ÇRÉMAD-BHAGAVAD-GÉTÄ [10]

DAÇAMO ’DHYÄYAÙ
(VIBHÜTI-YOGAÙ)

text 1
anvayaù
çré-bhagavän uväca, —— he mahä-bäho! bhüya (punaù) eva me paramaà (uttama-tattvänvitaà) vacaù (väkyaà) çåëu, yat (vacaù) préyamäëäya (mad-vacanena prétäya) te (tubhyaà) hita-kämyayä (çubhä-käìkñayä) ahaà vakñyämi.

text 1
öékä
“uktäù saìkñepataù pürvaà saptam ädau vibhütayaù
daçame tä vitanyante sarvatreçvara-dåñöaye”
evaà tävat saptam ädibhis tribhir adhyäyair bhajanéyaà parameçvara-tattvaà nirüpitaà tad vibhütayaç ca saptame “raso ’ham apsu kaunteya” ity ädinä, saìkñepato darçitäù. añöame ca “adhiyajïo ’ham evätra” ity ädinä, navame ca “ahaà kratur ahaà yajïa” ity ädinä. athedänéà tä eva vibhütéù prapaïcayiñyan sva-bhakteç cävaçaya-karaëéyatvaà varëayiñyan çré-bhagavän uväca —— bhüya eveti. mahäntau yuddhädi-svadharmänuñöhäne mahat paricaryäyäà vä kuçalau bähü yasya tathä he mahä-bäho! bhüya eva punar api me vacaù çåëu. katham bhütam? paramaà paramätma-niñöham. mad-vacanämåtenaiva prétià präpnuvate tubhyaà hita-kämyayä hitecchayä yad ahaà vakñyämi tat.

text 2
anvayaù
sura-gaëäù maharñayaù ca me (janma-rahitasyäpi mama) prabhavaà (ävirbhävaà —— janma) na viduù (jänanti), hi (yataù) ahaà maharñéëäà devänäà ca sarvaçaù (sarvaiù prakäraiù) ädiù.

text 2
öékä
uktasyäpi punar vacane durjïeyatvaà hetum äha —— na me vidur iti. me mama prakåñöaà bhavaà janma-rahitasyäpi nänä-vibhütibhir ävirbhävaù sura-gaëä api maharñayo ’pi bhågv-ädayo na jänanti. tatra hetuù, —— ahaà hi devänäà maharñéëäï cädiù käraëam. sarvaçaù sarvaiù prakärair utpädakatvena buddhy-ädi-pravartakatvena ca, ato mad-anugrahaà vinä mäà ke ’pi na jänantéty arthaù.

text 3
anvayaù
yaù mäm anädim (nästi ädir malaà yasya taà) ajaà (janma-rahitaà) loka-maheçvaraà (lokänäà mahäntam éçvaraà) ca vetti (jänäti), sa martyeñu (manuñyeñu) asammüòhaù (moha-muktaù) (san) sarva-päpaiù pramucyate.

text 3
öékä
evam bhütätma-jïäne phalam äha —— yo mäm iti. sarva-käraëatväd eva na vidyate ädiù käraëaà yasya tam anädim, ata eväjaà janma-çünyaà lokänäà maheçvaraï ca mäà yo vetti, sa manuñyeñu sammoha-rahitaù san sarva-päpaiù pramucyate.

texts 4–5
anvayaù
buddhiù (säräsära-vicäräsmikä) jïänam (ätma-jïänam) asammohaù (vyäkulatäbhävaù), kñamä (sahiñëutä), satyaà (yathärtha-kathanam), damaù (bähyendriya-saàyamaù), çamaù (antar-indriya-saàyamaù), sukhaà, duùkhaà, bhavaù (janma), abhävaù (janma-rähityaà) bhayam, abhayaà, ca eva, ahiàsä (paräpéòanam), samatä (çatru-mitra-sukha-duùkhädiñu tulyatä), tuñöiù (santoñaù), tapaù (tapasyä), dänaà, yaçaù, ayaçaù bhütänäm [ete präëinäà] påthag-vidhäù bhäväù mattaù (éçvarät) eva bhavanti.

text 4–5
öékä
loka-maheçvaratäà sphuöayati —— buddhir iti tribhiù. buddhiù säräsära-viveka-naipuëyaà jïänam-ätma-viñayam, asammoho vyäkulatväbhävaù, kñamä sahiñëutvam, satyaà yathärtha-bhäñaëam. damo bähyendriya-saàyamaù, çamo ’ntaù-karaëa-saàyamaù, sukhaà mano ’nuküla-saàvedanéyaà, duùkhaï ca tad-viparétam, bhava udbhavaù. abhävas tad-viparétam. bhayaà träsaù, abhayaà tad-viparétam. asya çlokasya matta eva bhavanéty uttareëänvayaù. kiï ca ahiàseti. ahiàsä, para-péòä-nivåttiù. samatä räga-dvaiñädi-rähityaà, miträmitra-tulyatä ca; tuñöir daiva-labdhena santoñaù, tapaù çarérädi vakñyamäëaà, dänaà nyäyärjitasya dhanädeù sat-pätre ’rpaëam, yaçaù sat-kértiù, ayaço duñkértiù, —— ete buddhi-jïänädayas tad-viparétäç cäbuddhyädayo nänä-vidhä bhäväù präëinäà mattaù sakäçäd eva bhavanti.

text 6
anvayaù
[bhågu-prabhåtayaù] sapta maharñayaù, pürve [sapta-maharñibhyaù präcénäù maharñayaù sanakädayaù] tathä (sväyambhuvädayaù caturdaça) manavaù [ete] mad-bhäväù (mama bhävaù prabhävo yeñu te) mänasäù jätäù (mamaiva manasaù saìkalpa-mäträj-jätäù), yeñäà (bhågv-ädénäà) loke ime prajäù (santäna-paramparä jätä vartate).

text 6
öékä
kiï ca maharñaya iti. sapta maharñayo bhågv-ädayaù, “sapta brähmaëä ity ete puräëe niçcayaà gatäù” ity ädi puräëa-prasiddhäs tebhyo ’pi pürve ’nye catväro maharñayaù sanakädayas tathä manavaù sväyambhuvädayo mad-bhävä madéyo bhävaù prabhävo yeñu te hiraëya-garbhätmano mamaiva manasaù saìkalpa-mäträj-jätäù. prabhävam eväha —— yeñäm iti. yeñäà bhågv-ädénäà sanakädénäà manünäï ca imä brähmaëädyä-loke vardhamänä yathä yathaà putra-pauträdi-rüpäù çiñya-praçiñyädi-rüpäç ca prajäù jätä vartante.

text 7
anvayaù
yaù mama etäà (pürvoktäà bhågv-ädi-rüpäà) vibhütià (aiçvaryaà) yogaà ca tattvataù (yathärtha-rüpeëa) vetti, saù avikampena (avicalitena) yogena (sarvätma-dåñöyä) samähitena yujyate (yukto bhavati), atra saàçayaù na (nästi).

text 7
öékä
yathokta-vibhüty-ädi-tattva-jïänasya phalam äha —— etäm iti. etäà bhågv-ädi-lakñaëäà mama vibhütià yogaï caiçvarya-lakñaëaà tattvato yo vetti, saù avikampena niùsaàçayena yogena samyag darçanena yukto bhavati —— nästy atra saàçayaù.

text 8
anvayaù
ahaà sarvasya (lokasya) prabhavaù (utpatti-sthänam), mattaù sarvaà pravartate, iti matvä budhäù bhäva-samanvitäù (mad-bhäva-bhävitäù santaù) mäà bhajante (upäsate).

text 8
öékä
yathä ca vibhüti-yogayor-jïäne samyag jïänäväptis tad-darçayati —— aham ity ädi caturbhiù. ahaà sarvasya jagataù prabhavo bhågv-ädi-manv-ädi-rüpa-vibhüti-dväreëotpatti-hetuù. matta eva ca asya sarvasya “buddhir jïänam asammoha” ity ädi sarvaà pravartate, ity evaà matvä avabudhya budhäà vivekino bhäva-samanvitäù préti-yuktä mäà bhajante.

text 9
anvayaù
mac-cittä (mayi nyasta-manasaù) mad-gata-präëäù (mayi arpita-präëäù) [budhäù] parasparaà mäà bodhayantaù kathayantaù ca nityaà tuñyanti, [mayi] ramanti ca.

text 9
öékä
préti-pürvakaà bhajanam eväha mac-cittä, iti. mayy eva cittaà yeñäà te mac-cittäù, mäm eva gatäù präptäù präëä indriyäëi yeñäà te mad-gata-präëäù mayy arpita-jévanä iti vä. evam bhütäste budhä anyonyaà mäà nyäyopetaiù çruty-ädi-pramäëair bodhayanto buddhyä ca mäà kathayantaù saàkértayantaù santaù nityaà tuñyanti anumodanena tuñöià yänti, ramanti ca nirvåtià yänti.

text 10
anvayaù
préti-pürvakaà (premëä) [mäà] bhajatäà satata-yuktänäà (mayi sadä nyasta-cittänäà) teñäà (mad-bhaktänäà) taà buddhi-yogaà [ahaà] dadämi, yena (buddhi-yogena) te (mad-bhaktäù) mäm upayänti (mäà präpnuvanti).

text 10
öékä
evam bhütänäï ca samyag jïänam ahaà dadäméty äha —— teñäm iti. evaà satata-yuktänäà mayy äsakta-cittänäà préti-pürvakaà bhajatäà teñäà taà buddhi-rüpaà yogam upäyaà dadämi. tam iti kam? yenopäyena te mad-bhaktä mäà präpnuvanti.

text 11
anvayaù
teñäm (mad-bhaktänäm) anukampärtham (anugrahärtham) eva aham ätma-bhäva-sthaù (antaù-karaëäçaya-sthitaù) bhäsvatä (pradéptena) jïäna-dépena (jïänam eva dépaù tena) ajïäna-jaà (ajïäna-jätaà) tamaù (mad-ävarakaà mäyä-mayaà saàsäraà) näçayämi.

text 11
öékä
buddhi-yogaà dattvä ca tasyänubhava-paryantaà tamäviñkåtya avidyä-kåtaà saàsäraà näçayäméty äha —— teñäm iti. teñäm anukampärtham anugrahärtham eväjïänäj-jätaà tamaù saàsäräkhyaà näçayämi. kutra sthitaù san kena vä sädhanena tamo näçayäméty ata äha —— ätma-bhäva-stho buddhi-våttau sthitaù san bhäsvatä visphuratä jïäna-lakñaëena dépena näçayämi.

texts 12–13
anvayaù
arjuna uväca, —— bhavän paraà brahma, paraà dhäma (äçrayaù), paramaà pavitram, ato devarñiù näradaù, asitaù, devalaù, vyäsaù tathä sarve åñayaù tväà divyam (adbhutam), ädi-devam (ädiç cäsau devaç ceti), ajaà (janma-rahitam) çäçvataà (nityaà) puruñaà vibhum (vyäpakam) ähuù (vadanti sma); svayaà (säkñät) ca tvaà [tathä] me (mahyaà) bravéñi.

texts 12–13
öékä

saìkñepeëoktäà vibhütià vistareëa jijïäsur bhagavantaà stuvann arjuna uväca —— paraà brahmeti saptabhiù. paraà brahma paraà dhäma ca äçrayaù, paramaà pavitraà bhavän eva; kuta ity ata äha —— yataù çäçvataà nityaà puruñaà tathä divyaà dyotanätmakaà svayam prakäçam. ädiç cäsau devaç ceti taà devänäm ädi-bhütam ity arthaù, tathä ajam ajanmänaà vibhuï ca vyäpakaà tväm evähuù. ke ta ity äha —— ähur iti åñayo bhågv-ädayaù sarve, devarñiç ca näradaù asitaç ca, devalaç ca, vyäsaç ca, svayaà tam eva säkñän me mahyaà bravéñi.

text 14
anvayaù
he keçava! mäà yat vadasi, etat sarvam åtaà (satyaà) manye, hi (yataù) he bhagavan! te vyaktià (ävirbhävaà) devä na viduù (jänanti), dänaväù api na viduù.

text 14
öékä
ato mamedänéà tvadéyaiçvarye ’sambhävanä nivåttety äha —— sarvam etad iti. etad bhävane paraà brahmety ädi sarvam api åtaà satyaà manye, yan mäà prati tvaà kathayasi “na me viduù sura-gaëäù” ity ädi, tad api satyam eva manye ity äha —— na héti. he bhagavaàs tava vyaktià devä na viduù, asmad anugrahärtham iyam abhivyaktir iti na jänanti, dänaväçva asmin nigrahärtham iti na vidur eveti.

text 15
anvayaù
he bhüta-bhävana (bhütäni bhävayanti utpädayantéti bhüta-bhävana), bhüteça (bhüta-niyämaka), deva-deva (devänäà deva) jagat-pate puruñottama! tvaà svayam eva ätmanä (svena) ätmänaà vettha (jänäsi).

text 15
öékä
kià tarhi svayam iti. svayam eva tvam ätmänäà vettha jänäsi nänyaù, tad apy ätmanä svenaiva vettha na sädhanäntareëa. aty-ädareëa bahudhä sambodhayati —— he puruñottama! purusottamatve hetur garbdhäëi viçeñaëäni sambodhanäni —— he bhüta-bhävana! bhütotpädaka! bhütänäm éça! niyantaù! devänäm ädityädénäà deva! prakäçaka! jagat-pate! viçva-pälaka!

text 16
anvayaù
tvaà yäbhiù vibhütibhiù imän lokän vyäpya tiñöhasi, [täù] divyäù (alaukikyaù) ätma-vibhütayaù açeñeëa (samyag) vaktum arhasi.

text 16
öékä
yasmät tväbhivyaktià tvam eva vetsi na devädayaàs tasmäd vaktum arhaséti. yä ätmanas tava divyä aty-adbhütä vibhütayas täù sarväù vaktaà tvam evärhasi, yogyo ’si yäbhir iti vibhüténäà viçeñaëaà spañöärtham.

text 17
anvayaù
he yogin! kathaà (kena prakäreëa) sadä [tväà] paricintayan ahaà tväà vidyäm (jänéyäm); he bhagavan! keñu keñu bhäveñu ca [tvaà] mayä cintyo ’si.

text 17
öékä
kathana-prayojanaà darçayan prärthayate —— katham iti dväbhyäm. he yogin! kathaà kair vibhüti-bhedaiù sadä paricintayann ahaà tväà vidyäà jänéyäm? vibhüti-bhedena cintyo ’pi tvaà keñu keñu padärtheñu mayä cintanéyo ’si.

text 18
anvayaù
he janärdana! ätmanaù yogaà vibhütià ca bhüyaù (punaù) kathaya, hi (yataù) amåtam (amåta-mayaà väkyaà) çåëvataù me tåptiù nästi (çravaëa-pipäsä na nivartate).

text 18
öékä
tad evaà bahir mukhe ’pi citte tatra tatra vibhüti-bhedena tvac cintaiva yathä bhavet tathä vistareëa kathayety äha —— vistareëeti. ätmanas tava yogaà sarva-jïatva-sarva-çaktimattvädi-lakñaëaà yogaiçvaryaà vibhütiï ca vistareëa punaù kathaya, yatas tava väkyam amåta-rüpaà çåëvato mama tåptir alaà buddhir nästi.

text 19
anvayaù
çré-bhagavän uväca, —— hanta! he kuru-çreñöha! [mama yäù] divyäù vibhütayaù, [täù] te prädhänyataù (pradhäna-bhütäù katicit) kathayiñyämi, hi (yataù) me vistarasya (bahu-rüpiëo mama) antaù nästi.

text 19
öékä
evaà prärthitaù san çré-bhagavän uväca —— hanteti. hantety anukampä-sambodhane. divyä yä mad-vibhütayas täù prädhänyena tubhyaà kathayiñyämi, yato ’väntarasya vibhüti-vistarasya madéyasyänto nästi, ataù pradhäna-bhütäù katicid varëayiñyämi.

text 20
anvayaù
he guòäkeça (jita-nidra!)! ahaà sarva-bhütäçaya-sthitaù (sarva-jéva-hådaya-sthitaù) ätmä, ahaà bhütänäm ädiù (utpattiù), madhyam (sthitiù), antaù (näçaù) eva ca.

text 20
öékä
tatra prathamam aiçvaraà rüpaà kathayati —— aham iti. he guòäkeça! sarveñäà bhütänäm äçayeñv antaù karaëeñu sarva-jïatvädi-guëair niyantåtvenävasthitaù paramätmäham, ädir janma, madhyaà sthitiù, antaù saàhäraù, sarva-bhütänäà janmädi-hetuç cäham evety arthaù.

text 21
anvayaù
ädityänäm (dhätä, mitra, aryamä, rudhraù, varuëaù, süryah, bhagaù, vivasvän, püñä, savitä, tvañöä, viñëuç ceti dvädaça-saìkhakänäm ädityänäà madhye) ahaà viñëuù, jyotiñäà (jyotiñkäëäà madhye) aàçumän (aàçuù raçmi asyästéti) raviù (süryaù), marutäà (ävahaù, pravahaù, vivahaù, parävahaù, udvahaù, saàvahaù, parivahaç ceti sapta-väyünäà deva-viçeñäëäà vä madhye) maréciù, nakñaträëäm [madhye] ahaà çaçé (candraù) asmi.

text 21
öékä
idänéà vibhütéù kathayati —— ädityänäm iti yävad adhyäya-samäpti. ädityänäà dvädaçädityänäà madhye viñëur nämädityo jyotiñäà prakäçakänäà madhye aàçumän viçva-vyäpi-raçmi-yukto raviù süryo ’ham. marutäà deva-viçeñäëäà [väyünäà] madhye marécir nämäham asmi, yadvä sapta marud-gaëä väyavas teñäà madhye, te ca ävahaù, pravahaù, vivahaù, parävahaù, udvahaù, saàvahaù, parivahaù iti marud-gaëäù. nakñaträëäà madhye candramo ’ham. (atra cädityänäm ahaà viñëur ity ädiñu präyaço nirdhäraëe ñañöhé, kvacic ca bhütänäm asmi cetanety ädiñu sambandhe ñañöhé, tac ca tatra tatraiva darçayiñyämaù). viñëur ity ädiñv avatäreñv api prabhävätiçaya-mäträ vivakñayä vibhütitvaà nirdiçyate. ataù paraï cädhyäyasya spañöärthatve ’pi kvacit kiïcid vyäkhyäsyämaù.

text 22
anvayaù
vedänäà (åg-yajuù-sämätharväëa iti veda-catuñöayänäà madhye ahaà) säma-vedaù asmi, devänäà [madhye] väsavaù (indraù) asmi, indriyäëäà (väk-päëi-päda-päyüpasthäkhyäni païca karmendriyäëi, cakñuù-karëa-näsikä-tvag-jihväkhyäni païca jïänendriyäëi manaç ceti ekädaçendriyäëäà madhye) manaù asmi, bhütänäà cetanä [atra sambandhe ñañöhé, na tu atraiva darçitaà pürvoktavat nirdhäraëe ñañöhé, tena bhütänäà sambandhiné cetanä jïäna-çaktiù aham] asmi.

text 22
öékä
vedänäm iti. väsava indraù. bhütänäà sambandhiné cetanä jïäna-çaktir aham asmi.

text 23
anvayaù
[ahaà] rudräëäà (ajaù, ekapädaù, ahirvradhnaù, pinäké, aparäjitaù, tryambakaù, maheçvaraù, våñäkapiù, çambhuù, haraù, éçvaraç ceti ekädaça-rudräëäà madhye) çaìkaraù asmi, yakña-rakñasäà (yakñäëäà räkñasänäà) ca vitteçaù (dhanapatiù kuveraù), vasünäà (bhavaù, dhruvaù, somaù, viñëuù, anilaù, analaù, pratyuñaù vibhavaç ceti añöa-saìkhyakänäà vasünäà madhye) pävakaù (agniù) ca asmi, çikhariëäà (çikharaù çåìgam eñäm astéti teñäà) (atyunnata-parvatänäà madhye) ca meruù (merunäm aham asmi).

text 23
öékä
rudräëäm iti. rakñasäm api krüratvädi-säbhyät yakñaiù sahaiké-kåtya nirdeçaù, teñäà madhye vitteçaù kuvero ’smi, pävako ’gniù, çikhariëäà çikharavatäm ucchritänäà madhye meruù.

text 24
anvayaù
he pärtha! purodhasäà (purohitänäà madhye) ca [devänäà purohitatvät] mukhyaà (sarva-pradhänaà) båhaspatià mäà viddhi (jänéhi), ahaà senänénäà (senä-paténäà) skandaù (kärttikeyaù), sarasäà (jaläçayänäà madhye) sägaraù asmi.

text 24
öékä
purodhasäm iti. purodhasäà madhye deva-purohitatvän mukhyaà båhaspatià mäà viddhi; senänénäà senä-paténäà madhye deva-senä-patiù skando ’ham asmi, sarasäà sthira-jaläçayänäà madhye samudro ’smi.

text 25
anvayaù
maharñéëäm [madhye] ahaà bhåguù, giräà (väkyänäà madhye) ekam akñaraà (oà-käraù) asmi, yajïänäà (çruti-småti-kathitänäà yajïänäà madhye) japa-yajïaù, sthävaräëäà (sthülavatäà parvatänäà madhye) himälayaù asmi.

text 25
öékä
maharñénäm iti. giräà väcäà padätmikänäà madhye ekam akñaram oà-käräkhyaà padam. yajïänäà çrauta-smärtänäà madhye japa-rüpo yajïo ’ham asmi.

text 26
anvayaù
[ahaà] sarva-våkñäëäm [madhye] açvatthaù (açvattha-våkño ’smi), devarñéëäà [madhye] ca näradaù, gandharväëäà citrarathaù, siddhänäà (janmata eva labdha-paramärtha-tattvänäà madhye) kapilaù muniù.

text 26
öékä
açvattha iti. devä eva santo ye mantra-darçanena åñitvaà präptäs teñäà madhye närado ’smi; siddhänäm utpattita evädhigata-paramärtha-tattvänäà madhye kapiläkhyo munir asmi.

text 27
anvayaù
açvänäà [madhye] mäm amåtodbhavaà (kñéra-sägarotpannaà) uccaiùçravasaà (uccaiùçravo-nämänam açvaà) viddhi (jänéhi), gajendräëäm airävataà, naräëäà ca narädhipaà räjänaà ca [viddhi].

text 27
öékä
uccaiùçravasam iti. amåtärthaà kñérodadhi-mathanäd udbhütam uccaiùçravasaà nämäçvaà mad-vibhütià viddhi, amåtodbhavam ity etad airävato ’pi sambadhyate, narädhipaà räjänaà mäà viddhi.

text 28
anvayaù
aham äyudhänäà (asträëäà madhye) vajram, dhenünäà kämadhuk (kämadhenuù) asmi, prajanaù (vaidha-santänotpatti-hetuù) kandarpaù (kämaù) asmi, sarpäëäà (saviñäëäà sarpäëäà madhye) väsukiù asmi.

text 28
öékä
äyudhänäm iti. äyudhänäà madhye vajram asmi, kämän dogdhéti kämadhuk; prajanaù prajotpatti-hetuù kandarpaù kämo ’smi na kevalaà sambhoga-mätra-pradhänaù kämo mad-vibhütir açästréyatvät. sarpäëäà saviñäëäà räjä väsukir asmi.
text 29
anvayaù
nägänäà (viñahénänäà sarpäëäà madhye) ca anantaù [aham] asmi, yädasäà (jala-väsinäà madhye) varuëaù, pitèëäm (agniñvättäù, saumyäù, haviñmantaù, uñmapäù, sukälinaù, barhiñadaù, äjyapäç ceti sapta divya-pitèëäà madhe) aryamä, saàyamatäà (niyamavatäà) ca ahaà yamaù asmi.

text 29
öékä
ananta iti. nägänäà nirviñäëäà räjä anantaù çeño ’smi, yädasäà jala-caräëäà madhye räjä varuëo ’smi, pitèëäà räjä aryamäsmi, saàyamatäà niyamaà kurvatäà madhye yamo ’smi.

text 30
anvayaù
ahaà daityänäà prahlädaù, kalayatäà (äyur-gaëayatäà) kälaù ca asmi, mågäëäà (paçünäà) ca ahaà mågendraù (siàhaù), pakñiëäà ca vainateyaù (garuòaù asmi).

text 30
öékä
prahläda iti. kalayatäà vaçé-kurvatäà gaëayatäà vä madhye kälo ’ham asmi. mågendraù siàhaù; pakñiëäà madhye vainateyaù garuòo ’smi.

text 31
anvayaù
ahaà pavatäà (vegavatäà madhye) pavanaù, çastra-bhåtäà (astra-dhäriëäà madhye) rämaù asmi, jhañäëäà (matsyänäà madhye) makaraù (makara-nämaka-timiìgilaù), srotasäà (pravähodakänäà madhye) ca jähnavé (gaìgä) asmi.

text 31
öékä
pavana iti. pavatäà pävayitèëäà vegavatäà vä madhye väyur aham asmi, çastra-bhütäà véräëäà madhye rämo däçarathiù yad vä rämaù paraçurämaù; jhañäëäà matsyänäà madhye makara-nämä matsya-jäti-viçeñas timiìgilo ’ham; srotasäà pravähodakänäà madhye bhagérathé.

text 32
anvayaù
he arjuna! sargäëäà (såñöa-padärthänäà) aham eva ädiù antaù madhyaà ca, vidyänäm adhyätma-vidyä, pravadatäm (vädinäm väda jalpa-vitaëòänäà madhye) ahaà vädaù.

text 32
öékä
sargäëäm iti. såjyanta iti sargä äkäçädayas teñäm ädir antaç ca madhyaï caiväham; ‘aham ädiç ca madhyaï ca’ ity atra såñöyädi-kartåtvaà päramaiçvararyam uktam, atra te såñöi-sthiti-pralayä mad-vibhütitvena dhyeyä ity ucyata iti viçeñaù. adhyätma-vidyä ätma-vidyä, pravadatäà vädinäà sambandhinyo väda-jalpa-vitaëòäkhyäs tisraù kathäù prasiddhäs täsäà madhye vädo ’ham, yatra dväbhyäm api pramäëatas tarkataç ca svapakñaù sthäpyate parapakñaç chala-jäti-nigrasthä-naidüñyate sa jalpo näma. yatra tv ekaù svapakñaà sthäpayati, anyas tu chala-jäti-nigrasthänes tat pakñaà düñayati na tu svapakñaà sthäpayati sä vitaëòä näma kathä; tatra jalpa-vitaëòe vijigéñamäëayor vädinoù çakti-parékñä-mätra-phale, vädas tu véta-rägayoù çiñyäcäryayor anyayor vä tattva-nirupaëa-phalaç ca, ato ’sau çreñöhatvän mad-vibhütir ity arthaù.

text 33
anvayaù
aham akñaräëäm (a-kärädi-varëänäm madhye) a-käraù, sämäsikasya (tat puruñädi samäsänäà madhye) ca dvandvaù (dvandva-samäsaù), aham eva akñayaù (avicchinna-praväha-rüpaù) kälaù, [karma-phala-vidhätèëäà madhye] viçvato-mukhaù dhätä (sarva-karma-phala-vidhätä aham eva).

text 33
öékä
akñaräëäm iti. akñaräëäà varëänäà madhye a-käro ’smi tasya sarva-väì-mayatvena çreñöhatvät, tathä ca çrutiù —— “a-käro vai sarvä väk saiña sparçoñmabhir vyajyamänä bahvé nänä-rüpä bhavati” iti. sämäsikasya samäsa-samühasya madhye dvandvaù räma-kåñëäv ity ädi-samäso ’smi ubhaya-pada-pradhänatvena çreñöhatvät, akñayaù praväha-rüpaù kälo ’ham asmi ‘kälaù kalayatäm aham’ ity aträyur gaëanätmakaù saàvatsara-çatädy äyuù-svarüpaù käla uktaù, sa ca tasminn äyuñi kñéëe sati kñéyate, atra tu pravähätmako ’kñayaù kälaù ucyate iti viçeñaù. karma-phala-vidhätèëäà madhye viçvato-mukho dhätä sarva-karma-phala-nidhätäham ity arthaù.

text 34
anvayaù
ahaà ca [saàhärakäëäà madhye] sarva-haraù (sarva-saàhärakaù) måtyuù, bhaviñyatäm (bhävikalpänäà präëinäm) udbhavaù (utpatti-sthänaà), näréëäà [madhye] kértiù, çréù, väk, småtiù, medhä, dhåtiù, kñamä ca [asmi].

text 34
öékä
måtyur iti. saàhärakäëäà madhye sarva-haro måtyur ahaà, bhaviñyatäà bhävikalyäëänäà präëinäm udbhavo ’bhyudayo ’haà; näréëäà madhye kértyädyäù sapta devatä-rüpäù striyo ’ham. yäsäm äbhäsa-mätra-yogena präëinaù çläghyä bhavantéti täù kérty-ädyäù striyo mad-vibhütayaù.

text 35
anvayaù
ahaà sämnäà (säma-veda-manträëäà madhye) båhat-säma, (mokña-pratipädaka-säma-mandra-viçeñaù) tathä chandasäà (stré-prabhåti chandaù-samühänäà madhye) gäyatré, mäsänäà (vaiçäkhädi-dvädaça-mäsänäà madhye) märgaçérñaù (agrahäyaëikaù), åtünäà (gréñmädi-ñaò-åtünäà madhye) kusumäkaraù (vasantaù) aham.

text 35
öékä
båhat-sämed iti. “tväm indra havämahe” ity asyäà åci géyamänaà båhat-sämähaà, tena cendraù sarveçvaratvena stüyata iti çraiñöhyaà darçitam. chando-viçiñöänäà manträëäà madhye gäyatré-mantro ’haà dvijatvä-pädakatvena somäharaëena ca çreñöhatvät. kusumäkaro vasantaù.

text 36
anvayaù
ahaà chalayatäà (paraspara-vaïcana-käriëäà sambandhi) dyutam asmi, tejasvénäà (prabhäva-çälinäà madhye) tejaù (prabhävaù), ahaà [jetèëäà] jayaù asmi, (vyavasäyinäà) vyavasäyaù (udyamaù) asmi, ahaà sattvavatäà (sättvikänäà) sattvam [asmi].

text 36
öékä
dyutam iti. chalayatäm anyonya-vaïcana-paräëäà sambandhi dyutam asmi; tejasvinäà prabhävatäà tejaù prabhävo ’smi, jetèëäà jayo ’smi, vyavasäyinäm udyamavatäà vyavasäya udyamo ’smi, sattvavatäà sättvikänäà sattvam aham.

text 37
anvayaù
ahaà våñëénäà (våñëi-vaàça-bhavänäà madhye) väsudevaù (vasudeva-putraù çré-kåñëaù), päëòavänäà [madhye] dhanaïjayaù (arjunaù) asmi, munénäm (vedärtha-manana-çélänäà paräçara-prabhåtinäà madhye) api ahaà vyäsaù (vedavyäsaù kåñëa-dvaipäyanaù); kavénäm (kävya-drañöèëäm madhye) uçanäù kaviù (çukracäryaù).

text 37
öékä
våñëénäm iti. väsudevo yo ’haà tväm upadiçämi; dhanaïjayas tvam eva mad-vibhütiù; munénäà vedärtha-manana-çélänäà vedavyäso ’smi, kavénäà kävya-darçinäm uçanä näma kaviù çukraù.

text 38
anvayaù
ahaà damayatäà (daëòa-dätèëäà madhye) daëòaù asmi, jigéñatäà (jetum icchatäà) [säma-däna-daëòa-bheda-prabhåty upäyätmikä] nétiù asmi, guhyänäà (gopanéyänäà) maunaà, jïänavatäà (jïäninäà) ca jïänaà [aham] asmi.

text 38
öékä
daëòa iti. damayatäà damana-kartèëäà sambandhé daëòo ’smi, yena saàyatä api saàyatä bhavanti sa daëòo mad-vibhütiù. jetum icchatäà sambandhiné sämädy upäya-rüpä nétir asmi, guhyänäà gopyänäà gopana-hetur mauna-vacanam aham asmi, na hi tüñëéà sthitasyäbhipräyo jïäyate. jïänavatäà tattva-jïäninäà yaj jïänaà tad aham asmi.

text 39
anvayaù
he arjuna! yat ca sarva-bhütänäà (sarveñäm eva bhütänäà jévänäà) béjaà (utpatti-käraëaà) tat api ahaà (aham eva), mayä vinä yat syät, tat caräcaraà bhütaà na asti.

text 39
öékä
yac cäpéti. yad api sarva-bhütänäà béjaà praroha-käraëaà tad ahaà, tatra hetuù —— mayä vinä yat syäd bhavet tac caräcaraà bhütaà nästy eveti.

texts 40–41
anvayaù
he parantapa! mama divyänäà (apräkåtänäà) vibhüténäà na antaù asti, tu (kintu) eña [mama] vibhüteù vistaraù mayä uddeçataù (saàkñepataù) proktaù. [etad anyat] yat yat vibhütimat (vibhütiù aiçvaryam asyästéti) çrémat (çréù sampat asyästéti) ürjitam (prabhäva-sampannam) eva vä sattvaà (vastu-mätraà vidyate), tat tat eva mama tejo-’àça-sambhavaà (tejasaù prabhävasya aàçena sambhavam utpannaà) tvam avagaccha (viddhi).

texts 40–41
öékä
prakaraëärtham upasaàharati —— nänto ’stéti. anantatväd vibhüténäà täù säkalyena vaktaà na çakyante, eña tu vibhüter vistaraù uddeçataù saàkñepataù proktaù. punaç ca säkäìkñaà prati kathaïcit säkalyena kathayati —— yad yad iti. vibhütimad aiçvarya-yuktaà, çrémat sampatti-yuktam. ürjitaà kenäpi prabhäva-balädinä guëenätiçayitaà yad yat sattvaà vastu-mätraà bhavet, tat tad eva mama tejasaù prabhävasyäàçena sambhütam jänéhi.

text 42
anvayaù
he arjuna! atha vä tava etena (mat-kathitena) bahunä jïätena (bahudhä vibhüti-darçanena) kim! (prayojanam? nästi kim apéty arthaù, yataù) aham idaà kåtsnaà (sarvaà) jagat ekäàçena (ekenaiva pädena) viñöabhya (dhåtvä) sthitaù.

yatra yatra mama netre patataù sarvataù sadä
tatra tatra svam eväsi satyam idaà prakäçaya

dåñövä tväà sarva-bhüteñu sarva-rüpa-dharävyaya
lopayämi mamästi tvaà madhye ’haà te ’vagähitaù

iti çrémad-bhagavad-gétäyäm oà-kära-nätha-sevaka —— çré-räma-raïjana-kävya-vyäkaraëa-tértha-kåtänvaya-sambalitäyäà daçamo ’dhyäyaù.

text 42
öékä
atha vä kim etena paricchinna-vibhüti-darçanena sarvatra mama [mad] dåñöim eva kurvity äha —— atha veti. bahunä påthag-jïätena kià tava käryaà, yasmäd idaà sarvaà jagad ekäàçenaikadeça-mätreëa viñöabhya dhåtvä vyäpy eti vä aham evävasthitaù. na mad-vyatiriktaà kiïcid asti “pädo ’sya —— viçva-bhütäni” iti çruteù

indriyad värataç citte bahir dhävati saty api
éça-dåñöi-vidhänäya vibhütér daçame ’bravét

iti çrémad-bhagavad-gétäyäà çré-çrédhara-svämi-kåta-öékäyäà vibhüti-yogo näma daçamo ’dhyäyaù.