ÇRÉMAD-BHAGAVAD-GÉTÄ [13]

TRAYODAÇO ’DHYÄYAÙ
(KÑETRA-KÑETRA-JÏA-VIBHÄGA-YOGAÙ)

text (KA)*
anvayaù
arjuna uväca jijïäsitavän —— he keçava! prakåtià, puruñam eva ca, kñetraà, kñetra-jïam eva ca, jïänaà jïeyaà ca etat veditum (jïätum) icchämi.

* [çré-bhagavac-chaìkaräcärya-çré-bhagavad-rämänujäcärya-sarva-çästra-
paramäbhijïa-çré-çrédhara-svämi-prabhåtimir-bhäñya-käraiù çloko ’yaà na vyäkhyäto-gåhétaç ca. kintu gétäyäù sapta-çata-çloka-pürtaye asmäbhiù çloko ’yaà gåhétaù.]

text 1
anvayaù
çré-bhagavän uväca, —— he kaunteya! idaà (bhogäyatanaà) çaréraà kñetram iti abhidhéyate, yaù etat vetti (jänäti), tad-vidaù (kñetra-kñetra-jïämi-jïäù) taà kñetra-jïaù iti prähuù.

text 1
öékä
“bhaktänäm aham uddhartä saàsärädityavädi yat,
trayodaçe ’tha tat-siddhau tattva-jïänam udéryate.”
teñäm ahaà samuddhartä måtyu-saàsära-sägarät, bhavämi na cirät pärthaù” iti pürvaà pratijïätaà; na cätma-jïänaà vinä saàsäroddharaëaà sambhavatéti tattva-jïänopadeçärthaà prakåti-puruña-vivekädhyäya ärabhyate; tatra yat saptamädhyäye aparä parä ceti prakåti-dvayam uktaà tayor avivekäj-jéva-bhävamäpannasya cid aàçasyäyaà saàsäraù, yäbhyäï ca jévopabhogärtham éçvarasya såñöyädiñu pravåttis tad eva prakåti-dvayaà kñetra-kñetra-jïa-çabda-väcyaà paraspara-viviktaà tattvato nirüpayiñyan çré-bhagavän uväca —— idam iti. idaà bhogäyatana-çaréraà kñetram ity abhidhéyate saàsärasya prarohabhümitvät, etad yo vetti ahaà mameti manyate, taà kñetra-jïaà prähuù kåñé-balavat-tat-phala-bhoktåtvät; tad-vidaù kñetra-kñetra-jïayor-viveka-jïäù.

text 2
anvayaù
he bhärata! sarva-kñetreñu (sarveñv eva deva-manuñyädi-çaréreñu anugataà) mäà ca api kñetra-jïaà viddhi (jänéhi), kñetra-kñetra-jïayoù yat (vailakñaëyena) jïänaà, tat jïänam (mokña-käraëaà) mama matam (sammatam).

text 2
öékä
tad evaà saàsäriëaù sva-rüpam uktim idänéà tasyaiva päramärthikam-asaàsärisv-arüpam äha —— kñetra-jïam iti. taï ca kñetra-jïaà saàsäriëaà jévaà vastutaù sarva-kñetreñv anugataà mäm eva viddhi, “tat tvam asi” iti çruty-upalakñitena cid aàçena mad-rüpasyoktatvät. ädarärtham etaj-jïänaà stauti —— kñetra-kñetrayor-yad-vailakñaëyena jïänaà tad eva mokña-hetutvät jïänam iti mama matam; anyat tu våtthä päëòityaà bandha-hetutväd ity arthaù. tad uktaà, —— tat karma yan na bandhäya sä vidyä yä ca muktaye. äyäsäyäparaà karma çilpanaipuëam. iti.

text 3
anvayaù
tat (pürvoktaà) kñetraà (deha-rüpaà) yat ca, yädåk (yädåça-dharma-yuktaà) ca, yad-vikäri (yädåça-vikära-yuktaà), yataù (yato hetor idam utpannam) ca yat (sthävara-jaìgamädi-rüpaà). saù ca (kñetra-jïaù) yaù (yat-sva-rüpaù), yat-prabhävaù (ye ca asya prabhäväù), tat (sarvaà) samäsena (saìkñepeëa) me (mattaù) çåëu.

text 3
öékä
atra yady api catur-viàçati-bheda-bhinnä prakåtiù kñetram ity abhipretaà, tathäpi deha-rüpeëaiva pariëatäyäm eva tasyäm ahaà bhävena avivekaù sphuöa iti tad-vivekärtham “idaà çaréraà kñetra-jïam” ity uktam; tad eva prapaïcayiñyan pratijänéte, —— tad iti. yad uktaà mayä kñetraà tat kñetraà sva-rüpato jaòaà dåçyädi-sva-bhävaà, yädåk yädåçaà cecchädi-dharmakaà, yad-vikäri yair-indriyädi-vikärair-yuktaà, yataç ca prakåti-puruña-saàyogäd-bhavati, yad iti yaiù prakäraiù sthävara-jaìgamädi-bhedair-bhinnam ity arthaù, sa ca kñetra-jïo yaù sva-rüpataù yat-prabhävaç ca acintyaiçvarya-yogena yaiù prabhävaiù sampannas tat sarvaà saìkñepato mattaù çåëu.

text 4
anvayaù
åñibhiù, vividhaiù chandobhiù (nänä-veda-çäkhäbhiù) viniçcitaiù (saàçaya-rahitaiù) hetu-madbhiù (yukti-yuktaiù) brahma-sütra-padaiù (brahma-sva-rüpa-pratipädakaiù süträ-kära-väkyaiù) ca eva påthak (etat kñetra-kñetra-jïayoù yathärtha-sva-rüpaà påthak påthag-rüpeëa) bahudhä gétam (kathitam).

text 4
öékä
kaiù vistareëoktasyäyaà saìkñepa ity apekñäyäm äha —— åñibhir iti. åñibhir-vaçiñöhädibhir-yoga-çästreñu dhyäna-dhäraëädi-viñayatvena vairäjädi-rüpeëa bahudhä gétaà nirüpitam. vividhair-vicitrair-nitya-naimittika — kämya-karmädi — viñayaiç-chandobhedair-nänä-püjanéya-devatä-rüpeëa gétaà, brahmaëaù sütraiù padaiç ca brahma sütryate sücyate ebhir iti brahma-süträëi “yato vä imäni bhütäni jäyante” ity ädéni taöastha-lakñaëa-paräëi upaniñad-väkyäni. tathä brahma padyate gamyate säkñät jïäyate ebhir iti padäni sva-rüpa-lakñaëa-paräëi “satyaà jïänam anantaà brahma” ity ädéni taiç ca bahudhä gétam. kiï ca hetumadbhiù “sad eva somyedam agra äsét, katham asataù sajjäyate” iti. “tathä ko hy evänyät kaù präëyät yad eña äkäça änando na syät eña hy evänandayati” ity ädi yuktimadbhiù. anyät apäna-ceñöäà kaù kuryät, präëyät präëa-vyäpäraà vä kaù kuryäd iti çruti-padayor arthaù. viniçcitair-upakramopasaàhärair eka-väkyatayä asandigdhärtha-pratipädakair ity arthaù. tad evam etair vistareëoktaà duùsaìgrahaà saìkñepatas tubhyaà kathayiñyämi tat çåëv ity arthaù. yad vä “athäto brahma-jijïäsä” ity ädéni brahma-süträëi gåhyante; täny eva brahma padyate niçcéyate ebhir iti padäni tair hetumadbhiù “ékñater näçabdam änanda-mayo ’bhyäsät” ity ädi-yuktimadbhir-viniçcitärthaiù. çeñaà samänam.

texts 5-6
anvayaù
[kñity-ap-tejo-marud-vyomäkhyäni païca] mahä-bhütäni, ahaìkäraù, buddhiù, avyaktam eva ca, indriyäëi daça (cakñuù-karëa-näsikä-tvag-juhvä-väk-päëi-päda-päyü-pasthäkhyäni), ekaà ca (manaù), païca indriya-go-caräù (çabda-sparça-rüpa-rasa-gandhäkhyäù païca indriya-viñayäù); icchä, dveñaù, sukhaà, duùkhaà, saìghätaù (çarüraà), cetanä, dhåtiù etat sa-vikäraà kñetraà samäsena (saìkñepeëa) udähåtam (mayä kathitam).
texts 5-6
öékä
atra kñetra-sva-rüpam äha —— mahä-bhütänéti dväbhyäm. mahä-bhütäni bhümy-ädéni païca, ahaìkäras-tat-käraëa-bhütaù, buddhir-jïänätmakaà mahat-tattvam, avyaktaà müla-prakåtiù, indriyäëi daça bähyäni jïäna-karmendriyäëi, “çrotra-tvag-jihvä-väg-dormeòhräìghri-päyavaù” iti. ekaï ca manaù. indriya-go-caräç ca païca tan-mätra-rüpä eva. çabdädaya äkäçädi-viçeña-guëatayä vyaktäù santa indriya-viñayäù païca tad evaà catur-viàçati-tattväny uktäni iccheti. icchädayaù prasiddhäù, saìghätaù çaréraà cetanä jïänätmikä mano-våttiù, dhåtiù dhairyam, ete cecchädayo dåçyatvän nätma-dharmäù api tu mano-dharmäù; ataù kñeträntaù-pätina eva, upalakñaëaï caitat saìkalpädénäm. tathä ca çrutiù “kämaù saìkalpo vicikitsä çraddhä dhåtir-adhåtir-hrér-dhér-bhér ity etat sarvaà mana eva” iti. anena yädåg iti pratijïätäù kñetra-dharmä darçitäù. etat kñetraà sa-vikäram-indriyädi-vikära-sahitaà saìkñepeëa tubhyaà mayoktam iti kñetropasaàhäraù.

text 7-11
anvayaù
amänitvam (ätma-çläghä-rähityam), adambhitvam (dambha-hénatä), ahiàsä (para-péòä-tyajanam), kñäntiù (sati sämarthye sahiñëutä), ärjavaà (saralatä), äcäryopäsanaà (çrü-guru-sevä), çaucaà (bähyäbhyantara-çaucaà), sthairyam (satpathe eka-niñöhatä), ätma-vinigrahaù (ätma-saàyamaù), indriyärtheñu (rüpädi-viñayeñu) vairägyaà, anahaìkäraù eva ca, janma-måtyu-jarä-vyädhi-duùkha-doñänudarçanaà (janma-måtyu-jarä-vyädhiñu duùkhasya doñasya ca anudarçanam punaù punaù paryälocanam), asaktiù (saàsäre préti-varjanam), putra-dära-gåhädiñu anabhiñvaìgaù (ekäntenänätma-bodhaù), nityaà sama-cittatvaà (sukha-duùkha-läbhäläbhädiñu samajïänam), mayi ca ananya-yogena (na vidyate anya-yogo yatra tädåçena) avyabhicäriëé (ekäntä) bhaktiù, vivikta-deça-sevitvaà (pavitra-nirjana-sthänävasthänam), jana-saàsadi (präkåtänäà janänäà saàsadi sabhäyäm) aratiù (virägaù), adhyätma-jïäna-nityatvaà (ätma-jïäna-paräyaëatä), tattva-jïänärtha-darçanam (mokñasya sarvot-karña-paricintanam) —— etat jïänam iti proktaà, yat ataù (asmät) anyathä (viparétaà), [tat] ajïänam.

texts 7-11
öékä
idäném ukta-lakñaëät kñeträdatiriktatayä jïeyaà çuddhaà kñetra-jïaà vistareëa varëaëiñyan tattva-jïäna-sädhanäny äha —— amänitvam iti païcabhiù. amänitvaà sva-guëa-çläghä-rähityam, adambhitvaà dambha-rähityam, ahiàsä para-péòä-varjanaà, kñäntiù sahiñëutvam, ärjavam avakratä, äcäryopäsanaà sad-guru-sevä, çaucaà bähyam-äbhyantaraï ca, tatra bähyaà måj-jalädinä, äbhyantaraï ca rägädi-mala-kñälanam. tathä ca småtiù, ——
“çaucaï ca dvi-vidhaà proktaà bähyam-äbhyantaraà tathä,
måj-jaläbhyäà småtaà bähyaà bhäva-çuddhis tathäntaram.”
iti. sthairyaà sanmärge pravåttasya tad eka-niñöhatä, ätma-vinigrahaù çaréra-saàyamaù, etaj-jïänam iti proktam iti païcamenänvayaù. kiï ca indriyärtheñv iti. janmädiñu duùkha-doñayor-anudarçanaà punaù-punar-älocanaà duùkha-rüpasya doñasyänudarçanam iti vä. spañöam anyat. kiï ca asaktir iti. asaktiù putra-därädi-padärtheñu préti-tyägaù, anabhiñvaìgaù puträdénäà sukhe vä duùkhe aham eva sukhé duùkhé ca ity ädhyäsätir ekäbhävaù. iñöäniñöayor-upapattiñu präptiñu nityaà sarvadä sama-cittatvam. kiï ca mayéti. mayi parameçvare ’nanya-yogena sarvätma-dåñöyä avyabhicäriëé ekäntä bhaktiù, viviktaù çuddhaç-citta-prasädakarastaà deçaà sevituà çélaà yasya tasya bhävas tattvaà präkåtänäà janänäà saàsadi sabhäyäm aratiù raty-abhävaù. kiï ca adhyätmeti. ätmänam adhikåtya vartamänadhyätma-jïänaà tasmin nityatvaà nitya-bhävaù tattvaà padärtha-buddhi-niñöhatvam ity arthaù tattva-jïänasyärthaà prayojanaà mokñas tasya darçanaà mokñasya sarvotkåñöatvälocanam ity arthaù, etad amänitvam-adambhitvam ity ädi viàçati-saìkhyakaà yad uktam etaj jïänam iti proktaà vaçiñöhädibhir-jïäna-sädhanatvät; ato ’nyathä asmäd viparétaà mänitvädi yat-tad-ajïänam iti proktaà jïäna-virodhitvät; ataù sarvathä tyäjyam ity arthaù.

text 12
anvayaù
[ataù paraà] yat jïeyaà tat pravakñyämi, yat jïätvä amåtam (mokñam) açnute (labhate); —— tat anädimat (na vidyate ädiù käraëaà yasya tat) [atra matupprtyayaù adhikaù. ärñatvät samädheyaù] paraà brahma, [tat] na sat na asat ucyate.

text 12
öékä
ebhiù sädhanair yaj jïeyaà tad äha —— jïeyam iti ñaòbhiù. yaj jïeyaà tat pravakñyämi çroturädarasiddhaye jïäna-phalaà darçayati —— yad vekñyamäëaà jïätvä amåtaà mokñaà präpnoti kià tat —— anädimat. ädiman na bhavatéty anädimat paraà niratiçayaà brahma anädéty etävataiva bahu-vréhiëä anädimattve siddhe ’pi punar matuppratyayaç chändasaù. yadvä anädéti mat-paraï ceti pada-dvayaà mama viñëoù paraà nirviçeña-rüpaà brahmety arthaù. tad eväha — na sad ity ädi; vidhi-mukhena pramäëasya viñayaù sac-chabdenocyate. niñedhasyäviñayas tv asac-chabdenocyate. idan tu tad ubhaya vilakñaëam aviñayatväd ity arthaù.

text 13
anvayaù
tat jïeyaà sarvataù (sarväsu dikñu) päëi-pädaà (päëayaù hastäù pädäç ca yasya tat), sarvataù akñi-çiro-mukhaà (akñéëi neträëi, çiräàsi mastakäni, mukhäni ca yasya tat), sarvataù çrutimat (karëa-yuktaà) [sat] loke sarvam ävåtya (vyäpya) tiñöhati.

text 13
öékä
nanv evaà brahmaëaù sad-asad-vilakñaëatve sati “sarvaà khalv idaà brahma brahmaiveda sarvam” ity ädi çruti-virudhyetety äçaìkayä “paräsya çaktir vividhaiva çrüyate sväbhäviké jïäna-bala-kriyä ca” ity ädi çruti-prasiddhayä acintya-çaktyä sarvätmatäà tasya darçayann äha —— sarvata iti païcabhiù. sarvataù sarvatra päëayaù pädäç ca yasya tat, sarvato ’kñéëi çiräàsi mukhäni ca yasya tat, sarvataù çrutimat çravaëendriyair-yuktaà sat loke sarvam ävåtya vyäpya tiñöhati sarva-präëi-pravåttibhiù päëy-ädibhiù rüpädibhiù sarva-vyavahäräspadatveha tiñöhatéty arthaù.
text 14
anvayaù
[tat] sarvendriya-guëäbhäsaà (sarveñäà cakñur-ädénäm indriyäëäà guëeñu rüpädi-våttiñu bhäsate iti) [atha ca] sarvehdriya-vivarjitam (sarvaiù indriyaiù antar-indriyaiù bahir-indriyaiç ca vivarjitaà). asaktaà (samparka-çünyam) [atha ca] sarva-bhåt (sarvädhäram), nirguëaà (sattvädi guëa-rahitam api) guëa-bhoktå (guëa-pälakam) ca.

text 14
öékä
kiï ca sarvendriyeti. sarveñäà cakñur-ädénäm indriyäëäà guëeñu rüpädy-äkäräsu våttiñu tat-tad-äkäreëa bhäsate iti tathä sarvendriyäëi guëäàç ca tat-tad-viñayän äbhäsayatéti vä. sarvair indriyair-vivarjitam. tathä ca çrutiù —— “apäëir-pädo javano grahétä paçyaty acakñuù sa çåëoty akarëaù” ity ädi. asaktaù saìga-çünyaù tathäpi sarvaà bibhartéti sarva-bhåt sarvasyädhära-bhütaà tad eva nirguëaà sattvädi-guëa-rahitaà guëa-bhoktå ca guëänäà sattvädénäà bhoktå pälakam.

text 15
anvayaù
[tad jïeyaà] bhütänäà bahiù antaù ca [sthitam], acaraà (sthävaraà) caram (jaìgamam) eva ca, sükñmatvät avijïeyam, [aviduñäà] düra-sthaà, [viduñäà punaù] antike [vartamänam].

text 15
öékä
kiï ca bahir iti. bhütänäà caräcaräëäà svakäryäëäà bahiç cäntaç ca tad eva suvarëam iva kaöaka-kuëòalädénäà jala-taraìgäëäm-anatar-bahir-jalam iva acaraà sthävaraà caraï ca jaìgamaà yad bhüta-jätaà tad eva käraëätmakatvät käryasya. evam api sükñmatvät rüpädi-hénatvät-tad-avijïeyam idaà tad iti spañöa-jïänärhaà na bhavati. ata eva aviduñäà yojana-lakñäntaritam iva düra-sthaï ca sa-vikäräyäù prakåteù paratvät. viduñäà punaù pratyag-ätmatväd-antike ca tat nityaà sannihitam. tathä ca mantraù ——
“tad ejati tan naijati tad düre tad v antike,
tad antar asya sarvasya tad u sarvasyäsya bähyataù”
iti. ejati calati. naijati na calati. tat u antike iti cchedaù.

text 16
anvayaù
tat jïeyaà bhüteñu ca avibhaktam [api] vibhaktam iva ca sthitam. [kiï ca] bhüta-bhartå (bhüta-pälakam), grasiñëu (saàhantå) prabhaviñëu (såñöi-kartå) ca.

text 16
öékä
kiï ca avibhaktam iti. bhüteñu sthävara-jaïgamätmakeñv avibhaktaà käraëätmanä ’bhinnaà käryätmanä vibhaktaà bhinnam iva sthitaà ca, samudräj-jätaà phenädi samudräd anyan na bhavati. tat-sva-rüpam evoktaà tad jïeyam. bhütänäà bhartå ca poñakaà sthiti-käle, pralaya-käle ca grasiñëu grasana-çélaà, såñöi-käle ca prabhaviñëu nänä-käryätmanä prabhavana-çélam.

text 17
anvayaù
jyotiñäm (süryädénäm) api jyotiù (prakäçakaà), tamasaù (ajïänät) param (atétam, tenäsaàspåñöam) ucyate, jïänaà, jïeyaà, jïäna-gamyaà, sarvasya hådi viñöhitam (viçeñeëa sthitam).

text 17
öékä
kiï ca jyotiñäm apéti. jyotiñäà süryädénäm api tat jyotiù prakäçakaà “yena süryas-tapati tejaseddhaù” “na tatra süryo bhäti na candra-tärakaà nemä vidyuto bhänti kuto ’yam agnis tam eva bhäntam-anubhäti sarvaà tasya bhäsä sarvam idaà vibhäti” ity ädi-çruteù. ata eva tamaso ’jïänät paraà tenäsaàspåñöam ucyate, “äditya varëaà tamasaù parastät” ity ädi-çruteù. jïänaï ca tad eva buddhi-våttäv-abhivyaktaà tad eva rüpädyäkäreëa jïeyaï ca jïäna-gamyaï ca tad eva amänitvädi-lakñaëena pürvokta-jïäna-sädhanena präpyam ity arthaù, jïäna-gamyaà viçinañöi —— sarvasya präëimätrasya hådi viñöhitaà viçeñeëäpracyuta-sva-rüpeëa niyantåtayä sthitam. ‘dhiñöhitami’ti päöhe adhiñöhäya sthitam ity arthaù.

text 18
anvayaù
iti kñetraà tathä jïänaà, jïeyaà ca samäsataù (saìkñepataù) uktam, mad-bhaktaù etat (kñetra-jïäna-jïeyäkhya-tattva-trayam) vijïäya (jïätvä) mad-bhäväya (mat-sva-rüpa-läbhäya) upapadyate (samartho bhavati).

text 18
öékä
uktaà kñeträdikam-adhikäri-phala-sahitam upasaàharati —— itéti. ity evaà kñetraà mahä-bhütädi dhåty antaà tathä jïänaï ca amänitvädi tattva-jïänärtha-darçanäntaà jïeyaï ca anädi-mat paraà brahmety ädi viñöhitam ity antaà vaçiñöhädibhir vistareëoktaà, sarvam api mayä saìkñepeëoktam. etac ca katha? pürvädhyäyokta-lakñaëo mad-bhakto vijïäya mad-bhäväya brahmatväyopapadyate yogyo bhavati.

text 19
anvayaù
prakåtià puruñaà ca ubhau eva anädé viddhi (jänéhi), vikärän (indriyädi-vikärän) guëän (sukha-duùkhädi-guëa-pariëämän) ca prakåti-sambhavän (prakåteù sambhavän jätän) eva viddhi.

text 19
öékä
tad evaà tat kñetraà yac ca yädåk cety etävat prapaïcitam, idänén tu yad-vikäri yataç ca yat sa ca yo yat-prabhävaç cety etat pürva-pratijïätam eva prakåti-puruñayoù saàsära-hetutva-kathanena prapaïcayati prakåtim iti païcabhiù. atra prakåti-puruñayor-ädimattve tayor api prakåty-antareëa bhävyam ity anavasthäpattiù syäd atas täv-ubhäv-anädé viddhi. anäder-éçvarasya çaktitvät prakåter anäditvam puruño ’pi tad-aàçatväd-anädir eva! tatra ca parameçvarasya tac-chakténäï ca anäditvaà nityatvaà ca çrémac-chaìkara-bhagavad-bhäñya-kådbhir iti prabandhenopapäditam iti grantha-bähulyän näsmäbhiù prapaïcyate. vikäräàç ca dehehdriyädén guëäàç ca guëa-pariëämän sukha-duùkha-mohädén prakåteù sambhütän viddhi.

text 20
anvayaù
kärya-käraëa-kartåtve (käryasya çarérasya karaëänäm indriyäëäà ca kartåtve) prakåtiù hetuù (käraëam) ucyate. puruñaù sukha-duùkhänäà bhoktåtve hetuù ucyate.

text 20
öékä
vikäräëäà prakåti-sambhavatvaà darçayan puruñasya saàsära-hetutvaà darçayati —— käryeti. käryaà çaréraà käraëäni sukha-duùkha-sädhanänéndriyäëi teñäà kartåtve tadäkära-pariëäme prakåtir-hetur ucyate kapilädibhiù. puruño jévas tu tat-kåta-sukha-duùkhänäà bhoktåtve hetur ucyate. ayaà bhävaù —— yady appacetanäyäù prakåteù svataù kartåtvaà na sambhavati, tathä puruñasyäpy avikäriëo bhoktåtvaà na sambhavati, tathäpi kartåtvaà näma kriyänirvartakatvaà, tac ca cetanasyäpi cetanädåñöavaçät caitanyädhiñöhitatvät sambhavati, yathä vahner-ürdhva-jvalanaà väyos-tiry-gamanam. vatsädåñöavaçät stanyapayasaù kñaraëam ity ädi, ataù puruña-sannidhänät prakåteù kartåtvam ucyate, bhoktåtvaï ca sukha-duùkha-saàvedanaà, tac ca cetana-dharma eveti prakåti-sannidhänät puruñasya bhoktåtvam ucyate iti.

text 21
anvayaù
hi (yataù) puruñaù prakåti-sthaù (prakåtau shitaù san) prakåti-jän (prakåteù jätän) guëän (sukha-duùkhädi-guëän) bhuìkte, asya (puruñasya) sad-asad-yoni-janmasu (satéñu devädi-yoniñu asatéñu tiryagädi-yoniñu yäni janmäni teñu) guëa-saìgaù (guëaiù puëya-päpa-karma-käribhir indriyaiù saìgaù) käraëam (ucyate).

text 21
öékä
tathäpy avikäriëo janma-rahitasya ca bhoktåtvaà katham ity aträha —— puruña iti. hi yasmät prakåti-sthas-tat-kärye dehe tädätmyena sthitaù puruñaù, atas-taj-janitän sukha-duùkhädén bhuìkte. asya ca puruñasya satéñu devädi-yoniñu asatéñu tiryag-ädi-yoniñu yäni janmäni teñu guëa-saìgo guëaiù çubhäçubha-karma-käribhir indriyaiù saìgaù käraëam ity arthaù.

text 22
anvayaù
asmin (prakåti-kärye) bhinna eva dehe [adhiñöhitaù sann api] puruñaù paraù [yataù saù] upadrañöä (säkñé), anumantä (anugrähakaù), bhartä (vidhänakartä), bhoktä (pälakaù), maheçvaraù paramätmä ca iti (evaà) uktäù.

text 22
öékä
tad anena prakäreëa prakåty-avivekäd eva puruñasya saàsäro na tu sva-rüpata ity äçayena tasya sva-rüpam äha —— upadrañöeti. asmin prakåti-kärye dehe vartamäno ’pi puruñaù paro bhinna eva na tad-guëair-yujyate ity arthaù. tatra hetavaù, —— yasmäd upadrañöä påthag-bhüta samépe sthitvä drañöä säkñéty arthaù, tathä anumantä —— anumoditeva sannidhimätreëänugrähakaù. “säkñé cetä kevalo nirguëaç ca” ity ädi çruteù, tathä aiçvareëa rüpeëa bhartä vidhäyakaù coktaù bhoktä pälaka iti ca, mahäàç cäsäv éçvaraç ceti sa brahmädénäm api patir iti ca paramätmä antaryämé cety uktaù çrutyä. tathä ca çrutiù, —— “eña sarveçvara eña bhütädhipatir eña loka-pälaù” ity ädi.

text 23
anvayaù
yaù evaà (pürvoktam upadrañöåtvädi-rüpaà) puruñaà guëaiù (sukhädi-guëa-pariëämaiù) saha prakåtià ca vetti (jänäti), sarvathä (yena kenäpi prakäreëa) vartamänaù saù bhüyaù (punaù) na abhijäyate.

text 23
öékä
evaà prakåti-puruña-viveka-jïäninaà stauti —— ya evam iti. evam upadrañöåtvädi-rüpeëa puruñaà yo vetti prakåtiï ca guëaiù sukha-duùkhädi-pariëämaiù sahitäà yo vetti sa puruñaù sarvathä vidhim-abhilaìghya vartamäno ’pi punar näbhijäyate evety arthaù.

text 24
anvayaù
kecit (yoginaù) dhyänena (dhyäna-yogena) ätmani (dehe) ätmanä (manasä) ätmänaà paçyanti, anye (jïäninaù) säìkhyena yogena, apare (karma-yoginaù) ca karma-yogena [ätmänaà paçyanti].

text 24
öékä
evam bhüta-viviktätma-jïäna-sädhana-vikalpän äha —— dhyäneneti dväbhyäm. dhyänenätmäkära-pratyayävåttyä ätmani deha eva ätmanä manasä enam ätmänaà kecit paçyanti, anye tu säìkhyena prakåti-puruña-vilakñaëyälocanena yogenäñöäìgena, apare ca karma-yogena paçyantéti sarvatränuñaìgaù. eteñäï ca dhyänädénäà yathä yogaà krama-samuccaye saty api tattva-niñöhäbhedäbhipräyeëa vikalpoktiù.

text 25
anvayaù
anye tu evam (22 çlokoktam upadrañöåtvädi rüpam ätmanam) ajänantaù anyebhyaù (äcäryebhyaù) çrutvä upäsate, te api çruti-paräyaëäù (äcäryopadeça-çravaëa-paräyaëäù) måtyum atitaranti (saàsäram atikramya muktià labhante).

text 25
öékä
atimandädhikäriëäà nistäropäyam äha —— anye tv iti. anye tu säìkhya-yogädi-märgeëa evam upadrañöratvädi-lakñaëam ätmänaà säkñät kartum ajänanto ’nyebhya äcäryebhya upadeçataù çrutvä upäsate dhyäyanti. te ’pi ca çraddhayä upadeça-çravaëa-paräyaëäù santo måtyuà saàsäraà çanair atitaranty eva.

text 26
anvayaù
he bharatarñabha! yävat kiïcit sthävara-jaìgamaà sattvaà (vastu) saïjäyate (utpannaà bhavati), tat (sarvaà) kñetra-kñetra-jïa-saàyogät [bhavati iti] viddhi (jänéhi).

text 26
öékä
tatra karma-yogasya tåtéya-caturtha-païcameñu prapaïcitatvät dhyäna-yogasya ca ñañöhäñöa-mayoù prapaïcitatvät dhyänädeç ca säìkhya-viviktätma-viñayatvät säìkhyam eva prapaïcayann äha —— yävad iti, yävad adhyäyasamäpti. yävat yat kiïcit vastu-mätraà samutpadyate tat sarvaà kñetra-kñetra-jïayor-yogäd-aviveka-kåtättädätmyädhyäsäd-bhavatéti jänéhi.

text 27
anvayaù
sarvatra samam (sama-bhävena) avasthitam éçvaraà (parameçvaraà) paçyan ätmanä (paramätmanä) sarva-bhüteñu (sarveñu sthävara-jaìgamätmakeñu) samaà tiñöhantaà vinañyatsu (vinaçvareñu vastuñu) api avinañyantaà (avinaçvaraà) parameçvaraà yaù paçyati, saù paçyati (saù samyag-darçé).

text 27
öékä
aviveka-kåtaà saàsärodbhavam uktvä tan nivåttaye viviktätma-viñayaà samyag-darçayann äha —— samam iti. sthävara-jaìgamätmakeñu bhüteñu nirviçeñaà sad-rüpeëa samaà yathä bhavati evaà tiñöhantaà paramätmänaà yaù paçyati ata eva teñu vinaçyatsv apy avinaçyantaà yaù paçyati, sa eva samyak paçyati nänya ity arthaù.

text 28
anvayaù
sarvatra samaà samavasthitam éçvaraà (parameçvaraà) paçyan ätmanä (manasä) ätmänaà (prärabdha-karma-kñayäya gåhéta-jéva-çaréraà) na hinasti (nädho nayati, nävidyävåtaà karotéty arthaù). tataù paräà (uttamäà) gatià (phalaà mokñam ity arthaù) yäti (labhate).

text 28
öékä
kuta ity ata äha —— samaà paçyann iti. sarvatra bhüta-mätre samaà samavasthitaà samyag-apracyutatvarüpeëävasthitaà paramätmänaà paçyan hi yasmäd ätmanä na hinasti avidyayä sac-cid-änanda-rüpam-ätmänaà tiraskåtya na vinäçayati, tataç ca paräà gatià mokñaà präpnoti, yas tv evaà na paçyati, sa hi dehätma-darçé dehena sahätmänaà hinasti, tathä ca çrutiù, ——
“asüryä näma te lokä andhena tamasävåtäù,
täàs te pretyäbhigacchanti ye ke cätma-hano janäù.”
iti.

text 29
anvayaù
yaù prakåtyä (bhagavatas-tri-guëätmikayä mäyayä) eva karmäëi sarvaçaù (sarvaiù prakäraiù) kriyamäëäni (nirvartyamänäni), tathä ätmänam (kñetra-jïam) akartäraà (prakåteù kartrétvam ätmanaç cäkartåtvam ity arthaù) ca paçyati, saù paçyati (sa eva samyag-darçéty arthaù).

text 29
öékä
nanu çubhäçubha-karma-kartåtvena vaiñamye dåçyamäne katham-ätmanaù samatvam ity äçaìky äha —— prakåtyaiveti, prakåtyaiva dehendriyäkäreëa pariëatayä sarvaçaù sarvai prakäraiù kriyamäëäni karmäëi yaù paçyati, tathätmänaï cäkartäraà dehäbhimänenaivätmanaù kartåtvaà na svat ity evaà yaù paçyati, sa eva samyak paçyati, nänya ity arthaù.

text 30
anvayaù
yadä [sädhakaù] bhüta-påthag bhävam (bhütänäà påthag-bhävaà påthaktvam bhedam ity arthaù) eka-stham (ekasyäm eva prakåtau) anupaçyati (pratyakña-rüpeëa ékñate), tataù (prakåteù) eva [bhütänäà] vistäram [viståtim —— utpattim anupaçyati], tadä brahma sampadyate (brahmatvaà präpnoti).

text 30
öékä
idänéà tu bhütänäm api prakåti-tävan-mätratvenäbhedädbhuta-bheda-kåtäd apy ätmano bhedam apaçyan brahmatvam upaitéty äha —— yadeti. yadä bhütänäà sthävara-jaìgamänäà påthak-bhävaà bhedam eka-stham ekasyäm eveçvara-çakti-rüpäyäà prakåtau pralaye sthitam-anupaçyati älocayati tata eva tasyä eva prakåteù sakäçäd-bhütänäà vistäraà såñöi-samaye anupaçyati, tadä prakåti-tävan-mätratvena bhütänäm apy abhedaà paçyan paripürëaà brahma sampadyate, brahmaiva bhavatéty arthaù.

text 31
anvayaù
he kaunteya! anäditvät (na vidyate ädiù käraëaà yasya saù anädi, tasya bhävaù anäditvam tasmät hetoù) nirguëatvät (nirna santi guëäù yasmin saù nirguëaù, tasya bhävaù nirguëatvam. tasmät hetoù) ayam avyayaù (näsya vyayaù kñayaù vidyate iti avyayaù) paramätmä çaréra-sthaù (deha-sthitaù san) api na karoti, [ataù karma-phalaiù] na lipyate.

text 31
öékä
tathäpi parameçvarasya saàsäravasthäyäà deha-sambandha-nimittaiù karmabhis-tat-phalaiç ca sukha-duùkhädibhir-vaiñamyaà duñpariharam iti kutaù sama-darçanaà taträha —— anäditväd iti. yad utpattimata tad eva hi vyeti vinäçam eti, yac ca guëavad vastu tasya guëa-näçe vyayo bhavati, ayaà tu paramätmä anädir-nirguëaç ca ato ’vyayaù avikäréty arthaù, tasmät çarére sthito ’pi na kiïcit karoti, na ca karma-phalair-lipyte.

text 32
anvayaù
yathä sarva-gatam (sarveñu padärtheñu avasthitam) äkäçaà saukñmyät (sükñmatvät asaìga-sva-bhäväd ity arthaù) na upalipyate, tathä sarvatra dehe avasthitaù ätmä na upalipyate.

text 32
öékä
tatra hetuà sadåñöäntam äha —— yatheti, yathä sarva-gataà paìkädiñv api sthitam äkäçaà saukñmyäd asaìgatvät paìkädibhir nopalipyate, tathä sarvatra uttame vä dehe-sthito ’py ätmä nopalipyate daihikair-doña-güëair na yujyata ity arthaù.

text 33
anvayaù
he bhärata! yathä ekaù raviù (süryaù) imaà kåtsnaà (sarvaà) lokaà prakäçayati, tathä kñetré (ätmä) [sarvaà] kñetraà prakäçayati.

text 33
öékä
asaìgatväl-lepo nästéty äkäça-dåñöäntena darçitaà prakäçakatväc ca prakäçya-dharmair na yujyate iti ravi-dåñöäntenäha —— yathä prakäçayatéti. spañöo ’rthaù.

text 34
anvayaù
evaà kñetra-kñetra-jïayoù (kñetraà çaréraà, kñetra-jïaù paramätmä ca tayoù) antaraà (bhedaà) bhüta-prakåti-mokñaà (bhütänäà prakåteù mokñuà muktià) ca jïäna-cakñuñä (jïänaà çästräcäryopadeçäl-labdhaà jïänam eva cakñuù tena) ye viduù (jänanti), te paraà mokñaà (paraà padaà) yänti.

kñetra-kñetra-jïa-yoge ’tra yat tattvaà samudéritam,
tvayä svayaà jagan-nätha tadädhäraà hi mäà kuru.

iti çrémad-bhagavad-gétäyäm oà-kära-nätha-sevaka-çré-räma-raïjana-kävya-
vyäkaraëa-tértha-kåtänvaya-sambalitäyäà trayodaço ’dhyäyaù.

text 34
öékä
adhyäyärtham upasaàharati —— kñetra-kñetra-jïayor iti. evam ukta-prakäreëa kñetra-kñetra-jïayor antaraà bhedaà viveka-jïäna-lakñaëena cakñuñä ye viduù tathä yeyam uktä bhütänäà prakåtis tasyäù sakäçät mokñaà mokñopäyaà dhyänädikaï ca ye vidus te paraà padaà yänti.

viviktau yena tattvena miçrau prakåti-püruñau,
taà vande paramänanda-nanda-nandanam-éçvaram.

iti çrémad-bhagavad-gétäyäà çré-çrédhara-svämi-kåta-öékäyäà kñetra-kñetra-jïa-vibhäga-yogo näma trayodaço ’dhyäyaù.