ÇRÉMAD-BHAGAVAD-GÉTÄ [16]

ÑOÒAÇO ’DHYÄYAÙ
(DEVÄSURA-SAMPAD-VIBHÄGA-YOGAÙ)

texts 1–3
anvayaù
çré-bhagavän uväca, —— he bhärata! abhayaà, sattva-saàçuddhiù (sattvasya cittasya samyak-çuddhiù), jïäna-yoga-vyavasthitiù (äcäryät çästräc ca brahmaëa ätmädeç ca vä vastunaù avagatiù —— jïänam, indriya-saàyamädibhiù ekägratayä ca avagata-vastunaù säkñät-kära-praceñöä yogaù. tatra jïäne yoge ca vyavasthitiù dåòha-niñöhä), dänaà, damaù (bähyendriya-saàyamaù), yajïaù (çruti-småti-kathita-darça-paurëamäsädiù), svädhyäyaù (pratidinaà çästräbhyäsaù), tapaù, ärjavaà (saralatä), ahiàsä (para-péòävarjanam), satyaà (yathärtha-bhäñaëam), akrodhaù (käraëe saty api krodha-pariharaëam), tyägaù (açästréya-bhoga-varjanam, udäratä vä), çäntiù (cittasya upaçamaù), apaiçunam (khalatä-parivarjanam), dayä (péòiteñu déneñu ca karuëä), äloluptam (lobha-rähityam), märdavam (dhératä), hréù (akärya-karaëe lajjä), acäpalam (capalatäbhävaù), tejaù (prabhävaù), kñamä —— (pratékära-karaëa-sämarthe saty api aparädha-sahanam), dhåtiù (duùkhe vipadi ca cittasya sthairyam), çaucaà (bähyäbhyantara-çuddhiù), adrohaù (çatrutä-varjanam), na ati-mänitä (svasya püjyätiçaya-bhävanäbhävaù) —— [etäni ñaò-viàçati-prakäräëi] daivéà (deva-yogyäà sättvikéà) sampadam (vibhütim) abhi (abhilakñya) jätasya (janma parigåhétasya bhävi-kalyäëasya mahä-puruñasya eva) bhavanti.

texts 1–3
öékä
äsuréà sampadaà tyaktvä daivém eväçritä naräù
mucyante iti nirëetuà tad viveko ’tha ñoòaçe
pürvädhyäyänte “etad buddhvä buddhimän syät kåta-kåtyaç ca bhärata” ity uktaà, tatra ka etat tattvaà budhyate. ko vä na budhyate ity apekñäyäà tattva-jïäne ’dhikäriëo ’nadhikäriëaç ca vivekärthaà ñoòaçädhyäyasyärambhaù. nirüpite hi käryärthe cädhikäri-jijïäsä bhavati. tad uktaà bhaööaiù, ——
“bhäro yo yena voòhavyaù sa prägätolito yadä
yadä kas tasya voòheti çakyaà kartuà nirüpaëam”
iti. taträdhikäri-viçeñaëé-bhütäà daivéà sampadam äha —— çré-bhagavän uväca abhayam iti tribhiù. abhayaà bhayäbhävaù, sattvasya cittasya saàçuddhiù suprasannatä, jïäna-yoge ätma-jïänopäye vyavasthitiù pariniñöhä. dänaà sva-bhojyasyännäder yathocitaà saàvibhägaù. damo bähyendriya-saàyamaù, yajïo yathädhikäraà darça-paurëamäsädiù. svädhyäyo brahma-yajïädir japa-yajïaù vä. tapa uttarädhyäye vakñyamäëaà çärérädi, ärjavam avakratä. kiï ca ahiàseti. ahiàsä para-péòävarjanaà. satyaà yathädåñöärtha-bhäñaëam, akrodhas täòitasyäpi citte krodhänutpattiù, tyäga audäryaà, çäntiç cittoparatiù, paiçunaà parokñe para-doña-prakäçanaà tad varjanam apaiçunaà, bhüteñu déneñu dayä, aloluptaà lobhäbhävaù. avarëa-lopas tv ärñaù. märdavaà mådutvam akrüratä, hrér akärya-pravåttau loka-lajjä, acäpalyaà vyartha-kriyä-rähityam. kiï ca tejaù iti. tejaù prägalbhyaà, kñamä paribhavädiñütpadyamäneñu krodha-pratibandhaù, dhåtir duùkhädibhir avasédataç cittasya sthiré-karaëaà, çaucaà bähyäbhyantara-çuddhiù, adroho jidhäàsä-rähityam, ati-mänitä ätma-püjyatväbhimänas tad abhävo näti-mänitä; etäny abhayädiné ñaò-viàçati-prakäräëi lakñaëäni daivéà sampadam abhijätasya bhavanti. deva-yogyäà sättvikéà sampadam abhilakñya tadäbhimukhyena jätasya bhävi-kalyäëasya puàso bhavantéty arthaù.

text 4
anvayaù
he pärtha. dambhaù —— (dharma-dhvajitvam), darpaù (dhana-vidyäbhijätädénäà garvaù), abhimänaù, krodhaù, päruñyaà (niñöhuratä), ajïänaà ca [etäni ñaò-vidhäni] äsuréà sampadam abhijätasya eva bhavanti.

text 4
öékä
äsuréà sampadam äha —— dambha iti. dambho dharma-dhvajitvam. darpo dhana-vidyädi-nimittaà cittasyautsukyam, abhimäno vyäkhyät eva, krodhaù prasiddhaù, päruñyaà niñöhuratvam. ajïänam avivekaù äsurém ity upalakñaëam asuräëäà räkñasänäï ca yä sampattis täm äsurém abhilakñya jätasyetäni dambhädéni bhavanti.

text 5
anvayaù
daivé sampad vimokñäya (saàsära-mukti-käraëam), äsuré nibandhäya (saàsära-bandhana-käraëam iti) matä (uktä), he päëòava! mä çucaù (çokaà mä kärñéù) [yatas tvaà] daivéà sampadam abhi jätaù asi.

text 5
öékä
etayoù sampadoù käryaà darçayann äha —— daivéti. daivé yä sampat tayä yukto mayopadiñöe tattva-jïäne ’dhikäré, äsuryä sampadä yuktas tu nityaà saàsäréty arthaù. etat çrutvä kim aham aträdhikäré na veti sandeha-vyäkula-cittam arjunam äçväsayati —— he päëòava! mä çucaù çokaà mä kärñéù, yatas tvaà daivéà sampadam abhijäto ’si.

text 6
anvayaù
he pärtha! asmin loke daivaù äsuraù ca [etau] dvau (dvi-vidhau) bhüta-sargau (bhütänäà sargau såñöé), daivaù (sargaù) vistaraçaù (bahu-prakäreëa) proktaù, äsuraà (asura-sambandhinaà sargaà) me (mattaù) çåëu.

text 6
öékä
äsuré sampat sarvätmanä varjayitavyety etad artham äsuréà sampadaà prapaïcayitum äha —— dväv iti. dvau dvi-prakärau bhütänäà sargau me mad-vacanäc-chåëu. äsura-räkñasa-prakåtyor eké-karaëena dväv ity uktam. ato ‘räkñasém äsuréï caiva prakåtià mohinéà çritäù’ ity ädinä navamädhyäyokta-prakåti-trai-vidhyenävirodhaù. spañöam anyat.

text 7
anvayaù
äsuräù (asura-sva-bhäväù) janäù [dharme] pravåttià ca, [adharmät] nivåttià ca na viduù (jänanti), teñu (asura-sva-bhäveñu janeñu) na çaucaà, na äcäraù (sad-äcäraù), api ca na satyaà vidyate.

text 7
öékä
äsuréà vistaraço nirüpayati —— pravåttiï cety ädi-dvädaçabhiù. dharme pravåttim adharmän nivåttiï cäsura-svabhävä janä na jänanti, ataù çaucam äcäraù satyaï ca teñu nästy eva.

text 8
anvayaù
[äsuräù] jagat asatyam (veda-puräëädi-çästra-pramäëa-çünyam mithyävyavahära-pürëaà vä), apratiñöham, (dharmädharma-vyavasthä-rahitam), anéçvaram (dharmädharma-phala-dätå-rahitaà çäsaka-çünyaà vä), aparaspara-sambhütaà (stré-puruña-mithuna-saïjätam), kim anyat, [parantu] käma-haitukam (käma eva hetur asyeti käma-janitam eveti) ähuù.

text 8
öékä
nanu vedoktayor dharmädharmayoù pravåttià nivåttiï ca kathaà na viduù? kuto vä dharmädharmayor anaìgé-käre jagataù sukha-duùkhädi-vyavasthä syät. kathaà vä çaucäcärädi-viñayäm éçvaräjïäm ati-varteran, éçvaränaìgé-käre ca kuto jagad utpattiù syäd ata äha —— asatyam iti. nästi satyaà veda-puräëädi-pramäëaà yasmiàs tädåçaà jagad ähuù. vedädénäà prämäëyaà na manyanta ity arthaù. tad uktaà —— “trayo vedasya kartäro bhaëòa-dhürta-niçäcaräù” ity ädi. ata eva nästi dharmädharma-rüpä pratiñöhä vyavasthähetur yasya tat, sväbhävikaà jagad vaicitryam ähur ity arthaù. ata eva nästéçvaraù kartä vyavasthäpakaç ca yasya tädåçaà jagad ähuù. tarhi kuto ’sya jagata utpattià vadantéty ata äha —— aparaspara-sambhütam iti. aparaç ca paraç ceti aparasparam aparasparato ’nyonyataù stré-puàsayor mithunät sambhütaà jagat. kim anyat käraëam asya? nästy anyat kiïcit, kintu käma-haitukam eva stré-puàsayor ubhayoù käma eva praväha-rüpeëa hetur asyety arthaù.

text 9
anvayaù
alpa-buddhayaù (manda-matayaù) etäà (pürvoktäà, lokäyatikänäà) dåñöim (darçanaà —— matam) avañöabhya (äçritya) nañöätmänaù (malina-cittäù), ugra-karmäëaù (krüra-karma-paräyaëäù), ahitäù (aniñöa-käriëaù santaù) jagataù kñayäya (näçäya) prabhavanti (utpannäù bhavanti).

text 9
öékä
kiï ca etäm iti. etäà lokäyatikänäà dåñöià darçanam äçritya nañöätmäno malémasa-cittäù santo ’lpa-buddhayo dåñöärtha-mätra-matayaù, ata evograà hiàsraà karma yeñäà te, ahitä vairiëo bhütvä jagataù kñayäya prabhavanti udbhavantéty arthaù.

text 10
anvayaù
duñpüraà (duñpüraëéyaà) kämam äçritya dambha-mäna-madänvitäù mohät asad-grähän (vaçé-karaëocäöana-märaëädi-sampädana-rüpa-durägrahän) gåhétvä (svékåtya) açuci-vratäù (amaìgala-kara-narakädi-patana-käraëa-niyamävalambinaù, açuddha-madya-mäàsädi-sädhya-vrata-dhäriëaù vä) pravartante.

text 10
öékä
api ca kämam äçrityeti. duñpüraà pürayitum açakyaà kämam äçritya dambhädibhir yuktäù santaù kñudra-devatärädhanädau pravartante. katham? asad-grähän gåhétvä, anena mantreëaitäà devatäm ärädhya mahänidhén sädhayiñyäma ity ädi durägrahän moha-mätreëa svékåtya pravartante. açuci-vratäù açucéni madya-mäàsädi-viñayäëi vratäni yeñäà te.

texts 11–12
anvayaù
pralayäntäm (maraëa-paryantäm) aparimeyäà cintäm upäçritya (sarvadä cintä-paräyaëäù ity arthaù) kämopabhoga-paramäù (kämopabhoga eva paramaù puruñärthaù yeñäà te) iti (evaà) niçcitäù (dåòha-niçcayäù santaù) äçä-päça-çataiù (äçä äkäìkñä eva päçä rajjavas teñäà çatäni asaìkhyäni taiù) baddhäù käma-krodha-paräyaëäù (käma-krodhädhénäù santaù) käma-bhogärtham (viñaya-bhogäya) anyäyena (kupathena asad-upäyena vä) artha-saïcayän (dhana-räçi-saìgrahäya) éhante (ceñöante).

texts 11–12
öékä
kiï ca cintäm iti. pralayo maraëam evänto yasyäs täm aparimeyäà parimätum açakyäà cintäm äçritäù, nitya-cintä-paräyaëä ity arthaù. kämopabhoga eva paramo yeñäà te. etad iti kämopabhoga eva paramaù puruñärtho nänyad astéti kåta-niçcayä artha-saïcayän éhanta ity uttareëänvayaù. tathä ca bärhaspatya-sütraà —— “käma evaikaù puruñärtha iti caitanya-viçiñöaù kämaù puruña” iti ca. ata eva äçeti. äçä eva päçäs teñäà çatäni tair baddhä itas tata äkåñyamäëäù. käma-krodha-paräyaëäù käma-krodhau paramayanam äçrayo yeñäà te, käma-bhogärtham anyäyena cauryädinärthänäà saïcayän räçénéhanta icchanti.

texts 13–14
anvayaù
mayä adya idaà labdhaà, idaà manorathaà (manas-tuñöi-karam abhilañitaà vastu) präpsye (präpsyämi), idam asti, punaù me idam api dhanaà bhaviñyati. mayä asau çatruù hataù, aparän (çatrün) api haniñye. aham éçvaraù (aiçvarya-çälé nigrahänugraha-samarthaù vä), ahaà bhogé, ahaà siddhaù (kåtärthaù), balavän, sukhé ca.

text 13
öékä
teñäà manorathaà kathayan naraka-präptim äha —— idam adyeti caturbhiù präpsye prapsyämi, manorathaà manasaù priyam. spañöam anyat. eteñäï ca trayäëäà çlokänäm ity ajïäna-vimohitäù santo narake patantéti caturthenänvayaù.

text 14
öékä
kiï ca asäv iti. siddhaù kåta-kåtyaù. spañöam anyat.

texts 15–16
anvayaù
[aham] äòhyaù (dhané), abhijana-vän (ucca-vaàça-jätaù) asmi. mayä sadåçaù anyaù kaù asti? [ahaà] yakñye (yajïaà kariñyämi), däsyämi, modiñye (änandaà lapsye) iti (evaà) ajïäna-vimohitäù aneka-citta-vibhräntäù (bahu-saìkalpa-dvärä vikñipta-cittäù) moha-jäla-samävåtäù (moha-rüpeëa jälena samävåtäù samäcchannäù) käma-bhogeñu prasaktäù (santaù) açucau (kutsita-vië-müträdi-maye) narake patanti.

text 15
öékä
kiï ca äòhya iti. äòhyo dhanädi-sampannaù. abhijanavän kulénaù. yakñye yogädy-anuñöhänenäpi dékñitäntarebhyaù sakäçän mahatéà pratéñöhäà präpsyämi. däsyämi stävakebhyaç ca. modiñye harñaà präpsyämi ity evam ajïänena vimohitäù mithyäbhiniveçaà präpitäù.

text 16
öékä
evam bhütä yat präpnuvanti tac-chåëu —— aneketi. anekeñu manoratheñu pravåttaà cittam aneka-cittaà tena vibhräntä vikñiptäù, moha-mayena jälena samävåtä matsyä iva sütra-mayeëa jälena yantritäù, evaà käma-bhogena prasaktä abhiniviñöäù santaù açucau kaçmale narake patanti.

text 17
anvayaù
[ye] ätma-sambhävitäù (ätmä-çläghä-paräyaëäù), stabdhäù (durvinétäù), dhana-mäna-madänvitäù (dhanena yaù mänaù madaù garvaç ca täbhyäm anvitäù yuktäù), te dambhena (svasya dharma-dhvajitä-prakäça-pürvakeëa, na tu çraddhayä ity arthaù) näma-yajïaiù (näma-mätra-prasiddhaye ye yajïäù taiù) avidhi-pürvakaà (çästra-vidhim ullaìghya) yajante.

text17
öékä
yakñya iti ca. yas teñäà manoratha uktaù, sa kevalaà dambhähaìkärädi-pradhäna eva na tu sättvika ity abhipräyeëäha —— ätmeti dväbhyäm. ätmanaiva sambhävitäù püjyatäà nétäù na tu sädhubhiù kaiçcit. ata eva stabdhä anamräù, dhanena yo mäno madaç ca täbhyäà samanvitäù santaù näma-mätreëa ye yajïäs te näma-yajïäù, yad vä ‘dékñitaù soma-yäjé’ty evam ädinä näma-mätra-prasiddhaye ye yajïäs tair yajante. kathaà? dambhena na tu çraddhayä avidhi-pürvakaï ca yathä bhavati tathä.

texts 18–19
anvayaù
(te ca) ahaìkäraà balaà darpaà kämaà krodhaà ca saàçritäù (samyak äçritya) ätma-para-deheñu (ätmanaù svasya pareñäà ca deheñu sthitaà) mäà pradviñantaù, abhyasüyakäù (san-märga-vartinäà nindukäù bhavanti), ahaà (mäà) dviñataù tän narädhamän krürän (hiàsä-parän) açubhän (açubha-käriëaù) saàsäreñu äsuréñu (vyäghra-sarpädiñu) yoniñu eva ajasraà (sadä punaù punaù) kñipämi.

text 18
öékä
avidhi-pürvakatvam eva prapaïcayati ahaìkäram iti. ahaìkärädén saàçritäù santaù ätma-para-deheñu ätma-dehe para-deheñu ca cid-aàçena sthitaà mäà pradviñanto yajante. dambha-yajïeñu çraddhayä abhäväd ätmano våthaiva péòä bhavati, tathä paçv-ädénäm apy avidhinä hiàsäyäà caitanya-droha-mätram avaçiñyata iti pradviñanta ity uktam. abhyasüyakäù san-märga-vartinäà guëeña doñäropakäù.

text 19
öékä
teñäï ca kadäcid apy äsura-svabhäva-pracyutir na bhavatéty äha tän iti dväbhyäm. tän ahaà mäà dviñataù krürän saàsäreñu janma-måtyu-märgeñu taträpy äsuréñv eväti krüräsu vyäghra-sarpädi-yoniñv ajasram anavarataà kñipämi, teñäà päpa-karmaëäà tädåçaà phalaà dadäméty arthaù.

text 20
anvayaù
he kaunteya! müòhäù janmani janmani äsuréà yonim äpannäù (präptäù) mäm apräpya eva tataù adhamäà (nikåñöäà) gatià (kåmi-kéöädi-yonià) yänti (labhante).

text 20
öékä
kiï ca äsurém iti. te ca mäm apräpyaivety evakäreëa mat-präpti-çaìkäpi kutas teñäà? mat-präpty upäyaà san-märgam apräpya tato ’py adhamäà kåmi-kéöädi-yonià yäntéty uktam. çeñaà spañöam.

text 21
anvayaù
kämaù (kämaù dvi-vidhaù, dhanädi-spåhä, näré-saìga-kämanä ca) krodhaù tathä lobhaù —— narakasya idaà tri-vidhaà dväram, ätmanaù näçanaà (néca-yoni-präpakaà), tasmät sarvathä etat trayaà tyajet.

text 21
öékä
uktänäm äsura-doñäëäà madhye sakala-doña-müla-bhütaà doña-trayaà sarvathä varjanéyam ity äha —— tri-vidham iti. kämaù krodho lobhaç ca itédaà tri-vidhaà narakasya dväram, ata evätmano näçanaà néca-yoni-präpakaà tasmäd etat trayaà sarvätmanä tyajet.

text 22
anvayaù
he kaunteya! etaiù tribhiù (käma-krodha-lobhaiù) tamo-dväraiù (tamasaù narakasya dväraiù) vimuktaù naraù ätmanaù çreyaù äcarati; tataù paräà gatià yäti.

text 22
öékä
tyäge viçiñöaà phalam äha —— etair iti. tamaso naraka-raya dvära-bhütair etais tribhiù kämädibhir vimukto nara ätmanaù çreyaù sädhanaà tapo-yogädikam äcarati tataç ca mokñaà präpnoti.

text 23
anvayaù
yaù çästra-vidhim (çruti-småti-vihitaà dharmaà) utsåjya (tyaktvä) käma-cärataù (käma-prayuktaù san) vartate, saù siddhià na aväpnoti, [ataù] na sukhaà na ca paräà gatià präpnoti.

text 23
öékä
kämädi-tyägaç ca svadharmäcaraëaà vinä na sambhavatéty äha —— ya iti. çästra-vidhià veda-vihitaà dharmam utsåjya yaù käma-cärato yatheñöaà vartate, sa siddhià tattva-jïänaà na präpnoti, na ca sukham upaçamaà, na ca paräà gatià mokñaà präpnoti.

text 24
anvayaù
tasmät käryäkärya-vyavasthitau (kartavyäkartavyatä-nirëaya-viñaye) te (tava) çästraà (veda-småty-ädikam eva) pramäëam, iha (manuñya-loke) çästra-vidhänoktaà (çästrokta-vidhià niñedhaï ca) jïätvä karma kartum arhasi.

rasäyäà rasa-bhogärthaà rasa-räjasya raïjanam
nätha çré-caraëäbjaà te naya mäà sevakädhamam

iti çrémad-bhagavad-gétäyäm oà-kära-nätha-sevaka —— çré-räma-raïjana-kävya-vyäkaraëa-tértha-kåtänvaya-sambalitäyäà ñoòaço ’dhyäyaù.

text 24
öékä
phalitam äha —— tasmäd iti. idaà käryam idam akäryam ity asyäà vyavasthäyäà te tava çästraà çruti-småti-puräëädikam eva pramäëam. ataù çästra-vidhänoktaà karma jïätvä iha karmädhikäre vartamänaù yathädhikäraà karma kartum arhasi, tan-mülatvät sattva-çuddhi-samyag jïäna-mukténäm ity arthaù.

deva-daiteya-sampatti-saàvibhägena ñoòaçe
tattva-jïäne ’dhikäras tu sättvikasyeti darçitam

iti çrémad-bhagavad-gétäyäà çré-çrédhara-svämé-kåta-öékäyäà daiväsura-sampad-vibhäga-yogo näma ñoòaço ’dhyäyaù.