ÇRÉMAD-BHAGAVAD-GÉTÄ [6]

ÑAÑÖHO ’DHYÄYAÙ
(ABHYÄSA- [DHYÄNA-] YOGAÙ)

text 1
anvayaù
yaù karma-phalam anäçritaù (anapekñamäëaù san) käryaà (kartavyatayä vihitaà) karma avaçyaà karoti, saù sannyäsé yogé ca, na niragniù (sägnikaù agni-hotré) na ca akriyaù [sakriyaç ca].

text 1
öékä
citte çuddhe ’pi na dhyänaà vinä sannyäsa-mätrataù,
muktiù syäd iti ñañöhe ’smin dhyäna-yogo vitanyate.
pürva-dhyäyänte saìkñepeëoktaà yogaà prapaïcayituà ñañöhädhyäyärambhaù, tatra tävat “sarva-karmäëi manasä sannyasyäste” ity ärabhya sannyäsa-pürvikäyä jïäna-niñöhäyäs tät-paryeëäbhidhyänäd duùkha sva-rüpatväc ca karmaëaù sahasä sannyäsäti-prasaìgaà präptaà värayituà sannyäsäd api çreñöhatvena karma-yogaà stauti —— anäçrita iti dväbhyäm. karma-phalam anäçrito ’napekñamäëaù sann avaçyaà käryatayä vihitaà karma yaù karoti sa eva sannyäsé yogé ca, na tu niragnir-agni-sädhyeñöyäkhya-karma-tyägé, na cäkriyo ’nagni-sädhya-pürta-karma-tyägé ca.

text 2
anvayaù
he päëòava! [paëòitäù] yaà sannyäsam iti prähuù, taà yogaà viddhi (jänéhi), hi (yataù) asannyasta-saìkalpaù (asannyastaù atyaktaù saìkalpaù phala-saìkalpam aparityajyety arthaù) yena saù kaçcana yogé na bhavati.

text 2
öékä
kuta ity apekñäyäà karma-yogasyaiva sannyäsatvaà pratipädayany äha —— yam iti. yaà sannyäsaà prähuù prakarñeëa çreñöhatvenähuù. “nyäsa evätyarecayat” ity ädi çruteù. kevalät phala-sannyäsäd dhetor yogam eva taà jänéhi. kuta ity apekñäyäm iti çabdokto hetur yoge ’py astéty äha —— na héti. na sannyastaù phala-saìkalpo yena sa karma-niñöho jïäna-niñöho vä kaçcid api yogé na hi bhavati, ataù phala-saìkalpa-tyäga-sämyät sannyäsät sannyäsé ca, phala-saìkalpa-tyägäd eva citta-vikñepäbhäväd yogé ca bhavaty eva sa ity arthaù.

text 3
anvayaù
yogam ärurukñoù (äroòhum icchoù) muneù (sädhakasya) karma käraëam (sädhanam) ucyate, tasya eva yogärüòhasya çamaù (samädhiù) käraëaà ucyate.

text 3
öékä
tarhi yävaj jévaà karma-yoga eva präpta ity äçaìkya tasyävadhim äha —— ärurukñor iti. jïana-yogam äroòhuà präptum icchoù puàsas tadärohe käraëaà karma ucyate. citta-çuddhi-karatvät jïäna-yogam ärüòhasya tu tasyaiva dhyäna-niñöhasya çamaù samädhiç citta-vikñepa-karmoparamo jïäna-paripäke käraëam ucyate.

text 4
anvayaù
yadä hi (niçcitaà) na indriyärtheñu (indriya-bhogya-çabdädi viñayeñu) karmasu (tat-sädhaneñu ca) na anuñajjate (äsaktià na karoti), tadä sarva-saìkalpa-sannyäsé (sarva-vidha-saìkalpa-tyägé puruñaù) yogärüòhaù ucyate.

text 4
öékä
kédåço ’sau yogärüòho yasya çamaù käraëam ucyate ity aträha —— yadeti. indriyärtheñv indriya-bhogyeñu çabdädiñu tat-sädhaneñu ca karmasu yadä nänuñajjate äsaktià na karoti, tatra hetuù äsakti-müla-bhütän sarvän bhoga-viñayän karma-viñayäàç ca saìkalpän sannyasituà tyaktuà çélaà yasya saù. tadä yogärüòha ucyate.

text 5
anvayaù
ätmanä (viveka-yuktena manasä) ätmänaà [saàsärät] uddharet, ätmänaà na avasädayet (nädho nayet), hi (yasmät) ätmä eva (mana eva) ätmanaù (svasya) bandhuù (mokña-hetutayä upakärakaù), ätmä eva ätmanaù ripuù (bandha-hetutayä apakärakaù).

text 5
öékä
ato viñayäsakti-tyäge mokñaà, tadäsaktau ca bandhaà paryälocya rägädi-sva-bhävaà tyajed ity äha —— uddhared iti. ätmanä viveka-yuktenätmänaà saàsäräd uddharet na tv avasädayet; adho na nayet. hi yasmät ätmaiva manaù-saìgädya parataù ätmanaù svasya bandhur upakärakaù ripur apakärakaç ca.

text 6
anvayaù
yena (puruñeëa) ätmanä eva ätmä jitaù (vaço-kåtaù), tasya (tathäbhütasya) ätmanaù ätmaiva bandhuù, tu (kintu) anätmanaù (ajitätmanaù) ätmä eva çatrutve (çatruvad apakäritve) varteta (vartate).

text 6
öékä
katham bhütasyätmaiva bandhuù, katham bhütasya cätmaiva rupur ity apekñäyäm äha —— bandhur iti. yenätmanaivätmä kärya-käraëa-saìghäta-rüpo jito vaçé-kåtas tasya tathäbhütasyätmana ätmaiva bandhuù anätmano ’jitätmanas tu ätmaivätmanaù çatrutve çatruvad apakäritve varteta.

text 7
anvayaù
jitätmanaù (jita ätmä mano yena tasya) praçäntasya paraà kevalam ätmä çétoñëa-sukha-duùkheñu satsu tathä mänäpamänayoù satoù samähitaù (ätma-niñöhaù bhavati).

text 7
öékä
jitätmanaù svasmin bandhutvaà sphuöayati —— jitätmana iti. jita ätmä yena tasya praçäntasya rägädi-rahitasyaiva paraà kevalam-ätmä çétoñëädiñu satsv api samähita ätma-niñöho bhavati, nänyasya. yadvä tasya hådi paramätmä samähitaù sthito bhavati.

text 8
anvayaù
jïäna-vijïäna-tåptätmä (jïänena vijïänena ca tåptaù prasanna ätmä mano yasya saù) küöa-sthaù (nirvikäraù) [ata eva] vijitendriyaù sama-loñöräçma-käïcanaù (samäni tulyäni loñöraà måt-khaëòam, açma päñäëaà, käïcanaà suvarëaï ca täni yasya saù heyopädeyatva-buddhi-çünyaù) yogé yuktaù iti ucyate.

text 8
öékä
yogärüòhasya lakñaëaà çraiñöhyaà coktam upapädyopasaàharati —— jïäneti. jïänam aupadeçikaà vijïänam aparokñänubhavaù, täbhyäà tåpto niräkäìkña ätmä cittaà yasya, ataù küöa-stho nirvikäraù, ata eva vijitänéndriyäëi yena, ata eva samäni loñörädéni yasya, måt-piëòa-päñäëa-suvarëeñu heyopädeya-buddhi-çünyaù sa yukto yogärüòha ity ucyate.

text 9
anvayaù
suhån-miträry-udäséna-madhya-stha-dveñya-bandhuñu [asya väkhyä öékäyäà drañöavyä] sädhuñu (sad-äcära-paräyaëeñu) päpeñu (duräcäreñu) ca sama-buddhiù (samä räga-dveñädi-rahitä buddhir yasya saù) viçiñyate.

text 9
öékä
suhån-miträdiñu sama-buddhi-yuktas tu tato ’pi çreñöha ity äha —— suhåd iti. suhåt sva-bhävenaiva hitoçaàsé. mitraà sneha-vaçenopakärakaù, arir ghätakaù. udäséno vivadamänayor ubhayor apy upekñakaù. madhya-stho vivadamänayor api hitäçaàsé. dveñyaù dveña-viñayaù. bandhuù sambandhé. sädhavaù sad-äcäräù. päpä duräcäräù eteñu samä räga-dveñädi-çünyä buddhir yasya sa tu viçiñöaù.

text 10
anvayaù
yogé satataà rahasi (nirjane sthäne) sthitaù, ekäké (niùsaìgaù), yata-citta-ätmä, niräçéù (äkäìkñä-rahitaù), aparigrahaù (parigraha-hénaç ca san) ätmänaà (manaù) yuïjéta (samähitaà kuryät).

text 10
öékä
evaà yogärüòha-lakñaëam uktvä idänéà tasya säìgaà yogaà vidhatte yogéty ädinä —— sa yogé paramo mata ity antena granthena yogéti. yogé yogärüòha ätmänaà mano yuïjéta samähitaà kuryät. satataà nirantaraà rahasi ekänte sthitaù san, ekäké saìga-çünyaù. yataù saàyataà cittam-ätmä dehaç ca yasya, niraçér-niräkäìkño nirähäro vä, aparigrahaù parigraha-çünyaç ca.

texts 11–12
anvayaù
yogé çucau (pavitre) deçe näty-ucchritaà (na aty-uccaà) näti-nécaà celäjina-kuçottaraà (celaà vastram ca ajinaà carma ceti celäjine. te kuçebhya uttare yasmin tat) ätmanaù sthiram äsanaà pratiñöhäpya tatra äsane upaviçya manaù ekägraà kåtvä yata-cittendriya-kriyaù (yatä saàyatä cittasya indriyäëäï ca kriyä viñaya-gämitä yasya saù) (san) ätma-çuddhaye (ätmanaù manasaù çuddhaye) yogaà yuïjyät (yoga-yukto bhavet).

texts 11–12
öékä
äsana-niyamaà darçayann äha —— çucäv iti dväbhyäm. çuddhe sthäne ätmanaù svasya äsanaà sthäpayitvä. kodåçaà? sthiram acalaà näty-ucchritaà nätévonnatam na cäti-nécaà, celaà vastram ajinaà vyäghrädi-carma, celäjine kuçebhya uttare yasmin kuçänäm upari carma tad-upari vastram ästéryety arthaù. tatra tasminn äsane upaviçya ekägraà vikñepa-rahitaà manaù kåtvä yogaà yuïjyät abhyaset. yatäù saàyatäù cittasya indriyäëäï ca kriyä yasya saù, ätmano manaso viçuddhaye upaçäntaye.

text 13
anvayaù
käya-çiro-grévaà (mülädhärädärabhya mürdhägra-paryantaà) samam (avakraà) dhärayan sthiraù (san) svaà näsikägraà saàprekñya diçaù ca anavalokayan äséta.

text 14
anvayaù
praçäntätmä (praçänta-cittaù) vigata-bhéù (nirbhayaù) brahmacäri-vrate (brahmacarye) sthitaù manaù saàyamya pratyähåtya mac-cittaù (mayi eva cittaà yasya saù) mat-paraù (aham eva paraù puruñärtho yasya saù) (san) yuktaù äséta (tiñöhet).

texts 13–14
öékä
cittaikägryopayoginéà dehädi-dhäraëäà darçayann äha —— samam iti dväbhyam. käya iti dehasya madhya-bhägo vivakñitaù, käyaç ca çiraç ca grévä ca käya-çiro-grévam mülädhärädärabhya mürdhägra-paryantaà samam avakram acala niçcalaà dhärayan sthiro dåòha-prayatno bhütvety arthaù. svakéyaà näsikägraà samprekñya cärdha-nimélita-netra ity arthaù. itas tato diçaç cänavalokayann äsétety uttareëänvayaù. praçänteti —— praçänta ätmä cittaà yasya. vigatä bhér-bhayaà yasya. brahmacäri-vrate brahmacarye sthitaù san manaù saàyamya pratyähåtya, mayy eva cittaà yasya aham eva paraù puruñärtho yasya sa mat-paraù evaà yukto bhütvä äséta tiñöhet.

text 15
anvayaù
evaà sadä ätmänaà (manaù) yuïjan (samähitaà kurvan) niyata-mänasaù (saàyata-manäù) yogé nirväëa-paramäà mat-saàsthäà (mad-rüpeëävasthitià) çäntim adhigacchati.

text 15
öékä
yogäbhyäsa-phalam äha —— yuïjann evam iti. evam ukta-prakäreëa sadä ätmänaà mano yuïjan samähitaà kurvan, niyataà niruddhaà mänasaà cittaà yasya saù çäntià saàsäroparamaà prapnoti. katham bhütäà? nirväëaà paramaà präpyaà yasyäà täà mat-saàsthäà mad-rüpeëävasthitäm.

text 16
anvayaù
he arjuna! tu (kintu) aty-açnataù (ati adhikam açnataù bhuïjänasya) na ca ekäntam (atyantam) anaçnataù (abhuïjänasya) yogaù na asti (bhavati); na ca ati-svapna-çélasya (ati-çaya-nidrä-çélasya) na ca jägrataù eva yogaù asti.

text 16
öékä
yogäbhyäsa-niñöhasyähärädi-niyamam äha —— näty-açnata iti dväbhyäm. atyantam adhikaà bhuïjänasya ekäntam atyantam abhuïjänasyäpi yogaù samädhiù na bhavati. tathäti-nidrä-çélasya ati-jägrataç ca yogo naivästi.

text 17
anvayaù
yuktähära-vihärasya (yuktaù niyataù ähäraù vihäraù gamanaà ca yasya tasya) karmasu yukta-ceñöasya yukta-svapnävabodhasya yogaù duùkha-hä bhavati.

text 17
öékä
tarhi katham bhütasya yogo bhavatéty ata äha —— yuktähäreti. yukto niyata ähäro vihäraù gatiç ca yasya, karmasu käryeñu yuktä niyatä eva ceñöä yasya, yuktau niyatau svapnävabodhau nidrä-jägarau yasya, tasya duùkha-nivartako yogo bhavati siddhyati.

texts 18–19
anvayaù
yadä viniyataà (samyaì niruddhaà) cittam ätmani eva (niçcalam) avatiñöhate, (yadä yogé) sarva-kämebhyaù nispåhaù bhavati, tadä yukta iti ucyate. niväta-stha-dépaù (vayu-çünya-pradeça-sthita pradépaù) yathä na iìgate (na calati), ätmanaù yuïjataù (ätma-viñayakaà yogam-abhyasyataù) yata-cittasya yoginaù sä upamä (dåñöäntaù) småtä.

texts 18–19
öékä
kadä niñpanna-yogaù puruño bhavatéty apekñäyäm äha —— yadeti. viniyataà viçeñeëa niruddhaà sat cittam-ätmany eva yadä niçcalaà tiñöhati. kiï ca sarva-kämebhya aihikämuñmika-bhogebhyaù niùspåhaù vigata-tåñëo bhavati, tadä yuktaù präpta-yoga ity ucyate. ätmaikyäkäratayävasthitasya cittasyopamänam äha —— yatheti. väta-çünye deçe sthito dépo yathä neìgate na calati, sä upamä dåñöäntaù. kasya? ätma-viñayaà yogaà yuïjato ’bhyasyato yoginaù. yataà niyataà cittaà yasya. tasya niñkampatayä prakäçatayä ca acaïcalaà yac-cittaà tadvat tiñöhatéty arthaù.

text 20
anvayaù
yatra (avasthäyäm) yoga-sevayä niruddhaà cittam uparamate (çäntaà bhavati), yatra ca ätmanä (çuddhena manasä) eva ätmänaà paçyan ätmani tuñyati.

text 20
öékä
“yaà sannyäsam iti prähur yogaà taà viddhi päëòava” ity ädau karmaiva yoga-çabdenoktaà, “näty-açnatas tu yogo ’sti” ity ädau tu samädhir-yoga-çabdenoktas tatra mukhyo yogaù ka ity apekñäyäà samädhim eva sva-rüpataù phalataç ca lakñayan sa eva mukhyo yoga ity äha —— yatreti särdhais tribhiù. yatra yasminn avasthäviçeñe yogäbhyäsena niruddhaà cittam uparataà bhavatéti yogasya sva-rüpaà lakñaëam uktam. tathä ca pätaïjala-sütraà —— “yogaç citta-våtti-nirodhaù” iti. iñöa-präpti-lakñaëena phalena tam eva lakñayati. yatra ca yasminn avasthäviçeñe ätmanä çuddhena manasä ätmänam eva paçyati, na tu dehädi, paçyaàç cätmany eva tuñyati na tu viñayeñu. yatrety ädinä yac-chabdänäà taà yoga-saàjïitaà vidyäd iti caturthenänvayaù.

texts 21–23
anvayaù
yatra (avasthäyäm) yat tat (kim api anirvacanéyam), buddhi-grähyam, aténdriyam (indriyätétam), ätyantikaà (paramaà nityaà) sukhaà vetti, yatra ca avasthäyäà sthitaù san tattvataù (ätma-sva-rüpät) na calati; yam (ätma-sva-rüpopalabdhi-käraka-yogävasthäviçeñaà) labdhvä tataù adhikam aparaà läbhaà na manyate, yasmin ca sthitaù guruëä (mahatä) duùkhena api na vicälyate (näbhibhüyate), taà duùkha-saàyoga-viyogaà (duùkha-samparka-çünyaà) yoga-saàjïitaà vidyät; anirviëëa-cetasä (vikära-çünya-cittena) saù yogaù niçcayena yoktavyaù (abhyasanéyaù).

texts 21–22
öékä
ätmany eva toñe hetum äha —— sukham iti. yatra yasminn avasthäviçeñe yat tat kim api niratiçayam ätyantikaà nityaà sukhaà vetti nanu tadä viñayendriya-sambandhäbhävät kutaù sukhaà svät taträha —— aténdriyaà viñayendriya-sambandhätétaà kevalaà buddhyaivätmäkäratayä grähyam, ata eva ca yatra sthitaù san tattvata ätma-sva-rüpän naiva calati. acalatvam evopapädayati —— yam iti. yam ätma-sukha-rüpaà läbhaà labdhvä tato ’dhikam aparaà läbhaà na manyate na cintayati tasyaiva niratiçaya-sukhatvät. yasmiàç ca sthito mahatäpi çétoñëädi-duùkhena na vicälyate näbhibhüyate, etenäniñöa-nivåtti-phalenäpi yogasya lakñaëam uktaà drañöavyam.

texts 24–25
anvayaù
saìkalpa-prabhavän (saìkalpät prabhavaù utpattiù yeñäà tän) sarvän kämän açeñataù (samyak) tyaktvä manasä eva samantataù indriya-grämaà (indriya-samühaà) viniyamya (saàyamya) dhåti-gåhétayä (dhäraëä-vaçé-kåtayä) buddhyä çanaiù çanaiù uparamet (viñayän nivåtto bhavet). manaù ätma-saàsthaà kåtvä na kiïcit (aparaà kim api) na cintayet.

texts 23–24
öékä
ya evam bhüto ’vasthäviçeñas tam äha —— taà duùkha-saàyoga-viyogaà yoga-saàjïitaà vidyät. duùkha-çabdena duùkhamiçritaà vaiñayikaà sukham api gåhyate, duùkhasya saàyogena saàsparça-mätreëäpi viyogo yasmin tam avasthäviçeñaà yoga-saàjïitaà yoga-çabda-väcyaà jänéyät. paramätmanä kñetra-jïasya yojanaà yogaù. yadvä duùkhasya saàyogena viyoga eva çüre kätara-çabdavad-viruddha-lakñaëayä yoga ucyate, karmaëi tu yoga-çabdas tad-upäyatväd-aupacärika eveti bhävaù. yasmäd evaà mahä-phalo yogas tasmät sa eva yatnato ’bhyasanéya ity äha —— tam iti särdhena. sa yogo niçcayena çästräcäryopadeça-janitena yoktavyo ’bhyasanéyaù. yady api çéghraà na siddhyati, tathäpy anirviëëena nirveda-rahitena cetasä yoktavyaù. duùkha-buddhyä prayatna-çaithilyaà nirvedaù. kiï ca saìkalpeti. saìkalpät prabhavo yeñäà tän yoga-pratikülän sarvän kämän açeñataù saväsanäàs tyaktvä manasaiva viñaya-doña-darçinä sarvataù prasarantam indriya-samühaà viçeñeëa niyamya yogé yoktavya iti pürveëänvayaù.
text 25
öékä
yadi tu präktana-karma-saàskäreëa mano vicalet tarhi dhäraëayä sthiré-kuryäd ity äha —— çanair iti. dhåtir dhäraëä tayä gåhétayä vaçé-kåtayä buddhyä ätma-saàstham ätmany eva samyak sthitaà niçcalaà manaù kåtvä uparamet. tac ca çanaiù çanair abhyäsa-krameëa, na tu sahasä. uparama-svarüpam äha —— “na kiïcid api cintayet” niçcale manasi svayam eva prakäçamäna-paramänanda-svarüpo bhütvä ätma-dhyänäd api na nivarteta ity arthah.

text 26
anvayaù
caïcalam (sva-bhävataç capalam) [tathä dhäryamäëam api] asthira manaù yataù yataù (yaà yaà viñayaà prati) niçcalati (naryäti) tataù tataù niyamya (pratyähåtya) etat ätmani (parameçvare) eva vaçaà nayet (sthiraà kuryät).

text 26
öékä
evam api rajo-guëa-vaçäd yadi manaù pracalet, tarhi punaù pratyähäreëa vaçé-kuryäd ity äha —— yata ity ädi. sva-bhävataç caïcalaà dhäryamäëam apy asthiraà mano yaà yaà viñayaà prati nirgacchati tatas tataù pratyähåtya ätmany eva sthiraà kuryät.

text 27
anvayaù
çänta-rajasaà (çäntaà nirastaà rajo-guëaà yasya taà) praçänta-manasam (çänta-cittam) akalmañaà (niñpäpaà) brahma-bhütam enaà yoginaà hi uttamaà sukham (samädhi-sukham) upaiti (präpnoti).

text 27
öékä
evaà pratyähärädibhiù punaù punar mano vaçé-kurvantaà rajo-guëa-kñaye sati yoga-sukhaà präpnotéty äha —— praçänta-manasam iti. evam ukta-prakäreëa çäntaà rajo yasya tam, ata eva praçäntaà mano yasya tam enaà niñkalmañaà brahmatvaà präptaà yoginam uttamaà sukhaà samädhi-sukhaà svayam evopaiti präpnoti.

text 28
anvayaù
vigata-kalmañaù (nirasta-päpaù) yogé sadä evaà (anena prakäreëa) ätmänaà (manaù) yuïjan (vaçé-kurvan) sukhena (anäyäsena) brahma-saàsparçam atyantaà (sarvottamam) sukham açnute (brahmänanda-läbhaà karoti).

text 28
öékä
tataç ca kåtärtho bhavatéty äha —— yuïjann iti. evam anena prakäreëa sarvadä ätmänaà mano yuïjan vaçé-kurvan viçeñeëa sarvätmanä vigataà kalmañaà yasya saù yogé sukhena anäyäsena brahmaëaù saàsparço ’vidyäà-nivartakaù säkñät-käras tad evätyantaà sarvottamaà sukham açnute jévan-mukto bhavatéty arthaù.

text 29
anvayaù
yoga-yuktätmä (yogena yuktaù samähitaù ätmä mano yasya saù) sarvatra sama-darçanaù (san) ätmänaà (svaà) sarva-bhüta-sthaà (sarva-bhüteñu avasthitaà) sarva-bhütäni ca ätmani (svasmin) ékñate (paçyati).

text 29
öékä
brahma-säkñät-käram eva darçayati —— sarva-bhüta-stham iti. yogenäbhyasyamänena yuktätmä samähita-cittaù sarvatra samaà brahmaiva paçyatéti sama-darçanaù. tathä sa svam-ätmänam-avidyä-kåta-dehädi-pariccheda-çünyaà sarva-bhüteñu brahmädi-sthävaränteñv avasthitaà paçyati, täni ca ätmany abhedena paçyati.

text 30
anvayaù
yaù sarvatra (dåçya-vastu-mätre) mäà (parameçvaraà) paçyati, sarvaà (vastu-mätraà) ca mayi paçyati, tasya samépe ahaà na praëaçyämi (na adåçyo bhavämi). sa ca me na praëaçyati (adåçyo na bhavati).

text 30
öékä
evam bhütätma-jïäne ca sarva-bhütätma-tayä mad-upäsanaà mukhyaà käraëam ity äha —— yo mäm iti. mäà parameçvaraà sarvatra bhüta-mätre yaù mayi paçyati, sarvaà ca präëi-mätraà mayi yaù paçyati. tasyähaà na praëaçyämi adåçyo na bhavämi. sa ca me na praëaçyati sa ca mamädåçyo na bhavati. pratyakño bhütvä kåpädåñöyä taà vilokyänugåhëäméty arthaù.

text 31
anvayaù
yaù sarva-bhüta-sthitaà (sarva-bhüteñu adhiñöhitaà) mäm ekatvam ästhitaù (mayi eké-bhåtaù) san bhajati, sa sarvathä [karma-parityägenäpi] vartamänaù api mayi vartate.

text 31
öékä
na caivam bhüto vidhi-kiìkaraù syäd ity äha —— sarva-bhüta-sthitam iti sarva-bhüteñu sthitaà mäm-abhedena ästhita äçrito yo bhajati, sa yogé jïäné san sarvathä karma-parityägenäpi vartamäno mayy eva vartate mucyate na tu bhraçyatéty arthaù.

text 32
anvayaù
he arjuna! yaù ätmaupamyena (nija-sädåçyena nija-sukha-duùkhavad anyeñäm api sukhaà duùkhaà ca manyate) sukhaà vä yadi vä duùkhaà sarvatra samaà (tulyaà) paçyati, sa yogé paramaù (çreñöhaù) mataù (abhimataù).

text 32
öékä
evaï ca mäà bhajatäà yoginäà madhye sarva-bhütänukampé çreñöha ity äha —— ätmaupamyeneti. ätmaupamyena sva-sädåçyena. yathä mama sukhaà priyaà duùkhaï cäpriyaà tathä anyeñäm apéti sarvatra samaà paçyan sukham eva sarveñäà yo väïchati, na tu kasyäpi duùkham, sa yogé çreñöho mamäbhimata ity arthaù.

text 33
anvayaù
arjuna uväca, —— he madhusüdana! sämyena (sarvaträtma-darçana-rüpeëa) ayaà yaù yogaù tvayä proktaù, [manasaù] caïcalatvät etasya (yogasya) sthiräà (niçcaläà) sthitià na paçyämi.

text 33
öékä
ukta-lakñaëasya yogasyäsambhavaà manväno ’rjuna uväca —— yo ’yam iti. sämyena manaso laya-vikñepa-çünya-tayä kevalätmäkärävasthänena yo ’yaà yogas tvayä proktaù, etasya yogasya sthiräà dérgha-kälénäà sthitià na paçyämi manasaç caïcalatvät.

text 34
anvayaù
hi [yasmät] he kåñëa! manaù caïcalaà, pramäthi (indriya-kñobha-kärakam), balavat (kenäpy upäyena jetum açakyaà), dåòham (sarvathä durbhedyam), [ataù] väyoù iva tasya nigraham (saànirodham) ahaà su-duñkaraà manye.

text 34
öékä
etat sphuöayati —— caïcalam iti. caïcalaà sva-bhävenaiva capalam. kiï ca pramäthi pramathana-çélaà dehendriya-kñobha-karam ity arthaù, kiï ca balavad-vicäreëäpi jetum açakyam. kiï ca dåòhaà viñayaväsanänuvandhitayä durbhedyam, ato yathä äkäçe dodhüyamänasya väyoù kumbhädiñu nirodhanam açakyaà tathähaà tasya manaso ’pi nigrahaà nirodhaà su-duñkaraà sarvathä kartum açakyaà manye.

text 35
anvayaù
çré-bhagavän uväca, —— he mahä-bäho! calaà (caïcalaà) manaù asaàçayaà durnigrahaà (niroddhum açakyam), tu (kintu) he kaunteya! abhyäsena vairägyeëa ca gåhyate (vaçé-kartuà çakyate).

text 35
öékä
tad uktaà caïcalädikam-aìgé-kåtyaiva mano-nigrahopäyaà çré-bhagavän uväca —— asaàçayam iti. caïcalatvädinä mano niroddhum açakyam iti yadvad asi, etan niùsaàçayam eva. tathäpi tu abhyäsena paramätmäkära-pratyayävåttyä viñaya-vaitåñëyena ca gåhyate nigåhyate. abhyäsena laya-pratibandhäd-vairägyeëa ca vikñepa-pratibandhäd-uparata-våttikaà sat paramätmäkäreëa pariëataà tiñöhatéty arthaù. tad uktaà yoga-çästre, ——
“manaso våtti-çünyasya brahmäkäratayä sthitiù,
yä asamprajïätanämäsau samädhir abhidhéyate”.

text 36
anvayaù
asaàyatätmanä (asaàyataù abhyäsena vairägyeëa ca avaçé-bhütaù ätmä cittaà yasya tena) yogaù duñpräpaù (durlabhaù) iti me matiù, tu (kintu) vaçyätmanä (vaçyaù vaça-varté ätmä cittaà yasya tena sädhakena) upäyataù (vihitopäyena) yatatä (yatnaà kurvatä) aväptuà (labdhuà) çakyaù.

text 36
öékä
etäväàs tv iha niçcaya ity äha —— asaàyateti. asaàyatätmanä ukta-prakäreëäbhyäsa-vairägyäbhyäm asaàyata ätmä cittaà yasya tena sva-rüpeëa ayaà yogaù duñpräpaù präptum açakyaù. abhyäsa-vairägyäbhyäà vaçyo vaça-varté ätmä cittaà yasya tena puruñeëa punaç cänenaivopäyena prayatnaà kurvatä yogaù präptuà çakyaù.

text 37
anvayaù
arjuna uväca, —— he kåñëa! çraddhayä upetaù (yuktaù çraddhä-vän ity arthaù) ayatiù (sädhakaù kadäcit käraëa-viçeñeëa ayatna-paräyaëaù san) yogät calita-mänasaù (yoga-bhrañöaù) yoga-saàsiddhim (yogasya saàsiddhià phalaà) apräpya käà gatià gacchati (präpnoti)?

text 37
öékä
abhyäsa-vairägyäbhävena kathaïcid apräpta-samyag-jïänaù kià phalaà präpnotéty arjuna uväca —— ayatir iti. prathamaà çraddhayopeta eva yoge pravåttaù na tu mithyäcäratayä. tataù paran tu ayatiù samyak na yatate çithiläbhyäsa ity arthaù. tathä yogäc calitaà mänasaà viñaya-pravaëaà cittaà yasya manda-vairägya ity arthaù, evam abhyäsa-vairägya-çaithilyäd yogasya saàsiddhià phalaà jïänam apräpya käà gatià präpnoti.

text 38
anvayaù
he mahä-bäho! brahmaëaù pathi (brahmatva-läbhopäya-märge) apratiñöhaù, [ata eva] vimüòhaù [san] ubhaya-vibhrañöaù (ubhayasmät yathävihita-karmänanuñöhänät karma-phala-svargädikät yogäniñpatteù mokña-läbhäc ca vibhrañöaù vicyutaù) chinnäbhram iva naçyati kaccit?

text 38
öékä
praçnäbhipräyaà vivåëoti —— kaccid iti. karmaëäm-éçvare ’rpitatväd-ananuñöhänäc ca tävat na karma-phalaà svargädikaà präpnoti. yogäniñpatteç ca mokñaà na präpnoti. evam ubhayasmäd bhrañöaù apratiñöho niräçrayaù ata eva brahmaëaù präpty upäye pathi märge vumüòhaù san kaccit kià naçyati kià vä na naçyatéty arthaù. näçe dåñöäntaù yathä —— chinnam abhraà pürvasmät abhräd-viçliñöam abhräntaram apräptaà sat madhya eva viléyate tadvad ity arthaù.

text 39
anvayaù
he kåñëa! etat me saàçayam [tvam] açeñataù (samyak) chettum arhasi. hi (yataù) asya saàçayasya chettä (näçakaù) tvad-anyaù na upapadyate (labhyate).

text 39
öékä
tvayaiva sarva-jïenäyaà mama sandeho nirasanéyaù, tvatto ’nyas tu etat sandeha-nivartako nästéty äha —— etad iti etanma iti. etat enaà, chettä nivartakaù. spañöam anyat.

text 40
anvayaù
çré-bhagavän uväca, —— he pärtha! na iha (loke) naiva amutra (para-loke) tasya yoga-bhrañöasya vinäçaù (adhaù-patanaà) jäyate; hi (yataù) he täta! kalyäëa-kåt (çubha-karma-käré) kaçcit (sädhakaù) durgatià na gacchati (präpnoti).

text 40
öékä
atrottaraà çré-bhagavän uväca —— pärtheti särdhaiç caturbhiù iha loke vinäçaù ubhaya-bhraàçät pätityam. amutra para-loke vinäço naraka-präptis tad-ubhayaà tasya nästy eva. yataù kalyäëa-kåt çubha-käré kaçcid api durgatià na gacchati. ayaï ca çubha-käré çraddhayä yoge pravåttatvät. täteti loka-rétyä upalälayan sambodhayati.

text 41
anvayaù
puëya-kåtäà (puëya-karma-käriëäà) lokän präpya [tatra] çäçvatéù samäù (bahün vatsarän) uñitvä (väsa-sukham anubhüya) yoga-bhrañöaù (yogäd bhrañöaù cyutaù sädhakaù) çucénäà (sad-äcära-paräyaëänäà) çré-matäà (dhaninäà) gehe abhijäyate (janma labhyate).

text 41
öékä
tarhi kim asau präpnotéty apekñäyäm äha —— präpyeti. puëya-kåtäà puëya-käriëäm açvamedhädi-yäjinäà lokän präpya tatra çäçvatéù samäù bahün saàvatsarän uñitvä väsa-sukham anubhüya çucénäà sad-äcäräëäà çrématäà dhaninäà gehe sa yoga-bhrañöo janma präpnoti.

text 42
anvayaù
atha vä dhé-matäà (jïäninäà) yoginäm (yoga-niñöhänäm) eva kule bhavati (jäyate), édåçaà yat janma, etat hi loke durlabha-taram (atéva durlabham).

text 42
öékä
alpakäläbhyasta-yoga-bhraàçe gatir iyam uktvä ciräbhyasta-yoga-bhraàçe pakñäntaram äha —— athaveti. yoga-niñöhänäà dhématäà jïäninäm eva kule jäyate, na tu pürvoktänäm anärüòha-yogänäà kule. etaj janma stauti — édåçaà yat janma. etad dhi loke durlabhataraà mokña-hetutvät.

texts 43–44
anvayaù
he kuru-nandana! tatra (yoginäà kule) paurva-dehikaà (pürva-deha-bhavaà) tat buddhi-saàyogaà labhate, tataç ca bhüyaù (adhikaà) saàsiddhau yatate (yatnaà karoti), tena eva pürväbhyäsena (pürva-janma-kåtäbhyäsena) avaçaù api saù hriyate (viñayän nivartate), yogasya [sva-rüpaà] jijïäsuù api çabda-brahma (vedam) ativartate (vedokta-karma-phaläny atikramya tebhyo ’dhikaà phalaà mokñaà labhate ity arthaù).

texts 43–44
öékä
tataù kim ata äha —— tatreti särdhena. sa tatra dvi-prakäre ’pi janmani pürva-dehe bhavaà paurva-dehikaà tam eva brahma-viñayayä buddhyä saàyogaà labhate, tataç ca bhüyo ’dhikaà saàsiddhau mokñe prayatnaà karoti. tatra hetuù —— pürveti. tenaiva pürva-deha-kåtäbhyäsenävaço ’pi kutaçcid antaräyädanicchann api saàhriyate viñayebhyaù parävåtya brahma-niñöhaù kriyate. tad evaà pürväbhyäsa-vaçena prayatnaà kurvan çanair mucyate. itémam arthaà kaimutyanyäyena sphuñöayati —— jijïäsur iti särdhena. yogasya svarüpaà jijïäsur eva kevalaà na tu präpta-yogaù. evam bhüta-yoge praviñöa-mätro ’pi päpa-vaçäd yoga-bhrañöo ’pi çabda-brahma vedam ativartate vedokta-karma-phaläny atikrämati tebhyo ’dhika-phalaà präpyam ucyate ity arthaù.

text 45
anvayaù
tu (kintu) prayatnät yatamänaù (uttarottaram adhikaà yatnaà kurvan) yogé saàçuddha-kilbiñaù (vigata-päpaù) aneka-janma-saàsiddhaù tataù paräà (çreñöhäà) gatià yäti (präpnoti).

text 45
öékä
prayatnäd iti yadaivaà manda-prayatno ’pi yogé paräà gatià yäti tadä yas tu yogé prayatnäd uttarottaram adhikaà yoge yatamäno yatnaà kurvan yogenaiva saàçuddha-kilbiño vidhüta-päpaù so ’nekeñu janmasu upacitena yogena saàsiddhaù samyag jïäné bhütvä tataù çreñöhäà gatià yätéti kià vaktavyam ity arthaù.

text 46
anvayaù
he arjuna! yogé tapasvibhyaù adhikaù (çreñöhaù), jïänibhyaù api adhikaù, karmibhyaç ca api adhikaù mataù (mama abhimataù), tasmät tvaà yogé bhava.

text 46
öékä
yasmäd eva, tasmät tapasvibhya iti. tapasvibhyaù kåcchra-cändräyaëädi-tapo-niñöhebhyo ’pi. jïänibhyaù çästra-jïäna-vidbhyo ’pi; karmibhyaù iñöä-pürtädi-karma-käribhyo ’pi yogé çreñöho mamäbhimataù; tasmät tvaà yogé bhava.

text 47
anvayaù
çraddhä-vän yaù mad-gatena (mayi saàsaktena) antar-ätmanä (manasä) mäà (parameçvaraà) bhajate, saù sarveñäà yoginäm api yukta-tamaù [iti] me mataù (abhimataù).

yoga-märgaù samäkhyäte bhuvane yena çaàkåtä
yoga-gamyam ahaà vande taà kåñëaà jagad-éçvaram

iti çrémad-bhagavad-gétäyäm oà-kära-nätha-sevaka-çré-räma-raïjana-kävya-vyäkaraëa-tértha-<$!> kåtänvaya-sambalitäyäà ñañöho ’dhyäyaù.

text 47
öékä
yoginäm api yama-niyamädi-paräyaëänäà madhye mad-bhaktaù çreñöha ity äha —— yoginäm apéti. mad-gatena mayy äsaktenäntar-ätmanä manasä yo mäà parameçvaraà väsudevaà çraddhä-yuktaù san bhajate, sa yoga-yuktebhyaù çreñöho mama sammataù, ato mad-bhakto bhaveti bhävaù.

ätma-yogam avocad yo bhakti-yoga-çiromaëiù
taà vande paramänandaà mädhavaà bhakta-sevadhim

iti çrémad-bhagavad-gétäyäà çré-çrédhara-svämi-kåta-öékäyäà abhyäsa-yogo näma ñañöho ’dhyäyaù.