ÇRÉMAD-BHAGAVAD-GÉTÄ [5]

PAÏCAMO ’DHYÄYAÙ
(KARMA-SANNYÄSA-YOGAÙ)

text 1
anvayaù
arjuna uväca (jijïäsitavän) —— he kåñëa! karmaëäà sannyäsam (tyägam saàçitvä) punaù yogaà ca çaàsasi (praçaàsasi), etayoù (sannyäsa-karma-yogayoù) madhye yat me (mama) çreyaù (praçasyaà), tat ekaà su-niçcitaà brühi (kathaya).

text 1
öékä
nivärya saàçayaà jiñëoù karma-sannyäsa-yogayoù,
jitendriyasya ca yateù païcame muktim abravét.
ajïäna sambhütaà saàçayaà jïänäsinä chittvä karma-yogam ätiñöhety uktaà, tatra pürväparavirodhaà manväno ’rjuna uväca —— sannyäsam iti. “yas tvätma-ratir eva syät” ity ädinä “sarvaà karmäkhilaà pärtha” ity ädinä ca jïäninaù karma-sannyäsaà kathayasi, “jïänäsinä saàçayaà chittvä yogam ätiñöha” iti punar-yogaï ca kathayasi, na ca karma-sannyäsaù karma-yogaç caikadaiva sambhavataù viruddha-sva-rüpatvät, tasmäd etayor madhye ekasminn anuñöhätavye sati mama yat çreyaù suniçcitaà tad ekaà brühi.

text 2
anvayaù
çré-bhagavän uväca —— sannyäsaù karma-yogaù ca ubhau niùçreyasa-karau (mokña-karau), tu (kintu) tayoù madhye karma-sannyäsät (karma-tyägät) karma-yogo (vihita-karma-karaëaà) viçiñyate (viçiñöo bhavati).

text 2
öékä
atrottaram çré-bhagavän uväca —— sannyäsa iti. ayam bhävaù, —— na hi vedänta-vedyätma-tattva-jïaà prati karma-yogam ahaà bravémi, yataù pürvoktena sannyäsena virodhaù syät, api tu dehätmäbhimäninaà tväà bandhuvadhädi-nimitta-çoka-mohädi-kåtam enaà saàçayaà dehätma-viveka-jïänäsinä chittvä paramätma-jïänopäya-bhütaà karma-yogam-ätiñöheti bravémi. karma-yogeëa çuddha-cittasyätma-tattva-jïäne jäte sati tat-paripäkärthaà jïäna-niñöhäìgatvena sannyäsaù pürvam uktaù, evaï ca saty aìga-pradhänayor-vikalpäyogät sannyäsaù karma-yogaç cety etäv ubhäv api bhümikäbhedena samuccitäv eva niùçreyasaà sädhayataù; tathäpi tu tayor madhye karma-sannyäsät sakäçät karma-yogo viçiñöo bhavatéti.

text 3
anvayaù
he mahä-bäho! yaù na dveñöi (dveñaà na karoti), na käìkñati (kim api näbhilañati), nirdvandvaù (räga-dveñädi çünyaù), sa hi nitya-sannyäsé sukham (anäyäsena) bandhät (saàsära-bandhanät) pramucyate.

text 3
öékä
kuta ity apekñäyäà sannyäsitvena karma-yogaà stuvaàs tasya çreñöhatvaà darçayati —— jïeya iti. räga-dveñädi-rähityena parameçvarärthaà karmäëi yo ’nutiñöhati, sa nityaà karmänuñöhäna-käle ’pi hi sannyäséty eva jïeyaù. atra hetuù, —— nirdvandvo räga-dveñädi-dvandva-çünyo çuddha-citto jïäna-dvärä sukham-anäyäsenaiva bandhät saàsärät pramucyate.

text 4
anvayaù
bäläù (alpa-buddhayaù) eva säìkhya-yogau (karma-yoga-sannyäsa-yogau) påthak (sva-tantrau iti) pravadanti, na tu paëòitäù [vadanti], [yataù anayoù] ekam api ästhitaù (äçritaù san) ubhayoù phalaà vindate (labhate).

text 4
öékä
yasmäd evam aìga-pradhänatvenobhayor avasthäbhedena krama-samuccayaù ato vikalpam aìgé-kåtya ubhayoù kaù çreñöha iti praçno ’jïänäm evocitaù, na vivekinäm ity äha —— säìkhya-yogäv iti. säìkhya-çabdena jïäna-niñöhäv äcinä tad-aìgaà sannyäsaà lakñayati. sannyäsa-karma-yogäv eka-phalau santau påthak sva-tanträv iti bälä ajïä eva pravadanti na tu paëòitäù. tatra hetuù —— anayor ekam api samyag ästhita äçritavän ubhayoù phalam äpnoti. tathä hi karma-yogaà samyag anutiñöhan çuddha-cittaù san jïäna-dvärä yad-ubhayoù phalaà kaivalyaà tad-vindatéti, sannyäsaà samyag ästhito ’pi pürvam anuñöhitasya karma-yogasyäpi paramparayä jïäna-dvärä yat ubhayoù phalaà kaivalyaà tad-vindatéti na påthak-phalatvam anayor ity arthaù.

text 5
anvayaù
yat sthänaà (mokñaà) säìkhyaiù (jïäna-niñöhaiù sannyäsibhiù) präpyate (labhyate), yogaiù (karma-yogibhiù) api tat (sthänaà) gamyate (labhyate), ata eva yaù säìkhyaà ca yogaà ca ekam (ekam eva phala-däyakaà) paçyati, saù eva paçyati [samyak paçyati].

text 5
öékä
etad eva sphuöayati —— yat säìkhyair iti. säìkhyair jïäna-niñöhaiù sannyäsibhir yat sthänaà mokñäkhyaà prakarñeëa säkñäd aväpyate, yogair iti arça äditvänmatvarthéyo ’cpratyayo drañöavyas tena karma-yogibhir api tad eva jïäna-dväreëa gamyate ’väpyate ity arthaù. ataù säìkhyaï ca yogaï caika-phalatvenaikaà yaù paçyati, sa eva samyak paçyati.

text 6
anvayaù
he mahä-bäho! ayogataù (karma-yogaà vinä) yaù sannyäsaù saù tu duùkham äptum [eva bhavati duùkha-käraëaà bhavatéty arthaù], yoga-yuktaù (yogena karma-yogena yuktaù saàçilañöaù) muniù (sannyäsé) na cireëa (çéghram eva) brahma (mokñaà) adhigacchati (labhate).

text 6
öékä
yadi karma-yogino ’py antataù sannyäsenaiva jïäna-niñöhä, tarhi ädita eva sannyäsaù kartuà yukta iti manyamänaà pratyäha —— sannyäsas tv iti. ayogataù karma-yogaà vinä sannyäsaù präptuà duùkhaà duùkha-hetur-açakya ity arthaù, citta-çuddhyabhävena jïäna-niñöhäyä asambhavät. yoga-yuktas tu çuddha-citta tayä muniù sannyäsé bhütvä acireëa brahmädhigacchati aparokñaà jänäti. ataç citta-çuddheù präk karma-yoga eva sannyäsäd viçiñyata iti pürvoktaà siddham. tad uktaà värtika-kådbhiù ——
“pramädino bahiç-cittäù piçunäù kalahotsukäù,
sannyäsino ’pi dåçyante daiva-saàdüñitäçayäù”
iti.

text 7
anvayaù
yoga-yuktaù (yogena karma-yogena yuktaù vyäpåtaù) viçuddhätmä, jitendriyaù, ata eva vijitätmä (sva-vaçé-kåta-dehaù), sarva-bhütätma-bhütätmä (sarveñäà bhütänäà jévänäm ätma-bhüta ätmä yasya saù) [puruñaù sväbhävikaà karma] kurvan api na lipyate (na baddho bhavati).

text 7
öékä
karma yogädi-krameëa brahmädhigame saty api tad-uparitanena karmaëä bandhaù syäd evety äçaëky äha —— yoga-yukta iti. yogena yuktaù, ata eva viçuddha ätmä cittaà yasya, ata eva vijita ätmä çaréraà yena, ata eva vijétänéndriyäëi yena, tataç ca sarveñäà bhütänäm-ätma-bhüta ätmä yasya sa loka-saìgrahärthaà sväbhävikaà vä karma kurvann api na lipyate tair na badhyate.

texts 8-9
anvayaù
yuktaù (karma-yoga-yuktaù) [puruñaù krameëa] tattva-vit [paramärtha-darçé bhütvä] paçyan çåëvan spåçan jighran açnan gacchan svapan çvasan pralapan visåjan gåhëan unmiñan nimiñan api indriyäëi (çroträdéni) indriyärtheñu (çabdädi-viñayeñu) vartante iti dhärayan (buddhyä niçcinvan) kiïcit eva [ahaà] na karomi iti manyeta.

texts 8-9
öékä
karma kurvann api na lipyata ity etad viruddham ity äçaìkya kartåtväbhimänäbhävän na viruddham ity äha —— naiveti dväbhyäm. karma-yogena yuktaù krameëa tattva-vid bhütvä darçana-çravaëädéni kurvann api indriyäëi indriyärtheñu vartanta iti dhärayan buddhyä niçcinvan kiïcid apy ahaà na karométi manyeta manyate, tatra darçana-çravaëa-sparçanävaghräëäçanäni cakñurädi-jïänendriya-vyäpäräù —— gatiù pädayoù, sväpo buddheù, çväsaù präëasya, pralapanaà väg-indriyasya, visargaù päyüpasthayoù, grahaëaà hastayoù, unmeña-nimiñaëe kurmokhya-präëasyeti vivekaù. etäni karmäëi kurvann api anabhimänät brahma-vit na lipyate. tatä ca päramarñaà sütraà —— “tad adhigame uttara-pürväghayor-açleña-vinäçau tad-vyapadeçät” iti.

text 10
anvayaù
yaù brahmaëi (parameçvare) ädhäya (phalaà samarpya) saìgam (phalä-saktià) tyaktvä karmäëi karoti, saù ambhasä (jalena) padma-patram iva päpena na lipyate.

text 10
öékä
tarhi yasya karométy abhimäno ’sti tasya karma-lepo durväraù, aviçuddha-cittatvät sannyäso ’pi nästéti mahat saìkaöam-äpannam ity äçaìkäha —— brahmaëéti. brahmaëy ädhäya parameçvare samarpya tat-phale ca saìgaà tyaktvä yaù karmäëi karoti, asau päpena bandha-hetu tayä päpiñöhena puëya-päpätmakena karmaëä na lipyate yathä padma-patram ambhasi sthitam api tenämbhasä na lipyate tadvat.

text 11
anvayaù
yoginaù saìgaà (karma-phalä-saktià) tyaktvä käyena manasä buddhyä kevalaiù (karmäbhiniveça-rahitaiù) indriyaiù api ätma-çuddhaye (citta-çuddhaye) karma kurvanti.

text 11
öékä
bandhakatväbhävam uktvä mokña-hetutvaà sadäcäreëa darçayati käyeneti. käyena snänädi, manasä dhyänädi, buddhyä tattva-niçcayädi, kevalaiù karmäbhiniveça-rahitair itndriyaiù çravaëa-kértanädi-lakñaëaà karma-phala-saìgaà tyaktvä citta-çuddhaye karma-yoginaù karma kurvanti.

text 12
anvayaù
yuktaù (parameçvaraika-niñöhaù yogé) karma-phalaà tyaktvä karma kurvann api naiñöhikém (ätyantikéà) çäntim, (mokñam) äpnoti, ayuktaù (éçvara-vimukhaù) käma-käreëa (käma-preraëayä) phale saktaù (äsaktaù) (san) nibadhyate (saàsära-bandhanaà präpnoti).

text 12
öékä
nanu kathaà tenaiva karmaëä kaçcin mucyate kaçcid badhyate iti vyavasthä, ata äha —— yuktaù iti. parameçvaraika-niñöhaù san karmaëäà phalaà tyaktvä karmäëi kurvann ätyantikéà çäntià mokñaà präpnoti, ayuktas tu bahir-mukhaù käma-käreëa kämataù pravåttyä phale äsakto nitaräà bandhaà präpnoti.

text 13
anvayaù
vaçé (saàyata-cittaù) dehé (deha-dhäré puruñaù) manasä (éçvaraika-niñöhena cittena) sarva-karmäëi sannyasya (parityajya) na eva kurvan na [eva] kärayan nava-dväre (netra-karëädi-nava-dvära-viçiñöe) pure (çarére) sukham äste (avatiñöhate).

text 13
öékä
evaà tävat citta-çuddhi-çünyasya sannyäsät karma-yogo vaçiñyate ity etat prapaïcitam, idänéà çuddha-cittasya sannyäsaù çreñöhaù ity äha —— sarva-karmäëéti. vaçé yata-cittaù, sarva-karmäëi vikñepakäëi manasä viveka-yuktena sannyasya sukhaà yathä bhavati evaà jïäna-niñöhaù san äste. kvästa ity ata äha nava-dväre, netre näsike karëau mukhaï ceti sapta çiro-gatäni, adho-gate dve päyüpastha-rüpe ity evaà nava dväräëi, yasmin pure puravad-ahaìkära-çünye dehe dehé avatiñöhate ahaìkäräbhäväd eva svayaà tena dehena naiva kurvan mama-käräbhäväc ca na kärayann iti açuddha-cittädvyävåttir uktä, açuddha-citto hi sannyasya punaù karoti kärayati ca. na tvayaà tathä, ataù sukham ästa ity arthaù.

text 14
anvayaù
prabhuù (éçvaraù) lokasya (jéva-lokasya) na kartåtvaà, na karmäëi, na ca karma-phala-saàyogaà (sukha-duùkhätmakaà phala-sambandhaà) na såjati (na utpädayati), tu (kintu) svabhävaù (avidyä-lakñaëä prakåtiù) [kartåtvädi-rüpeëa] pravartate.

text 14
öékä
nanu “eña eva etaà sädhu karma kérayati taà yamebhyo lokebhyo unninéñata eña eväsädhu karma kärayati taà yamebhyo lokebhye ’dho ninéñate” ity ädi-çruteù parameçvareëaiva çubhäçubha-phaleñu karmasu kartåtvena prayujyamäno ’svatantraù puruñaù kathaà täni karmäëi tyajet? éçvareëaiva jïäna-märge prayujyamänaù çubhäny-açubhäni ca tyakñyatéti cet evaà sati vaiñamya-nairghåëyäbhyäm éçvarasyäpi prayojaka-kartåtvät puëya-päpa-sambandhaù syäd ity äçaìkyäha —— na kartåtvam iti dväbhyäm. prabhur éçvaro jéva-lokasya kartåtvädikaà na såjati, kintu jévasya sva-bhävo ’vidyaiva kartåtvädi-rüpeëa pravartate anädy avidyä-käma-vaçät pravåtti-sva-bhävam eva lokam éçvaraù karmasu niyuìkte, na svayam eva kartåtvädikam-utpädayatéty arthaù.

text 15
anvayaù
vibhuù (parameçvaraù) kasyacit päpaà sukåtaà (puëyaà) vä na eva ädatte (gåhëäti), ajïänena jïänam ävåtaà, tena jantavaù (jéväù) muhyanti (bhagavati vaiñamyam äropayanti).

text 15
öékä
yasmäd evaà tasmän nädatta iti. prayojako ’pi san prabhuù kasyacit päpaà sukåtaï ca naivädatte na bhajate tatra hetuù —— vubhuù paripüëaù äpta-käma ity arthaù, yadi hi svärtha-kämanayä kärayet tarhi tathä syät na tv etad asti äpta-kämasyaiväcintya-nija-mäyayä tat-tat-pürva-karmänusäreëa pravartakatvät. nanu bhaktän-anugåhëato ’bhaktän-nigåhëataç ca vaiñamyopalambhät katham äpta-kämatvam ity ata äha —— ajïäneneti. nigraho ’pi daëòa-rüpo ’nugraha evety evam ajïänena sarvatra samaù parameçvara ity evam bhütaà jïänam-ävåtaà tena hetunä jantavo jévä muhyanti bhagavati vaiñamyaà manyanta ity arthaù.

text 16
anvayaù
tu (kintu) ätmanaù (bhagavato) jïänena tat (pürvoktaà bhagavati vaiñamyäropakam) ajïänaà näçitaà [bhavet], teñäm äditya-vat tat (jïänaà) paraà (pürëam éçvara-sva-rüpaà) prakäçayati.

text 16
öékä
jïäninas tu na muhyantéty äha —— jïäneneti. ätmano bhagavato jïänena yeñäà tad-vaiñamyopalambhakam-ajïänaà näçitam. taj-jïänaà teñäm ajïänaà näçayitvä tat-paraà paripürëam éçvara-sva-rüpaà prakäçayati, yathädityas tamo nirasya samastaà vastu-jätaà prakäçayati tadvat.

text 17
anvayaù
tad-buddhayaù (tasminn eva bhagavati buddhiù niçcaya-rüpä yeñäà te), tad-ätmänaù (tasminn eva bhagavati ätmä mano yeñäà te), tan-niñöhäù (tasminn eva bhagavati niñöhä ekägratä yeñäà te), tat-paräyaëäù (tat bhagavän eva paraà çreñöham ayanam äçrayaù yeñäà te), jïäna-nirdhüta-kalmañäù (jïäna-nirasta-päpäù) [janäù] apunar-ävåttià (muktià) gacchanti (labhante).

text 17
öékä
evam bhüteçvaropäsakänäà phalam äha —— tad iti. tasminn eva buddhir-niçcayätmikä yeñäm, tasminn eva ätmä manaù teñäm. tasminn eva niñöhä tätparyaà yeñäm, tad eva param ayanam äçrayo yeñäm. tataç ca tat-prasäda-labdhenätma-jïänena nirdhütaà nirastaà kalmañaà yeñäà te ’punar-ävåttià muktià yänti.

text 18
anvayaù
vidyä-vinaya-sampanne (vidyä ätma-vidyä, vinayaù nirahaìkäratvaà, täbhyäà sampanne-yukte), brähmaëe, gavi, yukte hastini, çuni (kukkure) çva-päke (caëòäle) ca sama-darçinaù (samaà viñameñv api brahma drañöuà çélaà yeñäà te) paëòitäù (jïäninaù).

text 18
öékä
kédåçäs te jïänino ye ’punar-ävåttià muktià gacchantéty apekñäyäm äha —— vidyeti. viñameñv api samaà brahmaiva drañöuà çélaà yeñäà te paëòitä jïänina ity arthaù. tatra vidyä-vinayäbhyäà yukte brähmaëe ca. çuno yaù pacati tasmià çva-päkeç ceti karmaëä vaiñamyam. ‘gavi hastini çuni ce’ti jätito vaiñamyaà darçitam.

text 19
anvayaù
yeñäà manaù sämye (samatve) sthitam, ihaiva (jéva-loka eva) taiù sargaù (saàsäraù) jitaù (atikräntaù) hi (yataù) nirdoñaà (sarva-vikära-çünyaà) samaà (sarvatra nirdoñaà) brahma, tasmät te brahmaëi eva sthitäù (brahma-bhävaà präptäù).

text 19
öékä
nanu viñameñu sama-darçanaà niñiddhaà kurvanto ’pi kathaà te paëòitäù? yathäha gautamaù —— “samäsamäbhyäà viñama-same püjätaù” iti. asyärthaù —— samäya püjayä viñame prakäre kåte sati viñamäya ca same prakäre kåte sati püjätaù sa püjaka iha-lokät para-lokäc ca héyata iti. taträha —— ihaiveti. ihaiva jévadbhir eva taiù, såjyata iti sargaù saàsäro jito nirastaù. kaiù? teñäà manaù sämye samatve sthitam. tatra hetuù —— hi yasmäd brahma samaà nirdoñaï ca tasmät te sama-darçino brahmaëy eva sthitäù brahma-bhävaà präptä ity arthaù. gautamoktas tu doño brahma-bhäva-präpteù pürvam eva püjäta iti püjakävasthäçravaëät.

text 20
anvayaù
sthira-buddhiù (sthirä bhagavati niçcalä buddhir yasya saù) asammüòhaù (nirasta-mohaù) brahma-vit (brahma-jïaù) brahmaëi sthitaù (san) priyaà (iñöaà) präpya na prahåñyet (harñaà na kuryät), apriyaà (aniñöaà) präpya ca na udvijet (na udvigno bhavet).

text 20
öékä
brahma-präptasya lakñaëam äha —— na prahåñyed iti. brahma-vid bhütvä brahmaëy eva yaù sthitaù sa priyaà präpya na prahåñyet na prahåñöo harñavän syät, apriyaà präpya ca nodvijet na viñédatéty arthaù, yataù sthira-buddhiù sthirä niçcalä buddhir yasya. tat kutaù? yato ’sammüòhaù nivåtta-mohaù.

text 21
anvayaù
bähya-sparçeñu (rüpädi-bähyendriya-viñayeñu) asaktätmä (anäsakta-cittaù) ätmani (antaù-karaëe) yat [upaçamätmakaà sättvikaà] sukhaà [tat] vindati (labhate), brahma-yoga-yuktätmä (brahmaëi yogena samädhinä yuktaù ätmä äntaù-karaëaà yasya saù puruñaù) akñayaà sukham açnute (präpnoti).

text 21
öékä
moha-nivåttyä buddhi-sthairye hetum äha —— bähyeti. indriyaiù spåçyanta iti sparçä viñayäù bähyendriya-viñayeñv asaktätmä anäsakta-cittaù. ätmany antaù-karaëe yad upaçamätmakaà sättvikaà sukhaà tad-vindati labhate. sa copaçama-sukhaà labdhvä brahmaëi yogena samädhinä yuktas tad-aikyaà präpya ätmä yasya so ’kñayaà sukham açnute präpnoti.

text 22
anvayaù
hi (yataù) saàsparça-jäù (saàsparçebhyo viñaya-saàyogebhyaù jätäù utpannäù) ye bhogäù (sukhäni) ädy-antavantaù (utpatti-vinäça-çéläù), tena te duùkha-yonayaù (duùkha-hetavaù) eva, he kaunteya! teñu (bhogeñu) budhaù (viveké) na ramate (na äkåñöo bhavati).

text 22
öékä
nanu priya-viñaya-bhogänäm api nivåtteù kathaà mokñaù puruñärthaù syät taträha —— ye héti. saàspåçyanta iti saàsparçä viñayäs tebhyo jätä ye bhogäù sukhäni te hi vartamäna-käle ’pi spardhäsüyädi-vyäptatväd-duùkhasyaiva yonayaù käraëa-bhütäù. tathädimanto ’ntavantaç ca ato viveké teñu na ramate.

text 23
anvayaù
yaù çaréra-vimokñaëät präk (çarérasya dehasya vimokñaëät tyägät präk måtya-käla-paryantam ity arthaù) käma-krodhodbhavaà (kämät krodhäc ca jätaà) vegam (kñobham) iha eva (tad udbhava-samaye eva) soòhuà (pratiroddhuà) çaknoti, saù naraù yuktaù, saù sukhé.

text 23
öékä
yasmän-mokña eva paramaù puruñärthas tasya ca käma-krodha-vego ’tipratipakño ’tas tat-sahana-samartha eva mokña-bhägity äha —— çaknotéti. kämät krodhäc codbhavati yo vegaù mano-neträdi-kñobha-lakñaëas tam ihaiva tad udbhava-samaya eva yo naraù soòhuà pratiroddhuà çaknoti tad api na kñaëa-mätraà, kintu çaréra-vimokñaëät präk yävad deha-pätam ity arthaù. yaù evam bhütaù sa eva yuktaù samähitaù sukhé ca bhavati nänyaù. yad vä maraëäd ürdhvaà vilapantébhir-yuvatébhir-äliìgyamäno ’pi puträdibhir-dahyamäno ’pi yathä präëa-çünyaù käma-krodha-vega sahate, tathä maraëät präg api jévann eva yaù sahate, sa eva yuktaù sukhé cety arthaù. tad uktaà vaçiñöhena ——
“präëe gate yathä dehaù sukhaà duùkhaà na vindani,
tathä cet präëa-yukto ’pi sa kaivalyäçramevaset [kaivalyäçrayo bhavet].”
iti.

text 24
anvayaù
yaù antaù-sukhaù (antar-ätmany eva sukhaà yasya saù) tathä antar-ärämaù (antaù ätmany eva ärämaù kréòä yasya saù), yaù antar-jyotiù (antar eva jyotir-dåñöir yasya saù) saù yogé brahma-bhütaù (brahmaëi eva bhütaù sthitaù san) brahma-nirväëam (brahmaëi nirväëaà layam mokñam) adhigacchati (präpnoti).

text 24
öékä
na kevalaà käma-krodha-vega-saàharaëa-mätreëa mokñaà präpnoti, api tu yo ’ntaù-sukha iti antar-ätmany eva sukhaà yasya na tu viñayeñu, antar evärämaù kréòä yasya na bahiù, antar eva jyotir-dåñöir yasya na géta-nåtyädiñu, sa eva brahmaëi bhütaù sthitaù san brahmaëi nirväëaà layam adhigacchati prätnoti.

text 25
anvayaù
kñéëa-kalmañäù (kñéëaà nañöaà kalmañaà päpaà yeñäà te), chinna-dvaidhäù (chinnaà nivåttaà dvaidhaà saàçayo yeñäà te), yatätmanaù (yataù saàyata ätmä cittaà yeñäà te) sarva-hite-ratäù (sarva-jéva-hita-niratäù) åñayaù brahma-nirvaëaà (mokñaà) labhante.

text 25
öékä
kiï ca labhanta iti. åñayaù samyag-darçinaù kñéëaà kalmañaà yeñäm, chinnaà saàçayo yeñäm, yataù saàyata ätmä cittaà yeñäà, sarveñäà bhütänäà hite ratä ye kåpä-lavas te brahma-nirväëaà mokñaà labhante.

text 26
anvayaù
käma-krodha-viyuktänäm (käma-krodhäbhyäà viyuktänäà rahitänäm) ata eva yata-cetasäà (saàyata-cittänäà) viditätmanäm (ätma-tattväbhijïänäà) yaténäm abhitaù (ubhayataù jévatäà måtänäï ca) brahma-nirväëaà (mokñaù) vartate.

text 26
öékä
kiï ca kämety ädi. käma-krodhäbhyäà viyuktänäà yaténäà sannyäsinäà saàyata-cittänäà jïätätma-tattvänäm abhitaù ubhayato jévatäà måtänäï ca, na kevalaà dehäntara eva teñäà brahmaëi layaù api tu jévatäm api vartata ity arthaù.

texts 27-28
anvayaù
bähyän sparçän (çabdädi-viñayän) bahiù kåtvä (çabdädi-viñayäëäà cintä-tyägena bahir eva kåtvä), cakñuç ca bhruvoù antare (bhrü-madhye) eva [kåtvä] näsäbhyantara-cäriëau (niùçväsa-praçväsa-rüpeëa näsikayor-abhyantare carantau) präëäpänau (präëaç ca apänaç ca tau) samau kåtvä (ürdhvädho-gatirodhena kumbhakaà kåtvä) yatendriya-mano-buddhiù (yatäù saàyatä indriya-mano-buddhayaù yasya saù) mokña-paräyaëaù, [ata eva] yaù sadä vigatecchä-bhaya-krodhaù (vigatäù nañöä icchä-bhaya-krodhä yasya saù), saù sadä muktaù eva.

texts 27-28
öékä
sa yogé brahma-nirväëam ity ädiñu yogé mokñam aväpnotéty uktaà, tam eva yogaà saìkñepeëäha —— sparçän iti dväbhyäm bähyä eva sparçä rüpa-rasädayo viñayäç cintitäù santo ’ntaù praviçanti. täàs tac-cintä-tyägena bahir eva kåtvä cakñur bhruvor antare bhrü-madhye eva kåtvä atyantaà netrayor-nimélane nidrayä mano léyate, unmélane ca bahiù prasarpati, tad ubhaya-doña-parihärärtham-ardha-nimélanena bhrü-madhye dåñöià nidhäyety arthaù. ucchväsa-niùçväsa-rüpeëa näsikayor-abhyantare carantau präëäpänäv ürdhvädho-gatirodhena samau kåtvä kumbhakaà kåtvety arthaù. yad vä präëo ’yaà yathä na bahir niryäti, tathä cäpäno ’ntar na praviçati, kintu näsä-madhya eva dväv api tathä caratas tathä mandäbhyäm ucchväsa-niùçväsäbhyäà samau kåtveti. yata iti. anenopäyena yatäù saàyatä indriya-mano-buddhayo yasya, mokña eva param-ayanaà präpyaà yasya, ata eva vigatä icchä-bhaya-krodhä yasya evam bhüto yo muniù sa sadä jévann api mukta evety arthaù.

text 29
anvayaù
yajïa-tapasäà (yajïänäà tapasyänäï ca) bhoktäraà (bhoga-kartäraà) sarva-loka-maheçvaraà (sarva-loka-niyantäraà) sarva-bhütänäà suhådaà mäà jïätvä çäntim (mokñam) åcchati (präpnoti).

yasya çré-caraëämbhojaà sevitvä satataà mudä,
präpnoti karma-sannyäsaà keçavaà taà namämy aham.

iti çrémad-bhagavad-gétäyäm oà-kära-nätha-sevaka-çré-räma-raïjana-kävya-
vyäkaraëa-tértha-kåtänvaya-sambalitäyäà païcamo ’dhyäyaù.

text 29
öékä
nanv evam indriyädi-saàyama-mätreëa kathaà muktiù syän na tapasäï caiva mama bhaktaiù samarpitänäà yadåcchayä bhoktäraà pälakam iti pakäriëam antaryämiëaà mäà jïätvä mat-prasädena çäntià mokñam åcchati tävan mätreëa kintu jïäna-dväreëety äha —— bhoktäram iti. yajïänäà vä, sarveñäà lokänäà mahäntam éçvaram, sarva-bhütänäà suhådaà nirapekño-präpnoti.

vikalpa-çaìkäpohena yenaivaà yoga-säìkhyayoù,
samuccayaù krameëoktaù sarva-jïaà naumi taà gurum.

iti çré-çrémad-bhagavad-gétäyäà çrédhara-svämi-kåta-öékäyäà païcamo ’dhyäyaù.