ÇRÉMAD-BHAGAVAD-GÉTÄ [8]

AÑÖAMO ’DHYÄYAÙ
(AKÑARA-BRAHMA-YOGAÙ)

text 1
anvayaù
arjuna uväca jijïäsitavän, —— he puruñottama! tat brahma kim? adhyätmaà kim? adhibhütaà ca kià proktam? kià ca adhidaivam ucyate?

text 1
öékä
brahma-karmädhibhütädi viduù kåñëaika-cetasaù,
ity uktaà brahma-karmädi spañöam añöama ucyate.
pürvädhyäyänte bhagavatopakñiptänäà brahmädhyätmädi-saptänäà padärthänäà tattvaà jijïäsur arjuna uväca —— kià tad-brajï{hm}eti dväbhyäm. spañöo ’rthaù.

text 2
anvayaù
he madusüdana! atra dehe adhiyajïaù kaù? katham asmin dehe [saù sthitaù?] prayäëa-käle (måtyu-samaye) ca kathaà niyatätmabhiù (saàyata-cittaiù) [tvaà] jïätaù asi?

text 2
öékä
kiï ca adhiyajïa iti. atra dehe yo vartate, tasmin ko ’dhiyajïo ’dhiñöhätä prayojakaù phala-dätä ca ka ity arthaù. svarüpaà påñövädhiñöhäna-prakäraà påcchati —— kathaà kena prakäreëa asäv asmin dehe sthitaù yajïam adhitiñöhatéty arthaù. yajïa-grahaëaà sarva-karmaëäm upalakñaëärtam. anta-käle ca niyata-cittaiù puruñaiù kathaà konopäyena jïeyo ’si.

texts 3–4
anvayaù
çré-bhagavän uväca, —— he deha-bhåtäà deha-dhäriëäà vara çreñöha arjuna! paramam (niratiçayaà) akñaraà (na kñarati vinaçyatéti akñaraà vinäça-çünyaà yat vastu paramätmä ity arthaù, tat) brahma, sva-bhävaù (atra sva-padena brahmocyate, tena svasya brahmaëaù bhävaù jéva-rüpeëa bhavanaà —— janmeti yävat sva-bhävaù —— jévaù) adhyätmaà (ätmänaà çaréram adhikåtya bhoktåtvena sthitaù sva-bhäva eva) ucyate, bhüta-bhävodbhava-karaù (bhütänäà manuñyädénäà bhävaù janma, tasya udbhavaù bhüta-bhävodbhavaù, taà karotéti bhüta-bhävodbhava-karaù) visargaù (yajïaù) karma-saàjïitaù; kñaraù (vinaçvaraù) bhävaù (sthüla-dehädiù) adhibhütaà, puruñaù (ädityäntar-gataù hiraëya-garbhaù) ca adhidaivataà (ucyate), aham eva atra dehe adhiyajïaù (pravartakaù yajïädi-karma karma-phala-dätä ca).

text 3
öékä
praçna-krameëaivottaraà çré-bhagavän uväca —— akñaram iti tribhiù. na kñarati na calatéty akaraà, nanu jévo ’py akñaras taträha paramam iti. paramaà yad-akñaraà jagato müla-käraëaà tad-brahma, “etad vai tad-akñaraà gärgi brähmaëä abhivadanti” iti çruteù, svasyaiva brahmaëa eväàça tayä jéva-rüpeëa bhavanaà svabhävaù sa evätmänaà deham adhikåtya bhoktåtvena vartamäno ’dhyätma-çabdenocyate ity arthaù. bhütänäà jaräyujädénäà bhävaù sattä utpattiù, udbhavaç ca utkåñöatvena bhavanam udbhavaù “agnau prästähutiù samyag ädityam upatiñöhate ädityäj jäyate våñöir-våñöer-annaà tataù prajäù” ity ukta krameëa våddhiù tau bhüta-bhävodbhavau karoti yo visargo devatoddeçena dravya-tyäga-rüpo yajïaù, sarva-karmaëäm upalakñaëam etat, sa ca karma-çabda-väcyaù.

text 4
öékä
kiï ca adhibhütam iti. kñaro vinaçvaro bhävo dehädi-padärthaù, bhütaà präëi-mätram adhikåtya bhavatéty adhibhütam ucyate. puruño vairäjaù sürya-maëòala-madhya-varté, sväàça-bhüta-sarva-devatänäm adhipatir adhidaivatam ucyate. adhidaivatam adhiñöhätré devatä,
“sa vai çaréré prathamaù sa vai puruña ucyate,
ädi kartä sa bhütänäà brahmägre samavartata.”
iti çruteù. aträsmin dehe antaryämitvena sthito ’ham evädhiyajïo yajïasyädhiñöhätré devatä yajïädi-karma-pravartakas tat-phala-dätä ca, katham ity asyäpy uttaram anenaivoktaà drañöavyam; antaryämiëo ’saìgatvädibhir guëair jéva-vailakñaëyena dehäntar vartitvasya prasiddhatvät; tathä ca çrutiù, ——
“dvä suparëä sayujä sakhäyä samänaà våkñaà pariñasvajäte,
tayor ekaù pippalaà svädv atty anaçnann anyo ’bhicäkaçéti.”
deha-bhåtäà madhye çreñöha iti sambodhayan tvam apy evam bhütam antaryäminaà parädhénasvapravåtti-nivåtty anvaya-vyatirekäbhyäà boddhum arhaséti sücayati.

text 5
anvayaù
anta-käle (måtyu-samaye) mäm eva smaran (cintayan) kalevaraà muktvä (tyaktvä) yaù prayäti, saù mad-bhävaà (mat-sva-rüpaà) yäti (präpnoti) —— atra saàçayaù na asti.

text 5
öékä
prayäëa-käle ca kathaà jïeyo ’séty anena påñöam anta-käle jïänopäyaà tat-phalaï ca darçayati —— anta-käle iti. mäm evokta-lakñaëam antaryämi-rüpaà parameçvaraà smaran dehaà tyaktä yaù prakarñeëa arcir-ädi-märgeëa uttaräyaëa-pathä yäti sa mad-bhävaà mad-rüpatäà yäti, atra saàçayo nästi. smaraëaà jïänopäyo mad-bhäväpattiç ca phalam ity arthaù

text 6
anvayaù
he kaunteya! ante (måtyu-käle) yaà yam anyam (devatäntaram) api vä bhävaà smaran kalevaraà tyajati, sadä tad-bhäva-bhävitaù (tasya bhävena bhävanayä bhävitaù saàvardhitaù tad-devam äväpannaù vä) (san) taà tam (bhävam) eva eti (präpnoti).

text 6
öékä
na kevalaà mäà smaran mad-bhävaà präpnotéti niyamaù, kià tarhi —— yaà yam iti. yaà yaà bhävaà devatäntaraà vä anyam api vä anta-käle smaran dehaà tyajati, taà tam eva smaryamäëaà bhävaà präpnoti. anta-käle bhäva-viçeña-smaraëe hetuù —— sadä tad-bhäva-bhävita iti. sarvadä tasya bhävo bhävanänucintanaà tena bhävito väsita-cittaù.

text 7
anvayaù
tasmät sarveñu käleñu (samayeñu) mäm anusmara (anucintaya), yudhya ca; mayi arpita-mano-buddhiù (arpitaà manaù buddhiç ca yena saù tvaà) mäm eva eñyasi (präpsyasi), atra asaàçayaù (sandeho nästi).

text 7
öékä
yasmät pürva-väsanaivänta-käle småti-hetur na tu tadä vivaçasya smaraëodyamaù sambhavati —— tasmäd iti. tasmät sarvadä mäm anusmara anucintaya, satataà smaraëaà hi citta-çuddhià vinä na bhavati, ato sarvadä mäm anusmara yudhya ca yudhyasva. citta-çuddhy-arthaà yuddhädikaà sva-dharmam anutiñöhety arthaù, evaà mayy arpitaà manaù saìkalpätmakaà buddhiç ca vyavasäyätmikä tena tvayä, sa tvam anäyäsena mäm eva präpsyasi. asaàçayaù saàçayo ’tra nästi.

text 8
anvayaù
he pärhta! abhyäsa-yoga-yuktena (abhyäsa-yogena yuktaù ekägratäà präpitaù) nänya-gäminä (viñayäntar ägamana-çélena) cetasä (manasä) divyam paramaà puruñaà anucintayan [tam eva] yäti (präpnoti).

text 8
öékä
santata-smaraëasya cäbhyäso ’ntar aìga-sädhanam iti darçayann äha —— abhyäsa-yogeti. abhyäsaù sajätéya-pratyaya-pravähaù, sa eva yoga upäyas tena yuktenaikägreëa, ata eva nänyaà viñayaà gantuà çélaà yasya, tena cetasä divyaà dyotanätmakaà paramaà puruñaà parameçvaram anucintayan, he pärtha! tam eva yätéti.

text 9–10
anvayaù
kavià (sarva-jïam), puräëam (anädim), anuçäsitäram (niyämakam), aëoù (sükñmät) [api] aëéyäàsaà (sükñmataram), sarvasya dhätäram (dhärakam), acintya-rüpam, [sarva-prakäçakatvät] äditya-varëaà (ädityaù süryaù tadvat varëaà jyotiù sva-rüpam asya taà), tamasaù (prakåteù) parastät (atétam) [vartamänaà puruñaà] prayäëa-käle bhaktyä yuktaù (san) acalena (dhéreëa) manasä yoga-balena ca bhruvoù madhye samyak präëam äveçya (saàsthäpya) yaù samanusmaret, saù taà divyaà paraà puruñam upaiti (labhate).

text 9
öékä
punar apy anucintanéyaà puruñaà viçinañöi —— kavim iti dväbhyäm. kavià sarva-jïaà sarva-vidyä-nirmätäraà puräëam anädi-siddham, anuçäsitäraà niyantäram, aëoù sükñmäd apy aëéyäàsam ati-sükñmam äkäça-käla-digbhyo ’py ati-sükñmataraà, sarvasya dhätäraà poñakam aparimita-mahimatväd acintya-rüpaà malémasayor mano-buddhyor agocaram ädityavat svapara-prakäçätmakaà varëaà svarüpaà yasya taà tamasaù prakåteù paras täd-vartamänaà “vedäham etaà puruñaà mahäntam äditya-varëaà tamasaù parastät” iti çruteù.

text 10
öékä
sa-prapaïca-prakåtià bhittvä yas-tiñöhati, evam bhütaà puruñam anta-käle bhakti-yukto niçcalena vikñepa-rahitena manasä yo ’nusmaret, mano-naiçcalye hetuù —— yoga-balena samyak suñumëä-märgeëa bhruvor madhye präëam äveçya iti. sa taà paraà puruñaà paramätma-svarüpaà divyaà dyotanätmakaà präpnoti.

text 11
anvayaù
veda-vidaù (veda-jïäù) yat akñaraà (paraà brahma) vadanti, véta-rägäù (äsakti-çünyäù) yatayaù (tattva-darçinaù munayaù) yat viçanti (yasmin yoga-balenänupraveçaà kurvanti), yat icchantaù (jïätum abhilañantaù) brahmacaryaà caranti, tat padaà (präptavyam, upäyaà) te (tubhyaà) saìgraheëa (saìkñepeëa) pravakñye.

text 11
öékä
kevaläd abhyäsa-yogäd api praëaväbhyäsam antar-aìgaà vidhitsuù pratijänéte —— yad akñaram iti. yad akñaraà vedärtha-jïä vadanti. “etasya vä akñarasya praçäsane gärgi süryä-candramasau vidhåtau tiñöhataù” iti çruteù. véto rägo yebhyas te véta-rägäù yatayaù prayatnavanto yad viçanti yac ca jïätum icchanto guru-kule brahmacaryaà caranti, tat te tubhyaà padaà padyate gamyata iti padaà präpyaà saìgraheëa saìkñepeëa pravakñye tat-präpty upäyaà kathayiñyäméty arthaù.

texts 12–13
anvayaù
sarva-dväräëi (sarväëi indriyäëäà dväräëi) saàyamya, hådi manaù nirudhya ca, mürdhni (bhruvor madhye) präëam ädhäya, ätmanaù yoga-dhäraëäm ästhitaù (ätma-yogena-sthairyam avalambya), ‘oà’ iti ekäkñaraà [väcakaà] brahma vyaharan (uccärayan) mäm anusmaran (cintayan) dehaà tyajan yaù prayäti (arcir-ädi-märgeëa gacchati), sa paramäà (uttamäm) gatià yäti (präpnoti).

text 12
öékä
pratijïätam upäyaà säìgam äha —— sarveti dväbhyäm. sarväëéndriya-dväräëi saàyamya pratyähåtya cakñur-ädibhir bähya-viñaya-grahaëam akurvann ity arthaù. manaç ca hådi nirudhya bähya-viñaya-smaraëam apy akurvann ity arthaù. mürdhni bhruvor madhye präëam ädhäya yogasya dhäraëäà sthairyam ästhitaù äçritavän san.

text 13
öékä
om iti. om ity ekaà yad akñaraà tad eva brahma-väcakatväd vä, pratimädivad-brahma-pratékatväd vä brahma, tad vyäharann uccärayan tad väcyaï ca mäm anusmarann evaà dehaà tyajan yaù prakarñeëa yäti arcir-ädi-märgeëa, sa paramäà çreñöhäà mad-gatià yäti präpnoti.

text 14
anvayaù
he pärtha! yaù ananya-cetäù (na anyasmin ceto mano yasya saù eka-niñöhaù) (san) nityaçaù (pratidinam) satataà mäà smarati, ahaà nitya-yuktasya (sadä-samähitasya) tasya yoginaù su-labhaù [bhavämi].

text 14
öékä
evaï cänta-käle dhäraëayä mat-präptir nityäbhyäsavata eva bhavati, nänyasyeti pürvoktam evänusmärayati —— ananyeti. nästy anyasmin ceto yasya tathäbhütaù san yo mäà satataà nirantaraà nityaçaù pratidinaà smarati, tasya nitya-yuktasya samähitasyähaà sukhena labhyo ’smi nänyasyeti.

text 15
anvayaù
mahätmänaù (pürvoktäù mad-bhakta-rüpiëaù mahä-puruñäù) mäm upetya (labdhvä) punaù duùkhälayaà açäçvatam (anityam) janma na präpnuvanti, [yataù te mahätmänaù] paramäà saàsiddhià (mokñam eva) gatäù (präptäù).

text 15
öékä
yady apy evaà tvaà sulabho ’si, tataù kim ata äha —— mäm iti. ukta-lakñaëä mahätmäno mad-bhaktä mäà präpya punar duùkhälayam anityaï ca janma na präpnuvanti, yatas te paramäà samyak siddhià mokñam eva präptäù punar janmano duùkhänäï cälayaà sthänaà mäm upetya na präpnuvantéti vä.

text 16
anvayaù
he arjuna! ä-brahma-bhuvanät (brahmaëaù lokam abhivyäpya) [sarve] lokäù punar ävartinaù (punar ävåtti-çéläù,) tu (kintu) he kaunteya! mäm upetya (labdhvä, bhaktänäà) punar janma na vidyate (te na punar ävartina ity arthaù).

text 16
öékä
etad eva sarveñv api lokeñu punar ävåttià darçayan nirdhärayati —— ä brahma-bhuvanäd iti. brahmaëo bhuvanaà väsa-sthänaà brahma-lokas tam abhivyäpya sarve lokäù punar ävartana-çéläù brahma-lokasyäpi vinäçitvät. tatratyänäm-anutpanna-jïänänäm-avaçyambhävi punar janma, ye evaà krama-mukti-phaläbhirupäsanäbhiù brahma-lokaà präptäs teñäm eva tatrotpanna-jïänänäà brahmaëä saha mokño nänyeñäm. tathä ca ——
“brahmaëä saha te sarve sampräpte pratisaïcare,
parasyänte kåtätmänaù praviçanti paraà padam.”
parasyänte brahmaëaù paramäyuño ’nte kåtätmäno brahma-bhäväpäditamano-våttayaù, karma-dväreëa yeñäà brahma-loka-präptis teñäà na mokña iti pariniñöhitiù. mäm upetya vartamänänän tu punar janma nästy eveti.

text 17
anvayaù
sahasra-yuga-paryantaà (sahasraà yugäni paryantaù çeñaù yasya tat) brahmaëaù yat ahaù (divasaù) [tathä] yuga-sahasräntäà (yuga-sahasraà catuù-sahasram antaù avasänaà yasyäù täm) rätrià [ye] janäù viduù, (brahmaëaù catuù-sahasra-parimita-divasaà catuù-sahasra-parimita-rätriï ca ye janäù jänanti,) te aho-rätra-vidaù.

text 17
öékä
nanu ca
“tapasvino däna-çélä véta-rägäs titikñavaù,
trai-lokyasyopari sthänaà labhante çoka-varjitam.”
ity ädi-puräëa-väkyais trai-lokyasya sakäçän mahar-lokädénäm utkåñöatvaà gamyate. vinäçitve ca sarveñäm aviçiñöe katham asau viçeñaù syäd ity äçaìkya bahu-kalpa-kälävasthäyitva-nimitto ’sau viçeña ity äçayena samänena çata-varñäyuño brahmaëo ’hany ahani trai-lokyasyotpattir niçi ca pralayo bhavatéti darçayiñyan brahmaëo ’ho-rätrayoù pramäëam äha —— sahasreti. sahasraà yugäni paryanto ’vasänaà yasya tad brahmaëo yad ahas tad ye viduù. yuga-sahasram-anto yasyäs täà rätriï ca yoga-balena ye vidus ta eva sarva-jïä janä aho-rätra-vidaù, yeñän tu kevalaà candräditya-gatyaiva jïänaà, te tathäho-rätra-vido na bhavanti, alpa-darçitvät. yuga-çabdenätra catur-yugam abhipretam. “catur-yuga-sahasrantu brahmaëo dinam ucyate” iti viñëu-puräëokteù. brahmaëa iti ca mahar-lokädi-väsinäm apy upapalakñaëärtham. taträyaà käla-gaëanä-prakäraù —— manuñyäëäà yad varñaà tad devänäm aho-rätraà tädåçair aho-rätraiù pakña-mäsädi-kalpanayä dvädaçabhir-varña-sahasraiç catur-yugaà bhavati. catur-yuga-sahasrantu brahmaëo dinam, tävat parimäëaiva rätris tädåçaiç cäho-rätraiù pakña-mäsädi-krameëa varña-çataà brahmaëaù paramäyur iti.

text 18
anvayaù
ahar-ägame (brahmaëo divasägame) avyaktät (käraëa-rüpät) sarväù vyaktayaù (caräcaräëi bhütäni) prabhavanti (jäyante); rätry-ägame (brahmaëo rätrer-ägame) tatra eva avyakta-saàjïake (käraëa-rüpe bhütäni) praléyante.

text 18
öékä
tataù kim ata äha —— avyaktäd iti. käryäsyävyakta-rüpaà käraëätmakaà tasmäd avyaktät käraëa-rüpät vyajyante iti. vyaktayaç caräcaräëi, bhütäni prädurbhavanti; kadä? ahar-ägame brahmaëo divasasyopakrame, tathä rätrer-ägame brahma-çayane tasminn evävyakta-saàjïake käraëa-rüpe pralayaà yänti. yadvä te ’ho-rätra-vida ity etan na vidhéyate, kintu te prasiddhä aho-rätra-vido janä brahmaëo yad ahar vidus tasyähna ägame avyaktäd vyaktayaù prabhavanti. yäï ca rätrià vidus tasyä rätrer-ägame praléyante iti dvayor anvayaù.

text 19
anvayaù
he pärtha! ayaà sa eva bhüta-grämaù (caräcara-präëi-samühaù) ahar-ägame (brahmaëaù dinasya ägame) bhütvä bhütvä rätry-ägame (brahmaëaù rätreù ägame) praléyate (layaà präpnoti), [punar api tasya brahmaëaù ahar-ägame] avaçaù (karmädi-paratantraù san) prabhavati (bhüta-grämaù jäyate).

text 19
öékä
tatra ca kåta-näçäkåtäbhyägama-çaìkäà värayan vairägyärthaà såñöi-pralaya-pravähasyävicchedaà darçayati —— bhüta-gräma iti. bhütänäà caräcara-präëinäà grämaù samuhaù yaù prägäsét, sa eväyam ahar-ägame bhütvä bhütvä rätrer-ägame praléyate; praléya praléya punar apy ahar-ägame ’vaçaù karmädi-paratantraù san prabhavati nänya ity arthaù.

text 20
anvayaù
tu (kintu) tasmät avyaktät (pürvokta-caräcara-käraëa-rüpät) paraù (tasyäpi vilakñaëaù käraëa-rüpaù) anyaù avyaktaù (cakñur-ädéndriyä-go-caraù) sanätanaù yaù bhävaù, saù sarveñu (kärya-käraëätmakeñu) bhüteñu naçyatsu na vinaçyati.

text 20
öékä
lokänäm anityatvaà prapaïcya parameçvara-svarüpasya nityatvaà prapaïcayati —— para iti dväbhyäm. tasmäc caräcara-käraëa-bhütäd avyaktät paras tasyäpi käraëa-bhüto yo ’nyas tad vilakñaëo ’vyaktaç cakñur-ädya-gocaro bhävaù sanätano ’nädiù, sa tu sarveñu kärya-käraëa-lakñaëeñu bhüteñu naçyatsv api na vinaçyati.

text 21
anvayaù
avyaktaù (indriyä-go-caraù) akñaraù (avinaçvaraù) iti (yo bhävaù) uktaù (abhihitaù), taà paramäà gatim ähuù —— yaà präpya na nivartante (munayaù punar na pratyävartante), tat mama paramaà dhäma (sva-rüpam).

text 21
öékä
avinäçe pramäëaà darçayann äha —— avyakta iti. yo bhävo ’vyakto ’téndriyaù, akñaraù praveça-näça-çünya iti tathä “akñarät sambhavatéha viçvam” ity ädi çrutiñv akñaraù ity uktaù. taà paramäà gatià gamyaà puruñärtham ähuù —— “puruñän na paraà kiïcit sä käñöhä sä parä gatiù” ity ädi-çrutayaù. parama-gatitvam eväha —— yaà präpya sa punar nivartanta iti. tac ca mamaiva dhäma svarüpam. mamety upacäre ñañöhé, rähoù çira itivat. ato ’ham eva paramä gatir ity arthaù.

text 22
anvayaù
he pärtha! bhütäni yasya (puruñasya) antaù-sthäni (antaù madhye tiñöhantéti antaù-sthäni) madhye sthitänéty arthaù, yena (puruñeëa) idaà sarvaà (caräcarätmakaà jagat) tataà (vyäptam), saù tu paraù (çreñöhaù) puruñaù ananyayä (ekäntayä) bhaktyä labhyaù (präpyaù).

text 22
öékä
tat präptau ca bhaktir antar-aìgopäya ity uktam evety äha —— puruña iti. sa cähaà paraù puruño ’nanyayä na vidyate ’nyaù çaraëatvena yasyäà tayä ekänta-bhaktyaiva labhyo nänyathä, paratvam eväha yasya käraëa-bhütasyäntar madhye bhütäni sthitäni, yena ca käraëa-bhütena idaà sarvaà jagat tataà vyäptam.

text 23
anvayaù
he bharatarñabha arjuna! yatra (yasmin) käle prayätäù (präëän tyaktvä gatäù yoginaù anävåttià (muktià) yänti (präpnuvanti), [yatra ca käle prayätäù yoginaù] ävåttià ca yänti (saàsäre punar ävartante), taà kälaà vakñyämi.

text 23
öékä
tad evaà parameçvaropäsakäs tat padaà präpya na nivartante. anye tv ävartante ity uktaà, tatra kena märgeëa gatä nävartante? kena vä gatäç cävartanta ity apekñayäm äha —— yatreti. yatra yasmin käle prayätä yogino ’nävåttià yänti, yasmiàç ca käle prayätä ävåttià yänti taà kälaà vakñyäméty anvayaù. atra ca ‘raçmy anusäré ‘ataç cäyane ’pi dakñiëa’ iti sütritanyäyenottaräyaëädi-käla-viçeña-maraëasya tv avivakñitatvät käla-çabdena käläbhimäninébhir-ätivähikébhir-devatäbhiù präpyo märga upalakñyate. ato ’yam arthaù —— yasmin käläbhimäni-devatopalakñite märgaà prayätä yogina upäsakäù karmiëaç ca yathäkramam anävåttim ävåttiï ca yäntià, taà käläbhimäni-devatopalakñitaà märgaà kathayiñyäméti. agni-jyotiñoù käläbhimänitvä-bhäve ’pi bhüyasäm ahar-ädi-çabdoktänäà käläbhimänitvät, tat sähacaryädäbhravarëam ity ädivat käla-çabdenopalakñaëam aviruddham.

text 24
anvayaù
agniù jyotiù (atra agnir jyotir iti çabdäbhyäm arcir abhimäniné devatä upalakñyate; tena arcir abhimäni-devatä-rüpo yo märgaù), ahaù (divasäbhimäni-devatä-rüpo märgaù), çuklaù (çukla-pakñäbhimäni-devatä-rüpo märgaù), ñaë-mäsäù uttaräyaëam (uttaräyaëäbhimäni-devatä-rüpo yo märgaù) tatra (evam bhüteñu märgeñu) prayätä brahma-vidaù (brahma-jïäù) janäù brahma gacchanti (präpnuvanti).

text 24
öékä
tatränävåtti-märgam äha —— agnir iti. agnir jyotiù-çabdäbhyäà “te ’rciñam abhisambhavanti” iti çruty uktärcir abhimäniné-devatopalakñyate, ahar iti divasäbhimäniné, çukla iti çukla-pakñäbhimäniné, uttaräyaëa-rüpäù ñaë-mäsä ity uttaräyaëäbhimäniné, etac cänyäsäm api çruty uktänäà saàvatsara-deva-lokädi-devatänäm upalakñaëärtham, evam bhüto yo märgas tatra prayätä gatä bhagavad upäsakä janä brahma präpnuvanti, yatas te brahma-vidaù. tathä ca çrutiù, —— te ’rcir abhisaàbhavanti arciño ’har ahna äpüryamäëa-pakñam äpüryamäëa-pakñäd yän ñaë-mäsän udaìì äditya eti mäsebhyo deva-lokam” iti?

text 25
anvayaù
dhümaù (dhümäbhimäniné devatä), rätriù (rätry-äbhimäniné devatä) tatha kåñëaù (kåñëa-pakñäbhimäniné devatä) ñaë-mäsäù dakñiëäyanaà [dakñiëäyanäbhimäni-devatä-rüpo yaù märgaù] tatra [evam bhüteñu märgeñu prayätaù] yogé cändramasaà jyotiù (svargädi lokaà) präpya nivartate (punaù pratyävartante).

text 25
öékä
ävåtti-märgam äha —— dhüma iti. dhümäbhimäniné devatä rätry-ädi-çabdaiç ca pürvavad eva rätri-kåñëa-pakña-dakñiëäyana-rüpa-ñaë-mäsäbhimäninyas tisro devatä upalakñyante, etäbhir devatäbhir upalakñito yo märgas tatra prayätaù karma-yogé cändramasaà jyotis tad upalakñitaà svarga-lokaà präpya tatreñöyä-pürta-karma-phalaà bhuktvä punar ävartate. taträpi çrutiù —— “te dhümam abhisambhavanti, dhümäd-rätriù rätrer apakñéyamäëa-pakñam apakñéyamäëa-pakñät yän ñaë-mäsän dakñiëäditya eti mäsebhyaù pitå-lokaà pitå-lokät candraà te candraà präpya annaà bhavanti” ity ädi. tad evaà nivåtti-karma-sahitopäsanayä krama-muktiù kämya-karmabhiç ca svarga-bhogänantaram ävåttiù niñiddha-karmabhis tu naraka-bhogänantaram ävåttiù kñudra-karmaëän tu jantünäm atraiva punaù punar janmeti drañöavyam.

text 26
anvayaù
jagataù çukla-kåñëe (prakäça-mayatväd arcir-ädi-gatiù çuklä gatiù, tamo-mayatväd dhümädi-gatiù kåñëä gatiù) ete (dve) gaté çäçvate (anädé) mate (sammate) hi, [tayor madhye] ekayä (çuklayä gatyä) anävåttià yäti (muktià labhate), anyayä (kåñëayä gatyä) punaù ävartate.

text 26
öékä
uktau märgäv upasaàharati —— çukleti. çuklärcir-ädi-gatiù prakäça-mayatvät, kåñëä dhümädi-gatis tamo-mayatvät, ete gaté märgau jïäna-karmädhikäriëo jagataù çäçvate anädé saàyame saàsärasyänäditvät, tayor ekayä çuklayä anävåttià mokñaà yäti, anyayä kåñëayä tu punar ävartate.

text 27
anvayaù
he pärtha! ete (pürvokte) såté (gaté) jänan kaçcana yogé na muhyati, he arjuna! tasmät sarveñu käleñu yoga-yuktaù bhava.

text 27
öékä
märga-jïäna-phalaà darçayan bhakti-yogam upasaàharati —— naite iti. ete såté märgau, he pärtha! mokña-saàsära-präpakau jänan kaçcid api yogé na muhyati, sukha-buddhyä svargädi-phalaà na kämayate, kintu parameçvara-niñöha eva bhavatéty arthaù. spañöam anyat.

text 28
anvayaù
vedeñu yajïeñu tapaùsu däneñu ca eva yat puëya-phalaà pradiñöaà (upadiñöam), yogé idaà viditvä tat sarvam atyeti (ati-krämati), [tataç ca] ädyaà (jagan-mülaà) paraà (çreñöham) sthänam (viñëoù paraà padam) upaiti (labhate).

he kåñëa karuëä-sindho sac-cid-änanda-vigraha
bhakta-vatsala govinda väïchä-kalpa-taro mahan

yenaitavyaà paraà sthänaà tat karma na kåtaà mayä
kevalaà prärthanäväkyaà mamedaà tad aväptaye

iti çrémad-bhagavad-gétäyäm oà-kära-nätha-sevaka-çré-räma-raïjana-kävya-vyäkaraëa-tértha-kåtänvaya-<$!> sambalitäyäm añöamo ’dhyäyaù.

text 28
öékä
adhyäyärtham añöa-praçnärtha-nirëayaà sa-phalam upasaàharati —— vedeñv iti. vedeñu adhyayanädibhiù, yajïeñu anuñöhänädibhiù, tapaùsu käya-çoñaëädibhiù, däneñu sat-pätre ’rpaëädibhiù, yat puëya-phalam upadiñöaà çästreñu tat sarvam atyeti, tato ’pi çreñöhaà yogaiçvaryaà präpnoti. kià kåtvä? idam añöa-praçnärtha-nirëayenoktaà tattvaà viditvä, tataç ca yogé jïäné bhütvä param utkåñöam ädyaà jagan-müla-bhütaà sthänaà viñëoù paraà padaà präpnoti.

añöame ’ñöa viçiñöeñöa-saàspåñöärtha-vinirëayaiù
akliñöam iñöa-dhämäptiù spañöitäñöama-vartmanä

iti çré-çrémad-bhagavad-gétäyäà çrédhara-svämi-kåta-öékäyäm añöamo ’dhyäyaù.