà mayi paramätmany abhedena drakñaséty arthaù.

text 36
anvayaù
cet (yadi) tvaà sarvebhyaù api päpebhyaù päpa-kåt-tamaù (atiçayena päpa-käré) asi, tathäpi jïäna-plavena (jïäna-potena) eva sarvaà våjinaà (päpa-sägaraà) santariñyasi (anäyäsena uttérëo bhaviñyasi).

text 36
öékä
kiï ca api ced eti. sarvebhyo ’pi päpa-käribhyo yady apy atiçayena päpa-käré tvam asi, tathäpi sarvaà päpa-samudraà jïäna-plavenaiva jïäna-potenaiva samyag-anäyäsena tariñyasi.

text 37
anvayaù
he arjuna! samiddhaù (prajvalitaù) agniù yathä edhäàsi (käñöha-räçén) bhasma-sät kurute, tathä jïänägniù sarva-karmäëi bhasma-sät kurute.

text 37
öékä
samudravat sthitasyaiva päpasya atilaìghanamätraà na tu päpasya näça iti bhräntià dåñöäntena värayann äha —— yathaidhäàséti. edhäàsi käñöhäni pradépto ’gnir yathä bhasmé-bhävaà nayati, tathätma-jïäna-sva-rüpo ’gniù prärabdha-karma-phala-vyatiriktäni sarväëi karmäëi bhasmé-karotéty arthaù.

text 38
anvayaù
iha (jagati) jïänena sadåçaà pavitraà [anyat kim api] nahi (na) vidyate, tat (jïänaà) kälena (dérgha-kälena) yoga-saàsiddhaù (yogena karma-yogena saàsiddhaù samyak siddhià präptaù san) svayam (svayam eva) ätmani vindati (labhate).

text 38
öékä
atra hetum äha —— na héti. pavitraà çuddhi-karam iha tapo-yogädiñu madhye jïäna-tulyaà nästy eva, tarhi sarve ’pi kim iti ätma-jïänam eva näbhasyantéty ata äha —— tat svayam iti särdhena. tadätma-viñaye jïänaà kälena mahatä karma-yogena saàsiddho yogyatäà präptaù san svayam evänäyäsena labhate na tu karma-yogaà vinety arthaù.

text 39
anvayaù
tat-paraù (paramätmaika-niñöhaù), saàyatendriyaù (jitendriyaù), çraddhä-vän (guru-çästra-väkya-viçväsé) janaù jïänaà labdhvä acireëa paräà çäntim (mokñaà) adhigacchati (präpnoti).

text 39
öékä
kiï ca çraddhä-vän iti. çraddhä-vän gurüpadiñöe arthe ästikya-buddhi-män tat-paras tad-eka-niñöhaù saàyatendriyaç ca taj-jïänaà labhate nänyaù, ataù çraddhädi-sampattyä jïäna-läbhät präk karma-yoga eva çuddhy-artham anuñöheyaù. jïäna-läbhänantaran tu na tasya kiïcit kartavyam ity äha —— jïänaà labdhvä tu acireëa paräà çäntià mokñaà präpnoti.

text 40
anvayaù
ajïaù, açraddadhänaù (çraddhä-hénaù), saàçayätmä (saàçayäkränta-cittaù) janaù ca vinaçyati (svärthäd bhrañöo bhavati); [eteñu ajïäçraddadhäna-saàçayätma-jateñu triñv api] saàçayätmanaù [janasya] na ayaà lokaù asti, na vä paraù (lokaù asti), na sukham [asti].

text 40
öékä
jïänädhikäriëam uktvä tad-viparétamanadhikäriëam äha —— ajïaç ceti. ajïo gurüpadiñöärthänabhijïaù kathaï cij-jïäne jäte ’pi tatra açraddadhänaç ca jätäyäm api çraddhäyäà mamedaà sidhyen na veti saàçayäkränta-cittaç ca vinaçyati, svärthäd bhraçyati. eteñu triñv api saàçayätmä sarvathä naçyati yatas tasyäyaà loko nästi dhanärjana-vivähädy-asiddheù, na ca para-loko dharmasyäniñpatteù, na ca sukhaà saàçayenaiva bhogasyäpy asambhavät.

text 41
anvayaù
he dhanaïjaya! yoga-sannyasta-karmäëaà (yogena éçvarärädhana-rüpa-karma-yogena sannyastäni samarpitäni karmäëi yena taà), jïäna-saïchinna-saàçayam (jïänena saïchinnaù saàçayaù yasya tam), ätma-vantaà (ätma-niñöham —— apramädinaà) karmäëi na nibadhnanti.

text 41
öékä
adhyäya-dvayoktäà pürväpara-bhümikäbhedena karma-jïäna-mayéà dvi-vidhäà brahma-niñöhäm-upasaàharati —— yogeti dväbhyäm. yogena parameçvarärädhana-rüpena tasmin sannyastäni samarpitäni karmäëi yena tat puruñaà karmäëi sva-phalair na nibadhnanti, ataç ca jïänena ätma-bodhena karträ saïchinnaù saàçayo dehädy-abhimäna-lakñaëo yasya tam ätma-vantam-apramädinaà karmäëi loka-saàgrahärthäni sväbhävikäni vä na nibadhnanti.

text 42
anvayaù
he bhärata! tasmät ätmanaù ajïäna-sambhütaà (ajïänotpannaà) håt-stham (hådaya-sthitam) enaà saàçayaà jïänäsinä (jïänam eva asiù khaògaù tena) chittvä yogam (karma-yogam) ätiñöha (äçraya), [tataù yuddhäya] uttiñöha.

kåpäà yasya vinä ko ’pi sarva-saàçaya-näçakam,
labhate na bhuvi jïänaà mädhavaà taà namämy aham.

iti çrémad-bhagavad-gétäyäm oà-kära-nätha-sevaka-çré-räma-raïjana-kävya-
vyäkaraëa-tértha-kåtänvaya-sambalitäyäà caturtho ’dhyäyaù.

text 42
öékä
tata äha —— tasmäd ajïäneti, yasmäd evaà tasmäd ätmano ’jïänena sambhütaà hådi sthitam enaà saàçayaà çokädi-nimittaà dehätma-viveka-jïäna-khaògena chittvä karma-yogam-ätiñöha äçraya. tatra ca prathamaà prastutäya yuddhäyottiñöha. he bhärata! iti kñatriyatvena yuddhasya dharmätmatvaà darçitam.

pumavasthädi-bhedena karma-jïäna-mayé dvidhä,
niñöhoktä yena taà vande çaurià saàçaya-saïchidam.

iti çrémad-bhagavad-gétäyäm çré-çrédhara-svämi-kåta-öékäyäà jïäna-yogo näma caturtho ’dhyäyaù.