ÇRÉMAD-BHAGAVAD-GÉTÄ [15]

PAÏCADAÇO ’DHYÄYAÙ
(PURUÑOTTAMA-YOGAÙ)

text 1
anvayaù
çré-bhagavän uväca, —— [saàsära-våkñam] ürdhva-mülam (ürdhvam sarvoparisthitaù sarvotkåñöaù çré-bhagavän puruñottamaù ity arthaù eva mülaà yasya tam), adhaù-çäkham (adhaù tato ’pi adhas tane sthitäù paravartinaù hiraëya-garbhädayaù ity arthaù [våkñasya çäkhä iva] çäkhä yasya tam), avyayam (avichinna-pravähatayä akñayam), açvatthaà (çvaù ägämi-divasa-paryantaà sthäsyatéti çvattham, na çvattham iti açvattham vinaçvaram ity arthaù) prähuù (tattva-jïäù ücuù). chandäàsi (vedäù) yasya (saàsära-våkñasya) parëäni (paträëi), yaù taà (saàsära-våkñaà) veda (jänäti), saù veda-vit (vedän vedärthän vetti jänätéti veda-vit veda-jïaù).

text 1
öékä
vairägyeëa vinä jïänaà na ca bhakti-rataù sphuöam
vairägyopaskåtaà jïänam éçaù païcadaçe ’diçat
pürvädhyäyänte ‘mäï ca yo ’vyabhicäreëa bhakti-yogena sevate’ ity ädinä parameçvaram ekänta-bhaktyä bhajatas tat prasäda-labdha-jïänena brahma-bhävo bhavati ity uktaà, na caikänta-bhaktir jïänaà vä viraktasya sambhavatéti vairägya-pürvakaà jïänam upadeñöu-kämaù prathamaà tävat särdha-çlokäbhyäà saàsära-svarüpaà våkña-rüpakälaìkäreëa varëayan —— çré-bhagavän uväca ürdhva-mülam iti. ürdhvam uttamaù kñaräkñaräbhyäm utkåñöaù puruñottamo mülaà yasya tam. adha iti tato ’rväcénäù käryopädhayo hiraëya-garbhädayo gåhyante. te tu çäkhä iva çäkhä yasya taà vinaçvaratvena çvaù-prabhäta-paryantam api na sthäsyatéti vinäçänarhatväd açvatthaà prähuù. praväha-rüpeëävicchedäd avyayaï ca prähuù, “ürdhva-mülo ’väk-çäkha eño ’çvatthaù sanätana” ity ädyäù çrutayaù. chandäàsi vedä yasya parëäni dharmädharma-pratipädana-dväreëa chäyä-sthänéyaiù karma-phalaiù saàsära-våkñasya sarva-jéväçrayaëéyatva-pratipädanät parëa-sthänéyä vedäù. yas tam evam bhütam açvatthaà veda sa eva vedärtha-vit. saàsära-prapaïca-våkñasya mülam éçvaraù çré-näräyaëaù brahmädayas tad-aàçäù çäkhä-sthänéyäù, sa ca saàsära-våkño vinaçvaraù praväha-rüpeëa nityaç ca vedoktaiù karmabhiù sevyatäm äpäditaç ca ity etävän eva hi vedärthaù ata eva vidvän veda-vid iti stüyate.

text 2
anvayaù
tasya (saàsära-rüpa-våkñasya) guëa-pravåddhäù (guëaiù sattva-rajas-tamobhiù pravåddhäù yathäyathaà våddhi-präptäù) viñaya-praväläù (viñayäù çabda-sparça-rüpa-rasa-gandhäù eva praväläù pallaväni yäsäà täù) çäkhäù adhaù (duñkåta-käritayä paçv-ädi-yoniñu) ürdhvaà (sukåti-käritayä devädi-yoniñu) ca prasåtäù (viståtäù) manuñya-loke karmänubandhéni (karma dharmädharma-lakñaëam eva anubandhi uttara-käla-bhävi yeñäà täni) müläni adhaù ca (cakäräd ürdhvaà ca) anusantatäni (anu paçcät santatäni viståtäni).

text 2
öékä
kiï ca adhaç ceti. hiraëya-garbhädayaù käryopädhayo jéväù çäkhä-sthänéyatvenoktäs teñu ca ye duñkåtinas te ’dhaù paçv-ädi-yoniñu prasåtäù vistäraà gatäù, sukåtinaç cordhvaà devädi-yoniñu prasåtäù tasya saàsära-våkñasya çäkhäù, kiï ca guëaiù sattvädi-våttibhir jala-secanair iva yathäyathaà pravåddhä våddhià präptäù. kiï ca viñayä rüpädayaù praväläù pallava-sthänéyä yäsäà täù; maçäkhä-sthänéyäbhir indriya-våttibhiù saàyuktatvät. kiï ca adhaç ca çabdäd ürdhvaï ca müläni anusantatäni virüòhäni mukhyaà mülam éçvara eva. imäni tv aväntara-müläni tat-tad-bhoga-väsanä-lakñaëäni teñäà käryam äha —— manuñya-loke karmänubandhéni iti. karma eva anubandhi anantara-bhävi yeñäà täni ürdhvädho-lokeñu upabhuktaà tat-tad-bhoga-väsanädibhir hi karma-kñaye manuñya-lokaà präptänäà tat-tad-anurüpeñu karmasu pravåtti-bhavati; etasminn eva hi karmädhikäro nänyeñu lokeñu. ato manuñya-loka ity uktam.

texts 3–4
anvayaù
iha (saàsäre) [sthitaiù jévaiù] asya na rüpaà (saàsära-våkñasya pürvoktaà rüpaà) tathä na antaù, na ädiù na ca sampratiñöhä (sthitiù) upalabhyate (jïäyate), enaà (saàsära-våkñaà) su-virüòha-mülam (atéva baddha-mülam) açvatthaà (kñaëa-bhaìguraà) dåòhena (viveka-niçcayena) asaìga-çastreëa (asaìgaù viñaya-saàsarga-rähityaà, sa eva çastram astraà tena) chittvä, tataù (tad anantaraà) tat (viñëoù prasiddhaà paramaà) padaà (sthänaà) parimärgitavyaà (anveñaëäya jïätavyam ity arthaù) —— yasmin (pade) gatäù (anveñaëena praviñöäù) bhüyaù (punaù) na nivartanti (nävartante), yataù (yasmät puruñät) eñä puräëé (cirantané) pravåttiù (saàsära-pravåttiù) prasåtä (viståtä), tam eva ca ädyaà (puräëaà) puruñaà prapadye (çaraëaà gacchämi).

texts 3–4
öékä
kiï ca na rüpam iti. iha saàsäre sthitaiù präëibhir asya saàsära-våkñasya tathä ürdhva-mülatvädi-prakäreëa rüpaà nopalabhyate, na cänto ’vasänam aparyantatvät, na cädir anäditvät, na ca sampratiñöhä sthitiù kathaà tiñöhatéti nopalabhyate, yasmäd evam bhüto ’yaà saàsära-våkño duravacchedyo ’nartha-karaç ca, tasmäd enaà dåòhena vairägyeëa çastreëa chittvä tattva-jïäne yatetety äha —— açvattham enam iti särdhena. enam açvatthaà su-virüòha-mülam atyataà baddha-mülaà santam asaìgaù saìga-rähityam ahaà-mamatä-tyägas tena çastreëa dåòhena samyag vicäreëa chittvä påthak kåtya. tata iti. tatas tasya müla-bhütaà tat padaà vastu vaiñëavaà padaà parimärgitavyam, anveñöavyam. kédåçam? yasmin gatä yat-padaà präptäù santo bhüyo na nivartanti nävartanta ity arthaù. anveñaëa-prakäram eväha —— tam eveti. yat eñä puräëé cirantané saàsära-pravåttiù prasåtä viståtä, tam eva cädyaà puruñaà prapadye çaraëaà vrajämi ity evam ekänta-bhaktyä anveñöavyam ity arthaù.

text 5
anvayaù
nirmäëa-mohäù (mänaù ahaìkäraù ca, mohaù —— viñayäsaktiù mithyäbhiniveçaù ca mäna-mohau, tau nirgatau yebhyaù te nirmäëa-mohäù mäna-moha-rahitäù ity arthaù), jita-saìga-doñäù (saìgaù viñayädi-saàsargaù, sa eva doñaù saìga doñaù. jitaù sädhana-balena atikräntaù saìga-doñaù yaiù te jita-saìga-doñäù), adhyätma-nityäù (ätmänaà paramätmänam adhi adhikåtyerthaù adhyätmaà jïänam, tasmin nityäù pariniñöhitäù tat-paräù ity arthaù), vinivåtta-kämäù (vi viçeñeëa [samyag ity arthaù] nivåttaù kämaù viñayäbhiläñaù yebhyaù te vinivåtta-kämäù), sukha-duùkha-saàjïaiù (priya-präptyä sukham, apriya-präptyä duùkham. sukhaà duùkhaà ceti saàjïä näma yeñäà te sukha-duùkha-saàjïäù, taiù sukha-duùkha-saàjïaiù) dvandvaiù (çétoñëädibhiù) vimuktäù (parityaktäù) amüòhäù (müòhäù ajïänäù mürkhäù ity arthaù, na müòhäù amüòhäù nivåttävidyäù jïäninaù ity arthaù.) tat (prasiddhaà vaiñëavéyaà) avyayam (nityaà) padaà gacchanti (präpnuvanti).

text 6
anvayaù
yat (padaà) gatvä (präpya) [yoginaù] na nivartante (na punar ävartante), yat (padaà) süryaù na bhäsayate (prakäçayati), na çaçäìkaù (candraù), na pävakaù (agniù) [bhäsayate], tat mama paramaà dhäma (svarüpam).

texts 5–6
öékä
tat-präptau sädhanäntaräëi darçayann äha —— nirmäëeti. nirgatau mäna-mohau ahaìkära-mithyäbhiniveçau yebhyas te jitaù puträdi-saìga-rüpo doño yais te, adhyätme ätma-jïäne nityäù paraniñöhitäù. viçeñeëa nivåttaù kämo yebhyas te, sukha-duùkha-hetutvät sukha-duùkha-saàjïäni çétoñëädéni dvandväni tair vimuktä ata evämüòhä nivåttävidyäù santas tad avyayaà padaà vaiñëavaà gacchanti. tad eva gantavyaà padaà viçinañöi —— na tad iti. yat padaà süryädayo na prakäçayanti, yat präpya na nivartante yoginas tad dhäma svarüpaà mama, anena süryädi-prakäça-viñayatvena jaòatva-çétoñëädi-doña-prasaìgo nirastaù.

text 7
anvayaù
mama eva ayaà sanätanaù aàçaù jéva-loke jéva-bhütaù (san) prakåti-sthäni (prakåti-sthitäni) manaù-ñañöhäni (manaù eva ñañöhaà yeñäà täni) indriyäëi karñati (bhogärtham äkarñati).

text 7
öékä
nanu ca tvadéyaà dhäma präptäù santo yadi na nivartante, tarhi “sati sampadya na viduù sati sampadyämahe” ity ädi çruteù. suñupti-pralaya-samaye tat präptiù sarveñäm astéti ko näma saàsäré syäd ity äçaìkya saàsäriëaà darçayati —— mamaiveti païcabhiù. mamaiväàço yo ’yam avidyayä jéva-bhütaù sanätanaù sarvadä saàsäritvena prasiddhaù asau suñupti-pralayayoù prakåtau lénatayä sthitäni manaù ñañöhaà yeñäà tänéndriyäëi punar jéva-loke saàsäre bhogärtham äkarñati. etac ca karmendriyäëäà präëasya copalakñaëärtham. ayam bhävaù —— satyaà suñupti-pralayayor api mad-aàçatvät sarvasyäpi jéva-mätrasya mayi layäd asty eva mat-präptis tathäpy avidyayävåtasya sänuçayasya sa-prakåtike mayi layo na tu çuddhe. tad uktam —— “avyäktäd vyaktayaù sarväù prabhavanti” ity ädinä. ataç ca punaù saàsäräya nirgacchann avidvän prakåtau lénatayä sthitäni svopädhi-bhütänéndriyäëy äkarñati, viduñäntu çuddha-svarüpa-präpter nävåttir iti.

text 8
anvayaù
ayam éçvaraù yat (yadä) çaréram (anyat çaréraà) aväpnoti (sa-karma-vaçät präpnoti), yat ca api (yataù çarérät) utkrämati (bahir gacchati), [tadä pürva-çarérät] väyuù äçayät (puñpädeù) gandhän [gåhétvä] iva etäni (indriyäëi) gåhétvä saàyäti.

text 8
öékä
täny äkåñya kià karotéty äha —— çaréram iti. yat yadä çaréräntaraà karma-vaçäd aväpnoti yataç ca çaréräd utkrämati éçvaro dehädénäà svämé, tadä pürvasmät çaréräd etäni gåhétvä tac-charéräntaraà samyag yäti. çarére saty api indriya-grahaëe dåñöäntaù —— äçayät svasthänät kusumädeù sakäçät gandhän gandhavataù sükñmän aàçän gåhétvä väyur yathä gacchati tadvat.

text 9
anvayaù
ayaà (jévaù) çrotraà, cakñuù, sparçanaà ca rasanaà, ghräëam eva ca (iti païca bähyendriyäëi) manaù ca adhiñöhäya (äçritya) viñayän (çabdädén) upasevate (upabhuìkte).

text 9
öékä
täny evendriyäëi darçayan yad arthaà gåhétvä gacchati tad äha —— çrotram iti. çroträdéni bähyendriyäëi manaç cäntaù-karaëam adhiñöhäya äçritya çabdädén viñayän ayaà jéva upabhuìkte.

text 10
anvayaù
utkrämantaà (çarérät çaréräntaraà gacchantam), tatra sthitam api viñayän bhuïjänam vä guëänvitaà (indriyädi-yuktaà jévaà) vimüòhäù (avidyä-sampannäù) na anupaçyanti, jïäna-cakñuñaù (jïänam eva cakñur yeñäà te) paçyanti.

text 10
öékä
nanu kärya-käraëa-saìghäta-vyatirekeëa evam bhütam ätmänaà sarve ’pi kià na paçyanti taträha —— utkrämantam iti. utkrämantaà dehäd dehäntaraà gacchantaà tasminn eva dehe sthitaà vä viñayän bhuïjänaà vä guëänvitam indriyädi-yuktaà jévaà vimüòhä nänupaçyanti nälokayanti jïänam eva cakñur yeñäà te vivekinaù paçyanti.

text 11
anvayaù
yatantaù (dhyänädibhiù yatnaà kurvantaù) yoginaù ca enam (ätmänam) ätmani (dehe) avasthitaà paçyanti, yatantaù (çästräbhyäsädibhiù yatnaà kurvantaù) api akåtätmänaù (akåtaù açuddhaù ätmä cittaà yeñäà te) acetasaù (müòhäù) enaà (ätmänaà) na paçyanti.

text 11
öékä
durjïeyaç cäyaà yato vivekiñv api kecid eva paçyanti, kecin na paçyantéty äha —— yatanta iti. yatanto dhyänädibhiù prayatamänäù yoginaù kecid enam ätmänam ätmani dehe ’vasthitaà viviktaà paçyanti, çästräbhyäsädibhiù prayatnaà kurväëä apy akåtätmäno ’viçuddha-cittä ata eväcetaso manda-mataya enaà na paçyanti.

text 12
anvayaù
äditya-gataà (sürya-sthitaà) yat tejaù, candramasi (candre) ca yat [tejaù], agnau ca yat [tejaù] akhilaà (sarvaà) jagat bhäsayate (prakäçayati), tat tejaù mämakaà (madéyaà) viddhi.

text 12
öékä
tad evaà ‘na tad bhäsayate süryaù’ ity ädinä pärameçvaraà paraà dhämoktaà tat präptänäï cäpunar ävåttir uktä. tatra ca saàsäriëo ’bhävam äçaìkya saàsäri-svarüpaà dehädi-vyatiriktaà darçitam, idänéà tad eva pärameçvaraà rüpam ananta-çaktitvena nirüpayati —— yad ity ädi-caturbhiù. ädityädiñu sthitaà yad aneka-prakäraà tejo viçvaà prakäçayati tat sarvaà tejo madéyam eva jänéhi.

text 13
anvayaù
ahaà ca ojasä (balena) gäm (påthivém) äviçya (adhiñöhäya) bhütäni dhärayämi, rasätmakaù (rasa eva ätmä svarüpaà yasya tädåçaù san) somaù (candraù) ca bhütvä sarväù (båhyädéù) auñadhéù puñëämi (saàvardhayämi).

text 13
öékä
kiï ca gäm iti. gäà påthivém ojasä balenädhiñöhäya aham eva caräcaräëi bhütäni dhärayämi, aham eva ca rasa-mayaù somo bhütvä bréhyädyoñadhéù sarväù saàvardhayämi.

text 14
anvayaù
ahaà vaiçvänaraù (jaöharägniù) bhütvä präëinäà deham äçritaù präëäpäna-samäyuktaù (san) catur-vidham (bhokñyaà, bhojyaà, lehyaà, coñyaà ceti) annaà pacämi.

text 14
öékä
kiï ca aham iti. vaiçvänaro jäöharägni-bhütvä präëinäà dehasyäntaù praviçya präëäpänäbhyäï ca tad uddépakäbhyäà sahitaù präëibhir bhuktaà, bhakñyaà, bhojyaà, lehyaà coñyaà ceti catur-vidham annaà pacämi. tatra yad dantair avakhaëòyävakhaòya bhakñyate apüpädi tad bhakñyaà, yat tu kevalaà jihväyä viloòya nigéryate päyasädi tad bhojyaà yat tu jihväyäà nikñipya rasäsvädena kramaço nigéryate dravé-bhütaà guòädi tal-lehyam. yat ta daàñöräbhir niñpéòya rasäàçaà nigéryävaçiñöaà tyajyate ikñu-daëòädi tac-coñyam iti catur-vidha-bhedaù.

text 15
anvayaù
ahaà sarvasya (jévasya) ca hådi sanniviñöaù (antaryämi-rüpeëa samyak praviñöaù), mattaù [sarvasya] småtiù (pürvänubhütasya smaraëaà), jïänam, apohanaà (utpanna-jïänasya lopaù) ca [bhavati]. sarvaiù vedaiù ca aham eva vedyaù (jïätavyaù), vedänta-kåt (vedänta-sampradäya-pravartakaù), veda-vit (vedärtha-vit) ca aham eva.

text 15
öékä
kiï ca sarvasyeti. sarvasya präëi-jätasya hådi samyag antaryämi-rüpeëa praviñöo ’ham. ataç ca matta eva hetoù präëi-mätrasya pürvänubhütärtha-viñayä småtir bhavati. jïänaï ca viñayendriya-saàyoga-jaà bhavati, apohanaï ca tayoù pramoño bhavati. vedaiç ca sarvais tat-tad-devatädi-rüpeëäham eva vedyaù, vedänta-kåt tat-sampradäya-pravartakaç ca jïänado gurur aham ity arthaù, veda-vid eva ca vedärtha-vid apy aham eva.

text 16
anvayaù
kñaraù (vinäçé) akñaraù (avinäçé) ca loke dvau imau puruñau [prasiddhau]. tatra sarväëi (brahmädi-sthävaräntäni jaòa-çaréräëi) bhütäni kñaraù [puruñaù], küöa-sthaù (küöeñu bhüta-samüheñu sthitaù cetanätmakaù) akñaraù [puruñaù] ucyate.

text 16
öékä
idänéà ‘tad dhäma paramaà mama’ iti yad uktaà svakéyaà sarvottamatvaà tat darçayati —— dväv iti tribhiù. kñaraç ca akñaraç ceti dväv imau puruñau loke prasiddhau. täv eväha —— tatra kñaraù puruño näma sarväëi bhütäni brahmädi-sthävaräntäni çaréräëi, aviveki-lokasya çaréreñv eva puruñatva-prasiddheù. küöo räçiù çilä-räçiù. parvata iva deheñu naçyatsv api nirvikäratayä tiñöhatéti küöa-sthaç cetano bhoktä sa tv akñaraù puruñaù ity ucyate vivekibhiù.

text 17
anvayaù
anyaù (kñara-puruñäkñara-puruñäbhyäà vilakñaëaù) tu uttamaù puruñaù paramätmä iti udähåtaù (vedair uktaù). yaù éçvaraù avyayaù (nirvikäraù) ca (san) loka-trayam äviçya (praviçya) bibharti (pälayati).

text 17
öékä
yad artham etau lakñitau tam äha —— uttama iti etäbhyäà kñaräkñaräbhyäm anyo vilakñaëa uttamaù puruñaù. vailakñaëyam eväha —— paramaç cäsäv ätmä ceti. udähåta uktaù çrutibhiù. ätmatvena kñaräd acetanäd vilakñaëaù. paramatvenäkñaräc cetanäd bhoktur vilakñaëa ity arthaù. paramätmatvam eva darçayati —— yo loka-trayam iti. ya éçvara éçana-çélaù avyayaç ca nirvikära eva san loka-trayaà kåtsnaà hådayam äviçya bibharti pälayati.

text 18
anvayaù
yasmät ahaà kñaram (jaòätmakaà bhüta-jätam) atétaù (atikräntaù), akñarät (cetanätmaka-puruñät) api uttamaù, ataù (tasmät) loke vede ca puruñottamaù iti prathitaù (prasiddhaù) asmi.

text 18
öékä
evam bhütaà puruñottamatvam ätmano näma-nirvacanena darçayati —— yasmäd iti. yasmät kñaraà jaòa-vargam atikränto ’haà nitya-muktatvät, akñaräc cetana-vargäd apy uttamaç ca niyantåtvät, ato loke vede ca puruñottama iti prathitaù prakhyäto ’smi. tathä ca çrutiù, —— “sa vä ayam ätmä sarvasya vaçé sarvasyeçänaù sarvasyädhipatiù sarvam idaà praçästi” ity ädi.

text 19
anvayaù
he bhärata! yaù evam (pürvokta-prakäreëa) asammüòhaù (sudåòha-buddhiù) (san) puruñottamaà mäà jänäti, saù sarva-vit (sarva-jïaù) sarva-bhävena (sarva-prakäreëa) mäà bhajati (sevate).

text 19
öékä
evam-bhüteçvarasya jïätuù phalam äha —— ya iti. evam ukta-prakäreëäsammüòho niçcita-matiù san yo mäà puruñottamaà jänäti, sa sarva-bhävena sarva-prakäreëa mäm eva bhajati. tataç ca sarva-vit sarva-jïo bhavati.

text 20
anvayaù
he anagha (niñpäpa)! iti (evam-prakäreëa) guhyatamam (atéva gopanéyaà) idaà çästraà mayä uktam, he bhärata! buddhimän etad (mat-kathitaà pürvoktaà puruñottamaà mäà) buddhvä kåta-kåtyaù (kåtärthaù) ca syät.

puruñottama-yoge ’tra yat tattvaà tvam ihoktavän
he yogeçvara govinda tad bhäjanaà hi mäà kuru

iti çrémad-bhagavad-gétäyäm oà-kära-nätha-sevaka —— çré-räma-raïjana-kävya-vyäkaraëa-tértha-kåtänvaya-sambalitäyäà païcadaço ’dhyäyaù.

text 20
öékä
adhyäyärtham upasaàharati —— itéti. ity anena saàkñepa-prakäreëa guhyatamam ati-rahasyaà sampürëaà çästram eva mayoktaà na tu punar viàçati-çlokam adhyäya-mätram. he anagha! vyasana-çünya! ata evaitan mad-uktaà buddhvä buddhimän samyag jïäné syät. kåta-kåtyaç ca syät yo ’pi. he bhärata! tvaà kåta-kåtatyo ’séti kià vaktavyam iti bhävaù.

saàsära-çäkhinaà chittvä spañöaà païcadaço vibhuù
puruñottama-yogäkhye paraà padam upädiçat

iti çrémad-bhagavad-gétäyäà çré-çrédhara-svämé-kåta-öékäyäà puruñottama-yogo näma païcadaço ’dhyäyaù.