ÇRÉMAD-BHAGAVAD-GÉTÄ [18]

AÑÖÄDAÇO ’DHYÄYAÙ
(MOKÑA-YOGAÙ)

text 1
anvayaù
arjuna uväca —— he keçi-nisüdana! he mahä-bäho! he håñékeça! sannyäsasya tyägasya ca tattvaà påthak veditum (jïätum) icchämi.

text 1
öékä
nyäsa-tyäga-vibhägena sarva-gétärtha-saàgraham
spañöam añöädaçe präha paramärtha-vinirëaye
atra ca “sarva-karmäëi manasä sannyasyäste sukhaà vaçé.” “sannyäsa-yoga-yuktätmä” ity ädiñu karma-sannyäsa upadiñöaù. tathä “tyaktvä karma-phaläsaìgaà nitya-tåpto niräçrayaù. sarva-karma-phala-tyägaà tataù kuru yatätmavän” ity ädiñu ca phala-mätra-tyägena karmänuñöhänam upadiñöam, na ca paraspara-viruddhaà sarvajïaù parama-käruëiko bhagavänupadiçet. ataù karma-sannyäsasya tad anuñöhänasya cävirodha-prakäraà bubhutsur arjuna uväca —— sannyäsasyeti. bho håñékeça! sarvendriya-niyämaka! he keçi-nisüdana! he keçi-nämno mahato hayäkåter daityasya yuddhe mukhaà vyädäya bhakñitum icchato ’tyantaà vyätte mukhe väma-bähuà praveçya tat-kñaëam eva vivåddhena tenaiva sva-bähunä karkaöikä-phalavat taà vidärya nisüditavän, ata eva he mahä-bäho! iti sambodhanaà, sannyäsasya tyägasya ca tattvaà påthak vivekena veditum icchämi.

text 2
anvayaù
çré-bhagavän uväca —— kavayaù (sannyäsa-tattva-jïäù) kämyänäà (kämanä-mülakänäà nitya-naimittikänäà) karmaëäà nyäsaà (tyägaà) sannyäsaà viduù (jänanti); vicakñaëäù (paëòitäù) sarva-karma-phala—tyägaà (na tu karma-tyägaà) tyägaà prähuù.

text 2
öékä
tatrottaraà çré-bhagavän uväca —— kämyänäm iti. kämyänäà ‘putra-kämo yajeta’ ‘svarga-kämo yajeta’ ity adi-kämopabandhena vihitänäà karmaëäà nyäsaà parityägaà sannyäsaà kavayo viduù. samyak phalaiù saha sarva-karmaëäm api nyäsaà sannyäsaà paëòitä viduù, jänantéty arthaù. sarveñäà kämyänäà nitya-naimittikänäï ca karmaëäà phala-mätra-tyägaà prähus tyägaà vicakñaëä nipuëäù. na tu svarüpataù karma-tyägam. nanu nitya-naimittikänäà phala-çravaëäd avidya-mänasya phalasya kathaà tyägaù syät? nahi bandhyäyäù putra-tyägaù sambhavati. ucyate, yadyapi svarga-kämaù paçu-kämaù ity ädivat “ahar ahaù sandhyäm upäséta” “yävaj jévam agni-hotraà juhoti” ity ädiñu phala-viçeño na çrüyate” tathäpya puruñärtha-vyäpäre prekñä-vantaà pravartayitum açaknuvan, vidhiù “viçva-jitä yajeta” ity ädiñv iva sämänyataù kim api phalam äkñipaty eva. na cätéva-guru-mataù çraddhayä svasiddhir evaà vidheù prayojanaà mantavyaà, puruña-pravåtty-anupapatter duñpariharatvät. çrüyate ca nityädäv api phalaà “sarve ete puëya-lokä bhavanti” iti “karmaëä pitå-lokaù” iti “dharmeëa päpam apanudati” ity ädiñu. tasmäd yuktam uktaà “sarva-karma-phala-tyägaà prähus tyägaà vicakñaëäù” iti. nanu phala-tyägena punar api niñphaleñu karmasu pravåttir eva na syät, tan na. sarveñäà karmaëäà saàyoga-påthaktvena vividiñärthatayä viniyogät. tathä ca çrutiù —— “tam etam ätmänaà vedänuvacanena brähmaëä vividiñanti yajïena dänena tapasä ’näçakena” iti, tataç ca çruti-padoktaà sarvaà phalaà bandhakatvena tyaktvä vividiñärthaà sarva-karmänuñöhänaà ghaöata eva. vividiñä ca nityänitya-vastu-vivekena nivåtta-dehädy-abhimänatayä buddheù pratyak pravaëatä. tävat paryantaï ca sattva-çuddhy-arthaà jïänäviruddhaà yathocitam ävaçyakaà karma kurvatas tat-phala-tyäga eva karma-tyägo näma, na svarüpeëa. tathä ca çrutiù —— “kurvann eveha karmäëi jijéviñec chataà samäù” iti. tataù parantu sarva-karma-nivåttiù svata eva bhavati. tad uktaà naiñkarmya-siddhau, ——
“pratyak pravaëatäà buddheù karmäëy utpädya çuddhitaù
kåtärthä nyastam äyänti prävåòante ghanä iva”
uktaï ca bhagavatä —— ‘yas tv ätma-ratir eva syät’ ity ädi. vaçiñöhena coktaà —— “na karmäëi tyajed yogé karmabhis tyajyate hy asau” iti. jïäna-niñöhä-vikñepakatvam älakñya tyajed vä. tad uktaà çré-bhägavate ——
“tävat karmäëi kurvéta na nirvidyeta yävatä
mat-kathä-çravaëädau vä çraddhä yävan na jäyate
jïäna-niñöho virakto vä mad-bhakto vänapekñakaù
sa-liìgän äçramäàs tyaktvä cared avidhi-gocaraù”
ity ädi. alam ati-prasaìgena prakåtam anusarämaù.

text 3
anvayaù
he bharata-sattama! tatra tyäge (tyäga-viñaye) eke manéñiëaù (säìkhyäù) karma (paçu-vadhädi hiàsä-paratvät bandhana-käraëam, ataù) doña-vat (doña-yuktam) iti tyäjyaà prähuù, apare (mémäàsakäù) yajïa-däna-tapaù-karma (çästra-vihitatvät tad-dhiàsanasyäpi çästra-siddhäntitatväc ca na kaçcid doñävahaù ataù) na tyäjyam iti [prähuù].

text 3
öékä
aviduñaù phala-tyäga-mätram eva tyäga-çabdärtho na karma-tyäga iti. etad eva matäntara-niräsena dåòhé-kartuà mata-bhedaà darçayati —— tyäjyam iti. doñavad-dhiàsädi-doñavattvena bandhakam iti hetoù sarvam api karma tyäjyam ity eke säìkhyäù prähur manéñiëa iti. asyäyaà bhävaù —— ‘mä hiàsyät sarvä-bhütäni’ iti niñedhaù puruñasyänartha-hetur hiàsety äha, “agnéñöoméyaà paçum älabheta” —— ity ädi-präkaraëiko vidhis tu hiàsäyäù kratüpakärakatvam äha; ato bhinna-viñayatvena sämänya-viçeña-nyäyägocaratvät bädhya-bädhakatä nästi. dravya-sädhyeñu ca sarveñv api karmasu hiàsädeù sambhavät sarvam api karma tyäjyam eveti. tad uktaà, “dåñöavad änuçravikaù sa hy aviçuddhi-kñayätiçaya-yukta iti”. asyärthaù —— guru-päöhät anuçrüyata ity anuçravo vedas tad bodhitaù. upäyo jyotiñöomädir änuçravikaù taträviçuddhir hiàsä tayä kñayo vinäçaù. agnihotra-jyotiñöomädi-janyaà svargeñu täratamyaà ca vartate, parotkarñas tu sarvän duùkhäkaroti. apare tu mémäàsakä yajïädikaà karma na tyäjyam eveti prähuù. ayaà bhävaù —— kratv-arthäpi satéyaà hiàsä puruñeëa kartavyä, sä cänyoddeçenäpi kåtä puruñasya pratyaväya-hetur eva, tathä hi vidhir vidheyasya tad uddeçenänuñöhänaà vidhatte, täd-arthya-lakñaëatvät tac-cheñatvasya na tv evaà niñedho niñedhasya tad-arthyam apekñate präpti-mäträpekñitatvät, anyathä ajïäna-pramädädi-kåte doñäbhäva-prasaìgät, tad evaà samäna-viñayatvena sämänya-çästrasya viçeñeëa bädhän nästi doñavattvam, ato nityaà yajïädi karma na tyäjyam iti anena vidhi-niñedhayoù samäna-balatä väryate samänya-viçeña-nyäyaà sampädayitum.

text 4
anvayaù
tena me (mat-sakäçät) niçcayaà çåëu; puruña-vyäghra (puruña-çreñöha)! tyägaù hi tri-vidhaù (sättvikaù, räjasaù, tämasaç ceti) saàprakértitaù.

text 4
öékä
evaà mata-bhedam upanyasya sva-mataà kathayitum äha —— niçcayaà çåëv iti. tatraivaà vipratipanne tyäge niçcayaà me vacanäc-chåëu. tyägasya loka-prasiddhatvät kim atra çrotavyam iti mävamaàsthä ity äha —— he puruña-vyäghra! puruña-çreñöha! tyägo hi durbodho hi yasmäd ayaà karma-tyägas tattva-vidbhis tämasädi-bhedena tri-vidhaù samyag vivekena prakértitaù. trai-vidhyaï ca —— niyatasya tu sannyäsaù karmaëa ity ädinä vakñyati.

text 5
anvayaù
yajïa-däna-tapaù-karma na tyäjyaà, [parantu] tat käryam eva; [yataù] yajïaù dänaà tapaù ca eva manéñiëäà (vivekinäà) pävanäni (citta-çuddhi-karäëi) eva.

text 6
anvayaù
api tu etäni karmäëi saìgaà (äsaktià) phaläni ca tyaktvä kartavyäni iti me (mama) niçcitam uttamam matam.

texts 5–6
öékä
prathamaà tävan niçcayam äha —— yajïeti dväbhyäm. manéñiëäà vivekinäà pävanäni citta-çuddhi-karäëi. yena prakäreëa kåtäny etäni pävanäni bhavanti tat-prakäraà darçayann äha —— etäny apéti. yäni yajïädéni karmäëi mayä pävanänéty uktäni etäny apy evaà kartavyäni. kathaà? saìgaà kartåtväbhiniveçaà tyaktvä kevalam éçvärärädhanatayä kartavyäni, phaläni ca tyaktvä kartavyänéti niçcitaà me matam; ata evottamam.

text 7
anvayaù
niyatasya (çästra-vihitasya nityasya) tu karmaëaù sannyäsaù (parityägaù) na upapadyate (yujyate), mohät (aviveka-vaçät) tasya parityägaù tämasaù parikértitaù.

text 7
öékä
pratijïätaà tyägasya trai-vidhyam idänéà darçayati —— niyatasyeti tribhiù. kämyasya karmaëo bandhakatvät sannyäso yuktaù; niyatasya tu nityasya punaù karmaëaù sannyäsas tyägo nopapadyate sattva-çuddhi-dvärä mokña-hetutvät. atas tasya parityäga upädeyatve ’pi tyäjyam ity evaà lakñaëän mohäd eva bhavet; sa ca mohasya tämasatvät tämasaù parikértitaù.

text 8
anvayaù
duùkham (çaréra-kleça-sädhyatayä duùkha-janakam iti) iti eva [matvä yaù] käya-kleça-bhayät yat karma tyajet, saù (tädåçena karma-parityägé räjasaù puruñaù) räjasaà tyägaà kåtvä tyäga-phalam (tyägasya yat phalaà jïänaà, tat) eva na labhet (labheta).

text 8
öékä
räjasaà tyägam äha —— duùkham iti. yaù kartä ätma-bodhaà vinä kevalaà duùkham ity evaà matvä çaréräyäsabhayän nityaà karma tyajed iti yat tädåças tyägo räjaso duùkhasya räjasatvät, atas taà räjasaà tyägaà kåtvä sa räjasaù puruñas tyägasya phalaà jïäna-niñöhä-lakñaëaà naiva labhata ity arthaù.

text 9
anvayaù
he arjuna! käryaà (avaçyam eva idaà çästra-vihitaà karma kartavyam) iti eva [matvä] saìgaà (äsaktià) phalaà ca tyaktvä yat niyataà karma (eva) kriyate, sa tyägaù sättvikaù mataù.

text 9
öékä
sättvikaà tyägam äha —— käryam iti. käryam ity evaà buddhvä niyatam avaçya-kartavyatayä vihitaà karma saìgaà phalaï ca tyaktvä kriyata iti yat tädåças tyägaù sättviko mataù.

text 10
anvayaù
sattva-samäviñöaù (sattvena guëena samäviñöaù saàvyäptaù sattva-guëa-sampannaù ity arthaù), medhävé (buddhimän), chinna-saàçayaù (saàçaya-çünyaù), tyägé (sättvikaù tyägé puruñaù) akuçalaà (duùkha-janakaà) karma na dveñöi, kuçale (käya-kleçädi-rahitatayä sukha-janake) na anuñajjate (prétià na karoti).

text 10
öékä
evam bhüta sättvika-tyäga-pariniñöhitasya lakñaëam äha —— na dveñöéty ädi. sattva-samäviñöaù sattvena saàvyäptaù sättvika-tyägé. akuçalaà duùkhävahaà çiçire prätaù-snänädikaà karma na dveñöi, kuçale ca sukha-kare karmaëi nidäghe madhyähna-snänädau nänuñajjate prétià na karoti. tatra hetuù —— medhävé sthira-buddhiù. yatra para-paribhavädi mahad api duùkhaà sahate svargädi-sukhaï ca tyajati; tatra kiyad etat tät kälikaà sukhaà duùkhaï cety evam anusandhänavän ity arthaù. ata eva chinnaù saàçayo mithyä-jïänaà daihika-sukha-duùkhayor upäditsä-parijihérñä-lakñaëaà yasya saù.

text 11
anvayaù
deha-bhåtä (dehinä) karmäëi açeñataù (samyak) tyaktaà na hi çakyaà, [tasmät] yaù (karmäëi kurvan) tu karma-phala-tyägé, saù tyägé iti abhidhéyate.

text 11
öékä
nanv evam bhütät karma-phala-tyägäd varaà sarva-karma-tyägas tathä sati karma-vikñepäbhävena jïäna-niñöhä sukhaà sampadyate, taträha —— na héti. deha-bhåtä dehätmäbhimänavatä niùçeñeëa sarväëi karmäëi tyaktuà na hi çakyam. tad uktaà, “na hi kaçcit kñaëam api jätu tiñöhaty akarma-kåt” ity ädinä. tasmäd yas tu karmäëi kurvann api karma-phala-tyägé sa eva mukhyaù tyägéty abhidhéyate.

text 12
anvayaù
atyäginäà (karma-phala-tyäga-rahitänäà sa-kämänäà) pretya (para-lokaà präpya) aniñöam (paçv-ädi janma), iñöaà (devädi-janma), miçraà (manuñya-janma) ca tri-vidhaà karmaëaù phalaà bhavati, tu (kintu) sannyäsinäà (karma-phala-tyäginäà) kvacit na (kadäpi tat na bhavati).

text 12
öékä
evam bhütasya karma-phala-tyägasya phalam äha —— aniñöam iti. aniñöaà närakitvam, iñöaà devatvaà, miçraà manuñyatvam evaà tri-vidhaà päpasya puëyasya cobhaya-miçrasya ca karmaëo yat phalaà prasiddhaà, tat sarvam atyäginäà sakämänäm eva pretya paratra bhavati; teñäm eva tri-vidha-karma-sambhavät. na tu sannyäsinäà kvacid api bhavati, sannyäsi-çabdenätra phala-tyäga-sämyät prakåtäù karma-phala-tyägino gåhyante, “anäçritaù karma-phalaà käryaà karma karoti yaù. sa sannyäsé ca yogé ca” ity evam ädau karma-phala-tyägiñu sannyäsi-çabda-prayoga-darçanät teñäà sättvikänäà päpäsambhaväd éçvarärpaëena ca puëya-phalasya tyaktatvät, tri-vidham api karma-phalaà na bhavatéty arthaù.

text 13
anvayaù
he mahä-bäho! säìkhye (säìkhya-çästre) kåtänte (vedänta-çästre) sarva-karmaëäà siddhaye proktäni etäni païca käraëäni me (mat-sakäçät) nibodha (jänéhi).

text 13
öékä
nanu karma kurvataù karma-phalaà kathaà na bhaved ity äçaìkya saìga-tyägino nirahaìkärasya sata karma-phalena-lepo nästéty upapädayitum äha —— païceti païcabhiù. sarva-karmaëäà siddhaye niñpattaye imäni vakñyamäëäni païca käraëäni me mama vacanän nibodha jänéhi. ätmanaù kartåtväbhimäna-nivåtty-artham avaçyam etäni jïätavyänéty evaà teñäà stuty-artham eväha —— säìkhya iti. samyak khyäyate jïäyate paramätmä aneneti säìkhyaà tattva-jïänam. prakäçamäna ätma-bodhaù säìkhyam, tasmin kåtaà karma tasyäntaù samäptir asminn iti kåtäntas tasmin vedänta-siddhänta ity arthaù. yad vä, saìkhyäyante gaëyante tattvänyasminn iti säìkhyaà, kåto ’nto nirëayo ’sminn iti kåtäntaà säìkhya-çästram eva tasmin proktäni ataù samyak nibodhety arthaù.

text 14
anvayaù
adhiñöhänaà (çaréraà) tathä kartä (çaréra-sthähaìkäraù), påthak-vidhaà (bahu-prakäraà) karaëaà (cakñur-ädi indriyaà), vividhäù påthak (käryataù svarüpataç ca bahuçaù vibhaktäù) ceñöä, atra païcamaà daivaà ca eva.

text 14
öékä
täny eväha —— adhiñöhänam iti. adhiñöhänaà çaréraà, kartä cid-acid-granthir ahaìkäraù, påthag-vidham aneka-prakäram. karaëaà cakñuù-çroträdi, vividhäù käryataù svarüpataç ca påthag-bhütäç ceñöäù präëäpänädénäà vyäpäräù; atra ca etañv eva païcamaà daivaà ca kärakaà cakñur-ädy-anugrähakam ädityädi-sarva-prerako ’ntaryämé vä.

text 15
anvayaù
naraù çaréra-väì-manobhiù (dehena, väkyena, manasä ca) yat nyäyyaà (dharmyaà, çästréyaà) vä viparétaà (adharmyam, açästréyam) vä karma prärabhate, ete païca tasya hetavaù (käraëäni).

text 15
öékä
eteñäm eva sarva-karma-hetutvam äha —— çaréreti. yathoktaiù païcabhiù prärabhyamäëaà karma triñv eväntar bhävyam, çaréra-väì-manobhir ity uktam. çäréraà väcikaà mänasaï ca tri-vidhaà karmeti prasiddheù. çarérädibhir yat karma dharmyam adharmyaà vä karoti naras tasya karmaëa ete païca hetavaù.

text 16
anvayaù
evaà sati (païcasu hetuñu avadhäriteñu) tatra (viñaye) akåtabuddhitvät (asaàskåta-buddhitvät) kevalam (asaìgaà nirupädhià) ätmänaà tu yaù kartäraà paçyati, saù durmatiù (manda-matiù) na paçyati (prakåtaà tattvaà nävalokayati).

text 16
öékä
tataù kim ata äha —— tatreti. tatra sarvasmin karmaëi ete païca hetava ity evaà sati kevalaà nirupädhim asaìgam ätmänaà yaù kartäraà paçyati çästräcäryopadeçäbhyäsenäsaàskåta-buddhitvät durmatir asau samyak na paçyati.

text 17
anvayaù
yasya na ahaìkåtaù bhävaù (aham eva karteti bhävaù abhipräyo yasya nästi), yasya buddhiù na lipyate (priyäpriya-buddhyä karmasu näsaktä bhavati), saù imän lokän hatvä api na hanyate [tena] na nibadhyate (loka-cakñuñä vinäça-käraëe saty api sa tu ätma-dåñöyä tat-karma-phalena bandhanaà na labhate ity arthaù).

text 17
öékä
kas tarhi sumatir yasya karma-lepo nästéty uktam ity apekñäyäm äha —— yasyeti. yad vä aham iti kåto ’haìkartety evam bhüto bhävo ’bhipräyo yasya nästi, ahaìkåto ’hakärasya bhävaù svabhävaù kartåtväbhiniveço yasya nästi çarérädénäm eva karma-kartåtvälocanäd ity arthaù, ata eva yasya buddhir na lipyate iñöäniñöa-buddhyä karmasu na sajjate, sa evam bhüto dehädi-vyatiriktätma-darçé imän lokän sarvän api präëino loka-dåñöyä hatväpi viviktayä svadåñöyä na hanti, na ca tat-phalair nibadhyate bandhaà na präpnoti. kià punaù sattva-çuddhi-dvärä parokña-jïänotpatti-hetubhiù karmabhis tasya bandha-çaìkety arthaù. tad uktaà ——
“brahmaëy ädhäya karmäëi saìgaà tyaktvä karoti yaù
lipyate na sa päpena padma-patram ivämbhasä”
iti.

texts 18–19
anvayaù
jïänaà jïeyaà parijïätä [iti] tri-vidhä karma-codanä, (karma codyate pravartyate anayä iti karma-codanä karmaëi pravåtti-sampädana-hetuù); karaëaà (indriya-grämaà), karma (épsita-tamaà), kartä (kriyä-sampädakaù) iti tri-vidhaù karma-saìgrahaù (karma saìgåhyate sampädyate asminn iti karma-saìgrahaù kriyäçrayaù). guëa-saìkhyäne (guëäù saìkhyäyante samyak kärya-bhedena pratipädyante asmin iti guëa-saìkhyäne) säìkhya-çästre jïänaà karma ca kartä ca, guëa-bhedataù (sattvädi-guëa-bhedena) tridhä (tri-vidhäù) eva procyante, täni (jïänädéni) api yathä-vat (yathä-yathaà) çåëu.

texts 18–19
öékä
hatväpi na hanti na nibadhyate —— ity etad evopapädayituà karma-codanäyäù karmäçrayasya ca karma-phalädénäï ca tri-guëätmakatvän nirguëasya ätmanas tat sambandho nästéty abhipräyeëa karma-codanäà karmäçrayaï cäha —— jïänam iti. jïänam iñöa-sädhanam etad iti bodhaù, jïeyam iñöa-sädhanaà karma, parijïätä evam bhüta jïänäçrayaù, evaà tri-vidhä karma-codanä codyate pravartyate ’nayeti codanä jïänädi-tritayaà karma-pravåtti-hetur ity arthaù. yad vä codaneti vidhir ucyate, tad uktaà bhaööaiù, —— “codanä copadeçaç ca vidhiç caikärtha-väcinaù” iti. tataç cäyam arthaù —— ukta-lakñaëaà tri-guëätmakaà jïänädi-trayam avalambya karma-vidhiù pravartata iti. tad uktaà —— ‘trai-guëya-viñayä vedä’ iti. tathä karaëaà sädhakatamaà, karma ca kartur épsitatamaà, kartä kriyä-nirvartakaù, karma saìgåhyate ’sminn iti karma-saìgrahaù; karaëädi-tri-vidhaà kärakaà kriyäçraya ity arthaù. sampradänädi-käraka-trayan tu paramparayä kriyä-pravartakam eva kevalaà, na tu säkñät kriyäyä äçrayaù. ataù karaëädi-trayam eva kriyäçraya ity uktam. tataù kim ata äha —— jïänam iti. guëäù samyak kärya-bhedena khyäyante pratipädyante ’sminn iti guëa-saìkhyänaà säìkhya-çästram, tasmin jïänaï ca karma ca kartä ca praty ekaà sattvädi-guëa-bhedena tridhaivocyate, täny api jïänädéni vakñyamäëäni yathävac-chåëu. tridhaivety evakäro guëa-trayopädhi-vyatirekeëätmanaù svataù kartåtvädi-pratiñedhärthaù, caturdaçädhyäye ‘tatra sattvaà nirmalatvät’ ity ädinä. guëänäà bandhakatva-prakäro nirüpitaù, saptadaçädhyäye ‘yajante sättvikä devän’ ity ädinä guëa-kåta-tri-vidha-svabhäva-nirüpaëena rajas-tamaù-svabhävaà parityajya sättvikähärädi-sevayä sättvika-svabhävaù sampädanéya ity uktam. iha tu kriyä-käraka-phalädénäm ätma-sambandho nästéti darçayituà sarveñäà tri-guëätmakatvam ucyate iti viçeño jïätavyaù.

text 20
anvayaù
yena (jïänena) vibhakteñu (parasparaà vilakñaëeñu) sarva-bhüteñu (sarveñu brahmädi-sthävaränteñu bhüteñu) avibhaktam (sarvatränusyütam) ekam avyayaà (nirvikäraà) bhävam (ätma-tattvam) ékñate (anubhavati), tat jïänaà sättvikaà viddhi.

text 20
öékä
tatra jïänasya sättvikädi-trai-vidhyam äha —— sarveti tribhiù. sarveñu bhüteñu brahmädi-sthävaränteñu vibhakteñu parasparaà vyävåtteñu avibhaktam anusyütam ekam avyayaà nirvikäraà bhävaà paramätma-tattvaà yena jïänenekñate älocayati tat jïänaà sättvikaà viddhéti.

text 21
anvayaù
påthaktvena (påthag-bhävena) tu yat jïänaà sarva-bhüteñu (avasthitam ätmänaà) påthak-vidhän (bahu-prakärän) nänä-bhävän (anekän) vetti, tat jïänaà räjasaà viddhi.

text 21
öékä
räjasaà jïänam äha —— påthaktveneti. påthaktvena tu yat jïänam ity asmaiva vivaraëaà sarveñu bhüteñu deheñu nänä-bhävän vastuta evän ekän kñetra-jïän påthag-vidhän sukhi-duùkhitvädi-rüpeëa vilakñaëän yena jïänena vetti tat jïänaà räjasaà viddhi.

text 22
anvayaù
yat [jïänaà] tu ekasmin kärye (prakåti-kärye dehe) kåtsnavat (paripürëavat) saktam (äsaktam) ahaitukam (yukti-hénam) atattvärthavat (paramärthävalambana-çünyam) alpaà (akiïcit-karaà) ca, tat [jïänaà] tämasam udähåtam (kathitam).

text 22
öékä
tämasaà jïänam äha —— yad iti. ekasmin kärye dehe pratimädau vä kåtsnavat paripürëavat saktam etävän evätmä éçvaro vety abhiniveça-yuktam. ahaitukaà nirupapattikam, atattvärthavat paramärthävalambana-çünyam ata evälpaà tuccham alpa-viñayatvät alpa-phalatväc ca. yad evam bhütaà jïänaà tat tämasam udähåtam.

text 23
anvayaù
aphala-prepsunä (phala-kämanä-rahitena puruñeëa) niyataà (nityam avaçya-kartavyatayä vihitaà) saìga-rahitam (anäsaktam) aräga-dveñataù (srté-puträdi-préti —— çatru-dveña-rahitena) yat kåtaà (bhavati), tat karma sättvikam ucyate.

text 23
öékä
idänéà tri-vidhaà karmäha —— niyatam iti tribhiù. niyataà nityatayä vihitaà saìga-rahitam abhiniveça-çünyam aräga-dveñataù puträdi-prétyä vä çatru-dveñeëa vä yat kåtaà na bhavati. phalaà präptum icchatéti phala-prepsus tad vilakñaëena niñkämeëa karträ yat kåtaà karma tat sättvikam ucyate.

text 24
anvayaù
kämepsunä (karma-phalaà labdhum icchatä) sähaìkäreëa (ahaìkära-yuktena) vä bahuläyäsaà (bahu-kleça-sädhyaà) yat punaù karma kriyate, tat (karma) räjasam udähåtam.

text 24
öékä
räjasaà karmäha —— yad iti. yat tu karma kämepsunä phalaà präptum icchatä sähaìkäreëa vä mat-samaù ko ’nyaù çrotriyo ’stéty evaà nirüòhähaìkära-yuktena ca kriyate. yac ca punar bahuläyäsam ati-kleça-yuktaà tat karma räjasam udähåtam.

text 25
anvayaù
anubandhaà (pariëäme bandhana-käraëa-çubhäçubhaà), kñayaà (dhana-kñayaà), hiàsäà (parapéòanaà), pauruñaà (sva-sämarthyaà) ca anapekñya (paryälocanam akåtvä) mohät (moha-vaçena) yat karma ärabhyate, tat (karma) tämasam ucyate.

text 25
öékä
tämasaà karmäha —— anubandham iti. anubadhyata ity anubandhaù paçcäd bhävi çubhäçubhaà, kñayaà vitta-kñayaà vitta-vyayaà, hiàsäà para-péòäà, pauruñaï ca sva-sämarthyam anapekñya aparyälocya kevalaà mohäd eva yat karma ärabhyate tat tämasam udähåtam.

text 26
anvayaù
mukta-saìgaù (phaläsakti-çünyaù), anahaà-vädé (kartåtväbhimäna-rahitaù), dhåty-utsäha-samanvitaù (dhåtyä dhairyeëa, utsähena ca samanvitaù yuktaù), siddhy-asiddhyoù nirvikäraù (ärabdhasya karmaëaù siddhau asiddhau ca nirvikäraù harña-viñäda-çünyaù) kartä sättvikaù ucyate.

text 26
öékä
kartäraà tri-vidham äha —— mukta-saìga iti tribhiù. mukta-saìgas tyaktäbhiniveçaù anahaà-vädé garvokti-rahitaù, dhåtir dhairyam, utsäha udyamas täbhyäà samanvitaù saàyuktaù. ärabdhasya karmaëaù siddhäv asiddhau ca nirvikäro harña-viñäda-çünyaù sa evam bhütaù kartä sättvika ucyate.

text 27
anvayaù
rägé (viñayäsakta-cittaù), karma-phalepsuù (karma-phalä-käìkñé), lubdhaù (para-dravyäbhiläñé), hiàsätmakaù (hiàsä para-péòanam eva ätmä svabhävaù yasya saù), açuciù (bähyäbhyantara-çauca-rahitaù), harña-çokänvitaù kartä räjasaù parikértitaù.

text 28
anvayaù
ayuktaù (asävadhänaù), präkåtaù (viveka-hénaù), stabdhaù (durvinétaù), çaöhaù (vaïcakaù), naiñkåtikaù (para-våtti-cchedana-käré, paräpamäna-käré), alasaù, viñädé (sarvadä avasanna-cittaù), dérgha-sütré (adya çvo vä avaçya-kartavya-karma ‘kariñyämé’ti buddhyä ahetukaà dérgha-kälayäpana-prayäsaù) ca kartä tämasaù ucyate.

texts 27–28
öékä
räjasaà kartäram äha —— rägéti. rägé puträdi-prétimän, karma-phala-prepsuù karma-phala-kämé, lubdhaù para-sväbhiläñé, hiàsätmako märaka-svabhävaù, açuciù vihita-çauca-çünyaù, läbhäläbhayor harña-çokäbhyäà samanvitaù kartä räjasaù parikértitaù. tämasaà kartäram äha —— ayukta iti. ayukto ’navahitaù, präkåto viveka-çünyaù, stabdho ’namraù, çaöhaù çakti-gühana-käré, naiñkåtikaù paräpamäné, alaso ’nudyama-çélaù, viñädé çoka-çélaù, yad adya vä çvo vä kartavyaà tan mäsenäpi na sampädayati yaù sa dérgha-sütré evam bhütaù kartä tämasaù. kartå-trai-vidhyenaiva jïätur api trai-vidhyam uktaà, bhavati karma-trai-vidhyenaiva ca jïeyasyäpi trai-vidhyam uktaà jïätavyaà buddhes trai-vidhyena ca karaëasyäpy uktaà bhaviñyati.

text 29
anvayaù
he dhanaïjaya! buddheù dhåteù ca guëataù (tri-guëänusäreëa) eva tri-vidhaà påthaktvena (påthak-rüpeëa) açeñeëa (samyak) procyamänaà (vakñyamäëaà) bhedaà çåëu.

text 29
öékä
idänéà buddher dhåteç ca trai-vidhyaà pratijänéte —— buddher bhedam iti. spañöo ’rthaù.

text 30
anvayaù
he pärtha! [dharme] pravåttià (atha vä pravåtti-märgaà bhoga-pathaà) ca [adharme] nivåttià (kià vä nivåtti-märgaà mokña-pathaà) ca käryäkärye (käryaà vihita-karma, akäryaà niñiddha-karma), bhayäbhaye (mayaà bhaya-käraëaà —— saàsära-präpakam ajïänaà, abhayam abhaya-käraëam —— saàsära-näçakaà jïänam), bandhaà (bandhanaà), mokñaà ca yä [buddhiù] vetti, sä sättviké buddhiù.

text 30
öékä
atra buddhes trai-vidhyam äha —— pravåttim iti tribhiù. pravåttià dharme, nivåttim adharme, yasmin deçe käle ca yat käryam akäryaï ca, bhayäbhaye käryäkärya-nimittau arthänärthau, kathaà bandhaù, kathaà vä mokña iti yä buddhir antaù-karaëaà vetti, sä sättviké. yayä pumän vettéti vaktavye karaëe kartåtvopacäraù käñöhäni pacantétivat.

text 31
anvayaù
he pärtha! yayä [buddhyä] dharmam (çästra-vihitaà karma), adharmaà (çästra-niñiddhaà karma) käryam (kartavyaà karma) akäryaà (akartavyaà karma) ca ayathävat (yathävat niùsaàçayatayä yathärtha-rüpeëa, na yathävat iti ayathävat) prajänäti, sä räjasé buddhiù.

text 31
öékä
räjaséà buddhim äha —— yayeti. ayathävat sandehäs padatvenety arthaù. spañöam anyat.

text 32
anvayaù
he pärtha! yä [buddhiù] adharmaà dharmam iti manyate, sarvärthän viparétän ca [manyate] tamasä (ajïänena) ävåtä (äcchannä) sä buddhiù tämasé (viparéta-grähiëé buddhiù —— tämasé iti nirgalitärthaù).

text 32
öékä
tämaséà buddhim äha —— adharmam iti. viparéta-grähiëé buddhis tämaséty arthaù. buddhir antaù-karaëaà, pürvoktaà jïänan tu tad våttiù, dhåtir api tad våttir eva. yad vä, antaù-karaëasya dharmiëo buddhir apy adhyavasäya-lakñaëä våttir eva. icchä-dveñädénäà tad våtténäà bahutve ’pi dharmädharma-bhayäbhaya-sädhanatvena prädhänyäd etäsäà trai-vidhyam uktam. upalakñaëaï caitad anyäsäm.

text 33
anvayaù
he pärtha! yogena (parameçvare samyak cittasya sanniveçena, cittasya ekägreëa vä) avyabhicäriëyä (anya-viñayasya dhäraëam akurvantyä) yayä dhåtyä manaù-präëendriyä-kriyäù dhärayate (manasaù, präëänäm, indriyäëäï ca kriyäù dhärayate çästra-märge niyamitä karoti), sä dhåtiù sättviké.

text 34
anvayaù
he pärtha! yayä dhåtyä tu dharma-kämärthän dhärayate (pradhäna-rüpeëa nitya-kartavyatayä gåhëäti puruñaù) prasaìgena (prasaìga-krameëa ukta-dharmädy anuñöhäna-käle kartåtväbhiniveça-pürvakaà) phaläkäìkñé [bhavati], tasya sä dhåtiù räjasé.

text 35
anvayaù
he pärtha! durmedhäù [durbuddhiù puruñaù] yayä [dhåtyä] svapnaà (nidräà), bhayaà, çokaà, viñädaà, madam eva ca na vimuïcati (parityajati), sä dhåtiù tämasé.

texts 33–35
öékä
idänéà dhåtes trai-vidhyam äha —— dhåtyeti tribhiù. yogena cittaikägryeëa hetunä ’vyabhicäriëyä viñayäntaram adhärayantyä yayä dhåtyä manasaù präëasya indriyäëäï ca kriyä dhärayate niyacchati, sä dhåtiù sättviké. räjaséà dhåtim äha —— yayä tv iti. yayä tu dhåtyä dharmärtha-kämän prädhänyena dhärayate na vimuïcati, tat prasaìgena phaläkäìkñé ca bhavati sä räjasé dhåtiù. tämaséà dhåtim äha —— yayeti. duñöä aviveka-bahulä medhä yasya sa durmedhäù puruño yayä dhåtyä svapnädén na vimuïcati punaù punar ävartayati. svapno ’tra nidrä, sä dhåtis tämasé.

text 36
anvayaù
he bharatarñabha! idänéà sukhaà tu tri-vidhaà me (mat-samépät) çåëu. yatra (sukhe) abhyäsät (anuçélana-vaçäd) ramate (prétià labhate), duùkhäntaà (sarva-vidha-duùkhasya avasänaà) ca nigacchati (präpnoti).

text 36
öékä
[idänéà] sukhasya trai-vidhyaà pratijänéte ardhena —— sukhan tv iti. spañöo ’rthaù.

text 37
anvayaù
yat (sukhaà) agre (sädhanärambha-käle) viñam iva (viña-tulyam ity arthaù, manaù-saàyama-pürvakaà dhyänädibhiù labhyatayä sukham idam atéva kañöa-sädhyaà, tena duùkha-karatayä viña-tulyam iti niñkarñärthaù), pariëäme (kintu sädhanävasäne) tat (sukham) amåtopamam (amåta-sadåçam) ätma-buddhi-prasäda-jam (ätma-viñayä yä buddhiù, tasyäù prasädaù rajo-mala-tamo-malataù yuktatayä nirmala-rüpeëävasthänaà, tasmät jätaà) tat sukhaà sättvikaà proktam.

text 37
öékä
tatra sättvikaà sukham äha —— abhyäsäd iti särdhena. yatra yasmin sukhe abhyäsäd ati-paricayäd ramate na tu viñaya-sukha iva sahasä ratià präpnoti. yasmin ramamäëaç ca duùkhasyäntam avasänaà nitaräà gacchati präpnoti. kédåçaà tata? yat tat kim api agre prathamaà viñam iva manaù-saàyamädhénatväd duùkhävaham iva bhavati, pariëäme tv amåta-sadåçam ätma-viñayä buddhir ätma-buddhis tasyäù prasädo rajas-tamo-malä-tyägena svacchatayävasthänaà tato jätaà yat sukhaà tat sättvikaà proktaà yogibhiù.

text 38
anvayaù
viñayendriya-saàyogät (rüpädi-viñayäëäà cakñur-ädéndriyäëäà ca saàyogät) yat [sukhaà], tat agre (prathamaà) amåtopamaà pariëäme viñam iva, tat sukhaà räjasaà småtam.

text 38
öékä
räjasaà sukham äha —— viñayeti. viñayäëäm indriyäëäï ca saàyogät yat tat prasiddhaà stré-sa-sargädi-sukham, amåtam upamä yasya tädåçaà bhavati agre prathamaà, pariëäme ca viña-tulyam ihämutra ca duùkha-hetutvät tat sukhaà räjasaà småtam.

text 39
anvayaù
nidrälasya-pramädotthaà (nidrä, älasyam, pramädaù anavadhänatä tebhyaù utpannaà) yat sukham agre anubandhe (pariëäme) ca ätmanaù mohanaà (moha-karaà) tat tämasam udähåtam.

text 39
öékä
tämasaà sukham äha —— yad iti. agre prathama-kñaëe anubandhe ca paçcäd api yat sukham ätmano moha-karaà tad eväha nidrä älasyaï ca pramädaç ca kartavyärthävadhäna-rähityena mano-grähyam etebhya uttiñöhati yat sukhaà tat tämasam udähåtam.

text 40
anvayaù
påthivyäà, divi (svarge) vä deveñu vä punaù tat sattvaà na asti, yat ebhiù prakåti-jaiù (prakåti-jätaiù —— svabhävotpannaiù) tribhiù (sattva-rajas-tamobhiù) guëaiù muktaà syät.

text 40
öékä
anuktam api saìgåhëan prakaraëärtham upasaàharati na —— tad astéti tribhiù. ebhiù prakåti-sambhavaiù sattvädibhir guëair muktaà hénaà sattvaà präëi-jätam anyad vä yat syät tat påthivyäà manuñyädiñu divi deveñu ca kväpi nästéty arthaù.

text 41
anvayaù
he parantapa (parän çatrün täpayatéti parantapa)! brähmaëa-kñatriya-viçäà çüdräëäà ca karmäëi svabhäva-prabhavaiù (prakåti-jätaiù) guëaiù (sattvädibhiù) pravibhaktäni.

text 41
öékä
nanu yady evaà sarvam api kriyä-käraka-phalädikaà präëi-jätaï ca tri-guëätmakam eva, tarhi katham asya mokña ity apekñäyäà sva-svädhikära-vihitaiù karmabhiù parameçvarärädhanät tat-prasäda-labdha-jïänenety evaà sarva-gétärtha-säraà saàgåhya darçayituà prakäräntaram ärabhate —— brähmaëety ädi yävad adhyäya-samäpti. he parantapa! he çatru-täpana! brähmaëänäà kñatriyäëäà vaiçyänäà çüdräëäï ca karmäëi pravibhaktäni prakarñeëa vibhägato vihitäni, çüdräëäà svabhävät påthak-karaëaà dvijatvä-bhavena vailakñanyät. vibhägopalakñaëam äha —— svabhävaù sättvika-räjasädiù prabhavati prädurbhavati yebhyas tair guëair upalakñaëa-bhütaiù. yad vä, svabhäva-prabhavaiù pürva-janma-saàskära-prädurbhütair ity arthaù. tatra sattva-pradhänä brähmaëäù, sattvopasarjana-rajaù-pradhänäù kñatriyäù, tama upasarjana-rajaù-pradhänä vaiçyäù, raja-upasarjana-tamaù-pradhänäù çüdräù.

text 42
anvayaù
çamaù, damaù, tapaù, çaucaà, kñäntiù, ärjavaà, jïänaà, vijïänam (anubhavaù), ästikyam eva svabhäva-jaà brahma-karma.

text 43
anvayaù
çauryaà, tejaù, dhåtiù, däkñyaà (kauçalam), yuddhe apaläyanam, dänam, éçvara-bhävaù (çäsana-sämarthyaà prabhutvaà vä) ca svabhäva-jaà kñätraà karma.

text 44
anvayaù
kåñi-go-rakñya-väëijyaà (kåñiù, gau-rakñyaà päçu-pälyaà, väëijyaï ca) svabhäva-jaà vaiçya-karma, çüdrasya api paricaryätmakaà (brähmaëaù, kñatriyaù, vaiçyaç ceti trai-varëika-sevä-rüpaà) karma svabhäva-jam.

texts 42–44
öékä
tatra brähmaëasya sväbhävikäni karmäëy äha —— çama iti. çamaç cittoparamaù, damo bähyendriyoparamaù, tapaù pürvoktaà çärérädi, çaucaà bähyäbhyantaraà, kñäntiù kñamä, ärjavam avakratä, jïänaà çästréyaà; vijïänam anubhavaù, ästikyam asti paraloka iti niçcayaù, etac-chamädi brähmaëasya svabhäväj-jätaà karma. kñatriyasya sväbhävikaà karmäha —— çauryam iti. çauryaà paräkramaù, tejaù prägalbhyaà, dhåtiù dhairyaà, däkñyaà kauçalaà, yuddhe cäpy apaläyanam aparäì-mukhatä, dänam audäryam, éçvara-bhävo niyamana-çaktiù, etat kñatriyasya sväbhävikaà karma. vaiçya-çüdrayoù karmäha —— kåñéti. kåñiù karñaëaà, gäù rakñatéti go-rakñas tasya bhävo gau-rakñyaà päçu-pälyam ity arthaù. väëijyaà kraya-vikrayädi, etad vaiçyasya sväbhävikaà karma. trai-varëika-paricaryätmakaà çüdrasyäpi svabhäva-jaà karma.

text 45
anvayaù
sve sve karmaëi (nija-nijädhikära-vihite karmaëi) abhirataù (nirataù —— pariniñöhitaù) naraù saàsiddhià (samyak siddhià) labhate, sva-dharma-nirataù yathä siddhià vindati (labhate), tat çåëu.

text 45
öékä
evam bhütasyäpi brähmaëädi-karmaëo jïäna-hetutvam äha —— sve sve iti. sva-svädhikära-vihite karmaëy abhirataù pariniñöhito naraù saàsiddhià jïäna-yogyatäà labhate. karmaëä jïäna-präpti-prakäram äha —— sva-karmeti särdhena. sva-karma-pariniñöhito yathä yena prakäreëa tattva-jïänaà labhate taà prakäraà çåëu.

text 46
anvayaù
yataù (parameçvarät) bhütänäà pravåttiù (karma-ceñöä), yena (parameçvareëa) idaà sarvaà tatam (vyäptam), mänavaù sva-karmaëä tam (parameçvaram) abhyarcya siddhià vindati (labhate).

text 46
öékä
tam eväha —— yata iti. yato ’ntaryämiëaù parameçvaräd udbhütänäà präëinäà pravåttiç ceñöä bhavati. yena prakäreëätmanä sarvam idaà viçvaà tataà vyäptam, tam éçvaraà sva-karmaëä ’bhyarcya püjayitvä siddhià labhate manuñyaù.

text 47
anvayaù
viguëaù (aìga-häni-yuktaù api) sva-dharmaù (svéya-varëäçrama-vihitaù dharmaù) sv-anuñöhität (samyak anuñöhität) para-dharmät çreyän (çreñöhaù), svabhäva-niyataà (svabhäva-vihitaà) karma kurvan kilbiñaà (päpaà) na äpnoti (präpnoti).

text 47
öékä
sva-karmaëeti viçeñaëasya phalam äha —— çreyän iti. viguëo ’pi sva-dharmaù samyag anuñöhitäd api para-dharmät çreñöhaù, na ca bandhu-vadhädi-yuktäd yuddhädeù sva-dharmäd bhikñäöanädi-para-dharmaù çreñöha iti mantavyam. yataù svahbävena pürvoktena niyataà niyamenokataà karma kurvan kilbiñaà näpnoti.

text 48
anvayaù
he kaunteya! sa-doñam (doña-yuktam) api saha-jaà (sväbhävikaà) karma na tyajet, hi (yasmät) sarvärambhäù (sarväëy eva karmäëi) dhümena agniù iva doñeëa ävåtäù (äcchannäù).

text 48
öékä
yadi punaù säìkhya-dåñöyä sva-dharme hiàsä-lakñaëaà doñaà matvä para-dharmaà çreñöhaà manyase, tarhi sa-doñatvaà para-dharme ’pi tulyam ity äçayenäha —— saha-jam iti. saha-jaà svabhäva-vihitaà karma sa-doñam api na tyajet. hi yasmät sarve ’py ärambhä dåñöädåñöärthäni sarväëy api karmäëi doñeëa kenacid ävåtä vyäptä eva, yathä saha-jena dhümenägnir ävåtas tadvat; ato yathägner dhüma-rüpaà doñam apäkåtya pratäpa eva tamaù-çétädi-nivåttaye sevyate, tathä karmaëo ’pi doñäàçaà vihäya guëäàça eva sattva-çuddhaye sevyata ity arthaù.

text 49
anvayaù
sarvatra asakta-buddhiù (asaktä saìga-rahitä buddhiù yasya saù), jitätmä (jitaù saàyataù ätmä cittaà yasya saù), vigata-spåhaù (vigatä spåhä phala-kämanä yasmät saù) sannyäsena paramäà (çreñöhäà) naiñkarma-siddhià (sarva-karma-nivåtti-rüpäà sattva-çuddhià) adhigacchati (präpnoti).

text 49
öékä
nanu kathaà karmaëi kriyamäëe doñäàça-prahäëena guëäàça eva sampadyata ity apekñäyäm äha —— asakta-buddhir iti. asaktä saìga-çünyä buddhir yasya, jitätmä nirahaìkäraù vigatä spåhä phala-viñayecchä yasmät sa evam bhütena, “saìgaà tyaktvä phalaï caiva sa tyägaù sättviko mataù” ity evaà pürvoktena karmäsakti-phalayos tyäga-lakñaëena sannyäsena naiñkarmya-siddhià sarva-karma-nivåtti-lakñaëäà sattva-çuddhim adhigacchati. yadyapi saìga-phalayos tyägena karmänuñöhänam api naiñkarmyam eva kartåtväbhiniveçäbhävät. tad uktaà —— “naiva kiïcit karométi yukto manyeta tattva-vit” ity ädi çloka-catuñöayena, tathäpy anenokta-lakñaëena sannyäsena paramäà naiñkarmya-siddhià “sarva-karmäëi manasä sannyasyäste sukhaà vaçé” ity evaà lakñaëaà päramahaàsyäpara-paryäyäm äpnoti.

text 50
anvayaù
he kaunteya (kunté-putra arjuna)! siddhià (naiñkarma-siddhià) präptaù (siddhaù puruñaù) yathä (yena prakäreëa) brahma präpnoti, tathä yä (brahma-präptiù) jïänasya parä niñöhä (parisamäptiù, täm api) samäsena (saìkñepeëa) me nibodha.

text 50
öékä
evam bhütasya paramahaàsasya jïäna-niñöhayä brahma-bhäva-prakäram äha —— siddhià präpta iti ñaòbhiù. naiñkarmya-siddhià präptaù san yathä yena prakäreëa brahma präpnoti, tathä taà prakäraà saìkñepeëaiva me vacanän nibodha. pratiñöhitä yä brahma-präptis täm imäà, tathä darçayitum äha —— niñöhä jïänasya vä pareti. niñöhä paryavasänaà parisamäptir ity arthaù.

texts 51–53
anvayaù
viçuddhayä buddhyä yuktaù (san sättvikyä) dhåtyä ätmänaà (manaù —— ahaìkäraà) niyamya (saàyamya) ca çabdädén (çabda-sparça-rüpa-rasa-gandhäkhyän païca) viñayän tyaktvä räga-dveñau ca vyudasya (parityajya) vivikta-sevé (giri-guhädi-pavitra-nirjana-sthäna-niväsé), laghv-äçé (parimita-bhojé), yata-väk-käya-mänasaù (väk ca käyaù çaréraà ca mänasaà ca yatäni saàyatäni yasya tädåçaù san) nityaà (sarvadä) dhyäna-yoga-paraù (dhyänam ätma-cintanam tena yogaù yä ätma-svarüpävasthitiù tat paraù san) [ata eva] vairägyaà (dåñöädåñöa-viñayeñu vaitåñëyaà) samupäçritaù, ahaìkäraà, balaà, darpaà, kämaà, krodhaà, parigrahaà (bähya-bhoga-sädhanänuküladänagrahaëaà) ca vimucya (parityajya) nirmamaù (mamatva-buddhi-rahitaù) çäntaù (vikñepa-çünyaù san) brahma-bhüyäya kalpate (brahmatva-läbhäya yogyo bhavati).

texts 51–53
öékä
tad eväha —— buddhyeti. uktena prakäreëa viçuddhayä pürvoktayä sättvikyä buddhyä yukto dhåtyä sättvikyä svätmänaà kärya-käraëa-saìghäta-rüpäà täm eva buddhià niyamya niçcaläà kåtvä çabdädén viñayäàs tyaktvä tad viñayo räga-dveñau ca vyudasya buddhyä viçuddhayä yukta ity ädénäà brahma-bhüyäya kalpata iti tåtéyenänvayaù. kiï ca vivikteti. vivikta-sevé çuddha-deçävasthäyé, laghv-äçé mita-bhojé, etair upäyair yata-väk-käya-mänasaù saàyata-väg-deha-citto bhütvä nityaà sarvadä dhyänena yo yogo brahma-saàsparças tat paraù san dhyänävicchedärthaà punaù punar dåòha-vairägyaà samyag upäçrito bhütvä. kiï ca ahaìkäram iti. tataç ca virakto ’ham ity ädy ahaìkäraà balaà durägrahaà darpaà yoga-baläd unmärga-pravåtti-lakñaëaà prärabdha-vaçät präpyamäëeñv api viñayeñu kämaà krodhaà parigrahaï ca vimucya viçeñeëa tyaktvä baläd äpanneñu nirmamaù san çäntaà paramäm upaçäntià präpto brahma-bhüyäya brahmäham iti naiçcalyenävasthänäya kalpate yogyo bhavati.

text 54
anvayaù
brahma-bhütaù (brahma-padaà präptaù) prasannätmä (prasannaù ätmä cittaà yasya saù) na çocati (apriyaà präpya priyam apräpya vä na santäpaà karoti), na käìkñati (apräptaà näbhilañati), sarveñu bhüteñu samaù (sama-darçé san) paräà (paramäà —— niçcaläà) mad-bhaktià (mayi parameçvare bhaktià) labhate.

text 54
öékä
brahmäham iti naiçcalyenävasthänasya phalam äha —— brahmeti! brahma-bhüto brahmaëy avasthitaù prasanna-cittaù nañöaà na çocati na cäpräptaà käìkñati dehädy abhimänäbhävät. ata eva sarveñv api bhüteñu samaù san räga-dveña-kåta-vikñepäbhävät sarva-bhüteñu mad-bhävanä-lakñaëäà paramäà mad-bhaktià labhate.

text 55
anvayaù
tattvataù (yathärthataù) [ahaà] yävän (upädhi-kåta-vistara-bheda-viçiñöaù) yaù (sac-cid-änanda-svarüpaù sarvopadhi-çünyaù nirviçeñaù) ca asmi, bhaktyä (parayä bhaktyä) mäm abhijänäti, tataù (etädåça-jïäna-läbhät paraà) mäà tattvataù (yathärtha-rüpeëa) jïätvä tad-anantaraà [mäà] viçate.

text 55
öékä
tataç ca bhaktyeti. tayä ca parayä bhaktyä tattvato mäm abhijänäti, katham bhütä? yävän sarva-vyäpé yaç cäsmi sac-cid-änanda-ghanas tathä-bhütaà, tataç ca mäm evaà tattvato jïätvä tad anantaraà tasya jïänasyoparame sati mäà viçate paramänanda-rüpo bhavatéty arthaù.

text 56
anvayaù
yathä mad-vyapäçrayaù (aham eva vyapäçrayaù äçrayaëéyaù yasya saù; mad-eka-çaraëägataù bhaktaù ity arthaù) sarväëi (nitya-naimittika-kämyäni) api (api çabdät çästra-vihitäni niñiddhäni ca) karmäëi kurväëaù mat-prasädät çäçvatam (nityam) avyayaà (akñayam) padam aväpnoti.

text 56
öékä
sva-karmabhiù parameçvarärädhanäd uktaà mokña-prakäram upasaàharati —— sarva-karmäëéti. sarväëi nityäni naimittikäni kämyäni ca karmäëi pürvokta-krameëa mad-vyapäçrayaù san sarvadä kurväëaù mad-vyapäçrayaù aham eva vyapäçrayaù äçrayaëéyo na tu svargädi-phalaà yasya sa mama präsädät çäçvatam anädi avyayaà nityaà sarvotkåñöaà padaà präpnoti.

text 57
anvayaù
cetasä sarva-karmäëi mayi sannyasya (samarpya) mat-paraù (mat-paräyaëaù san) buddhi-yogam (jïäna-yogam) upäçritya satataà mac-cittaù (mayi eva cittaà yasya saù) bhava.

text 57
öékä
yasmäd evaà tasmät —— cetaseti. sarväëi karmäëi cetasä mayi sannyasya samarpya, mat-paraù aham eva paraù präpyaù puruñärtho yasya sa vyavasäyätmikayä buddhyä yogam upäçritya satataà karmänuñöhäna-käle ’pi brahmärpaëaà brahma havir iti nyäyena mayy eva cittaà yasya sa tathä-bhüto bhava.

text 58
anvayaù
mac-cittaù (san) mat-prasädät sarva-durgäëi (sarväëi eva durgäëi dustaräëi duùkhäni) tariñyasi. atha cet tvam ahaìkärät [yadi mad-väkyaà] na sroñyasi, [tadä] vinaìkñyasi (vinäçaà präpsyasi).

text 58
öékä
tato yad bhaviñyati tac-chåëu —— mac-citta iti. mac-cittaù san mat-prasädät sarväëy api durgäëi dustaräëi säàsärikäëi duùkhäni tariñyasi. vipakñe doñam äha, atha cet yadi punas tvam ahaìkärät jïätåtväbhimänät mad-uktam evaà na çroñyasi, tarhi vinaìkñyasi puruñärthäd bhrañöo bhaviñyasi.

text 59
anvayaù
tvam ahaìkäram äçritya ‘ahaà na yotsye’ iti yat [yadi] manyase, [tarhi] te (tava) vyavasäyaù (niçcayaù) mithyä eva; [yataù tava] prakåtiù (kñätraù svabhävaù) tväà niyokñyati.

text 59
öékä
kämaà vinaìkñyämi, na tu bandhubhir yuddhaà kariñyäméti cet taträha —— yad iti. mad-uktam anädåtya kevalam ahaìkäram avalambya yuddhaà na kariñyäméti tvaà yan manyase adhyavasyasi, eña te vyavasäyo mithyaiväsvatantratvät tava, tad eväha —— prakåtis tväà rajo-guëa-rüpeëa pariëatä saté niyokñyati yuddhe pravartayiñyaty eva.

text 60
anvayaù
he kaunteya! mohät (aviveka-vaçät) yat (karma) kartuà na icchasi, svabhäva-jena (svabhäva-jätena) svena karmaëä (çauryädinä) nibaddhaù [ata eva] avaçaù (san) tat api kariñyati.

text 60
öékä
kiï ca svabhäveti. svabhävaù kñatriyatva-hetuù pürva-karma-saàskäras tasmäj-jätena svéyena karmaëä çauryädinä pürvoktena nibaddho yantritas tvaà mohät yat karma yuddha-lakñaëaà kartuà necchasi, avaço ’pi tat karma kariñyasy eva.

text 61
anvayaù
he arjuna! éçvaraù (sarväntaryämé bhagavän väsudevaù) mäyayä (sva-çaktyä) yanträrüòhäni [iva] sarva-bhütäni bhrämayan (nija-nija-karmasu pravartayan) sarva-bhütänäà håd-deçe (hådaya-deçe) tiñöhati.

text 61
öékä
tad evaà çloka-dvayena säìkhyädi-matena prakåti-päratantryaà svabhäva-päratantryaà coktam; idänéà sva-matam äha —— éçvara iti dväbhyäm. sarva-bhütänäà håd-deçe hådaya-madhye éçvaro ’ntaryämé tiñöhati. kià kurvan? sarväëi bhütäni mäyayä nija-çaktyä bhrämayaàs tat karmasu pravartayan, yathä däru-yantram ärüòhäni kåtrimäëi bhütäni sütra-dhäro loke bhrämayati tadvad ity arthaù. yad vä, yanträëi çaréräëi ärüòhäni bhütäni dehäbhimänino jévän bhrämayann ity arthaù. tathä ca çvetäçvataräëäà mantraù,
“eko devaù sarva-bhüteñu güòhaù
sarva-vyäpé sarva-bhütäntarätmä
karmädhyakñaù sarva-bhütädhiväsaù
säkñé cetäù kevalo nirguëaç ca”
iti. antaryämi-brähmaëaï ca, “ya ätmani tiñöhann ätmänam antarä yamayati yam ätmänaà veda yasyätmä çaréram eña te antaryämy amåta” ity ädi.

text 62
anvayaù
he bhärata! sarva-bhävena (sarveëa prakäreëa) tam (éçvaram) eva çaraëaà gaccha, tat-prasädät paräà (paramäà) çäntià çäçvataà (nityaà) sthänaà ca präpsyasi.

text 62
öékä
tam iti —— yasmäd evaà sarve jéväù parameçvara-paratanträs tasmäd ahaìkäraà parityaja sarva-bhävena sarvätmanä tam éçvaram eva çaraëaà gaccha, tataç ca tasyaiva prasädät paräm uttamäà çäntià sthänaï ca pärameçvaraà çäçvataà nityaà präpsyasi.

text 63
anvayaù
iti te (tubhyaà) guhyät (gopanéyät) guhya-taraà (atéva gopanéyam) jïänaà mayä (sarva-jïena) äkhyätam (kathitam), etat (mad-upadiñöaà gétä-çästram) açeñeëa (samyak) vimåçya (paryälocya) yathä icchasi, tathä kuru.

text 63
öékä
sarva-gétärtham upasaàharann äha —— itéti. ity anena prakäreëa te tubhyaà sarva-jïena parama-käruëikena mayä jïänam äkhyätam upadiñöam. katham bhütam? guhyät gopyät rahasya-mantra-yogädi-jïänäd api guhyataram, etan mayopadiñöaà gétä-çästram açeñato vimåçya paryälocya paçcäd yathecchasi tathä kuru. etasmin paryälocite sati tava moho nivartiñyate iti bhävaù.

text 64
anvayaù
sarva-guhya-tamaà (sarvebhyaù guhyebhyaù api guhya-tamam atiçaya-gopanéyam) me paramaà vacaù (väkyaà) bhüyaù punaù çåëu, [tvaà] me (mama) dåòham (atéva) iñöaù (priyaù) asi; tataù (tasmät hetoù) te (tava) hitaà (hita-karaà väkyaà) vakñyämi.

text 64
öékä
ati-gambhéraà gétä-çästram açeñataù paryälocayitum açaknuvataù kåpayä svayam eva tasya säraà saìgåhya kathayati —— sarva-guhyatamam iti tribhiù. sarvebhyo ’pi guhyebhyo guhyatamaà me vacas tatra tatroktam api bhüyaù punar api vakñyamäëaà çåëu. punaù punaù kathane hetum äha —— dåòham atyantaà me mama tvam iñöaù priyo ’séti matvä tata eva hetos te hitaà vakñyämi; yad vä tvaà mameñöo ’si mayä vakñyamäëaà ca dåòhaà sarva-pramäëopetam iti niçcitya tatas te vakñyäméty arthaù. dåòha-matir iti kecit paöhanti.

text 65
anvayaù
man-manäù (mayi eva manaù yasya saù) mad-bhaktaù (mama bhaktaù bhajana-çélaù), mad-yäjé (mat-püjana-çélaù) bhava, mäà namaskuru, [tarhi] mäm eva eñyasi (präpsyasi), tvaà me priyaù asi; [ataù] ahaà te (tubhyaà) satyaà [yathä bhavati, tathä] pratijäne (pratijïäà karomi).

text 66
anvayaù
sarva-dharmän (sarvän vihitän avihitän dharmän parityajya mad-bhakti-dväraiva sarvaà bhaviñyatéti niçcitya vividha-dharmäcaraëa-spåhäà parihäya kevalaà) mäm ekaà çaraëaà vraja, ahaà tväà sarva-päpebhyaù (sarvebhyaù jïänäjïäna-kåtebhyaù, präktanebhyaù, iha käya-mano-vägbhir äcaritebhyaù anyebhyaù api dåñöädåñöebhyaù päpebhyaù) mokñayiñyämi, mä çucaù (çokaà mä kärñéù).

texts 65–66
öékä
tad eväha —— man-manä iti. man-manä mac-citto bhava, mad-bhakto mad-bhajana-çélo bhava, mad-yäjé mad-yajana-çélo bhava, mäm eva namaskuru, evaà vartamänas tvaà mat-prasädät labdha-jïänena mäm evaiñyasi präpsyasi, atra ca saàçayaà mä kärñéù. tvaà hi me priyo ’si, ataù satyaà yathä bhavaty evaà tubhyam ahaà pratijäne pratijïäà karomi. tato ’pi guhyatamam äha —— sarveti. mad-bhaktyaiva sarvaà bhaviñyatéti dåòha-viçväsena vidhi-kaiìkaryaà tyaktvä mad-eka-çaraëo bhava. evaà vartamänaù karma-tyäga-nimittaà päpaà syäd iti mä çucaù çokaà mä karñéù, yatas tvä tväà mad-eka-çaraëaà sarva-päpebhyo ’haà mokñayiñyämi mocayiñyämi.

text 67
anvayaù
idaà (mat-kathita-gétä-tattvaà) te (tvayä) atapaskäya (sva-dharmänuñöhäna-rahitäya tapo-hénäya), abhaktäya (bhakti-çünyäya) na ca [väcyam], açuçrüñave (paricaryäm akurvate), yaù mäm abhyasüyati (manuñya-dåñöyä doñam äropya mama nindäà karoti) [tasmai] ca kadäcana (kadäpi) na väcyam.

text 67
öékä
evaà gétärtha-tattvam upadiçya tat sampradäya-pravartane niyamam äha —— idam iti. idaà gétärtha-tattvaà te tvayä atapaskäya sva-dharmänuñöhäna-hénäya na väcyam, na ca abhaktäya guräv éçvare ca bhakti-çünyäya kadäcid api na väcyam, na cäçuçrüñave paricaryäm akurvate çrotum anicchate vä väcyam, mäà parameçvaraà yo ’bhyasüyati manuñya-dåñöyä doñäropeëa nindati, tasmai na ca väcyam.

text 68
anvayaù
yaù idaà paramaà guhyam upadeçaà mad-bhakteñu (mama bhaktebhyaù) abhidhäsyati (vakñyati), [saù] mayi paräà bhaktià kåtvä mäm eva eñyati (präpsyati), asaàçayaù (atra saàçayaù nästi).

text 68
öékä
etair doñair virahitebhyo gétä-çästropadeñöuù phalam äha —— ya idam iti. mad-bhakteñv abhidhäsyati mad-bhaktebhyo yo vakñyati sa mayi paräà bhaktià karoti, tato niùsaàçayaù san mäm eva präpnotéty arthaù.

text 69
anvayaù
manuñyeñu [madhye] tasmät (mat-kathita-gétä-çästra-vyäkhyätuù) kaçcit (anyaù kaçcit manuñyaù) me priya-kåt-tamaù (atéva paritoña-käré) na bhavati, na ca tasmät anyaù [ko ’pi] bhuvi (bhü-tale) priya-taraù na ca bhavitä (bhaviñyati).

text 70
anvayaù
yaù ävayoù (tava arjunasya mama çré-kåñëasya) dharmyaà (dharmäd anapetaà —— dharma-sambalitaà) saàvädam (kathopakathanam) imam adhyeñyate (paöhiñyati) ca, jïäna-yajïena tena (puruñeëa) aham iñöaù syäm iti me matiù.

texts 69–70
öékä
kiï ca na ceti —— tasmän mad-bhaktebhyo gétä-çästra-vyäkhyätuù sakäçäd anyo manuñyeñu madhye kaçcid api mama priya-kåttamo ’tyantaà paritoña-kartä nästi, na ca käläntare bhavitä bhaviñyati. mamäpi tasmäd anyaù priyataro ’dhunä bhuvi tävan nästi, na ca käläntare ’pi bhaviñyatéty arthaù. paöhataù phalam äha —— adhyeñyata iti. ävayoù çré-kåñëärjunayor imaà dharmyaà dharmäd anapetaà saàvädaà yo ’dhyeñyate japa-rüpeëa paöhiñyati, tena puàsä sarva-yajïebhyaù çreñöhena jïäna-yajïena aham iñöaù syäà bhaveyam iti me matiù. yadyapy asau gétärtham abudhyamäna eva kevalaà japati, tathäpi mama tac-chåëvato mäm eväsau prakäçayatéti buddhir bhavati. yathä loke yadåcchayäpi yadä kaçcit kadäcit kasyäcin näma gåhëäti tad äsau mäm eväyam ähvayatéti matvä tat-pärçvam ägacchati, tathäham api tasya sannihito bhaveyam, yathä ajämila-kñatra-bandhu-pramukhäëäà kathaïcin nämoccäraëa-mätreëa prasanno ’smi, tathaiväsyäpi prasanno bhaveyam iti bhävaù.

text 71
anvayaù
[paöhana-kathä tävad düre ästäm, parantu] çraddhävän anasüyaù (doña-dåñöi-rahitaù) api (api çabdät artha-bodhäbhäve ’pi kevalaà çravaëa-pipäsayä) yaù naraù çåëuyät, saù api muktaù (san) puëya-karmaëäà (puëya-karma-käriëäà) çubhän lokän präpnoti.

text 71
öékä
anyasya japato yo ’nyaù kaçcic-chåëoti tasyäpi phalam äha —— çraddhävän iti. yo naraù çraddhä-yuktaù kevalaà çåëuyäd api. çraddhävän api yaù kaçcit kim artham ayam uccair japati asambaddhaà vä japatéti doña-dåñöià karoti tad vyävåtty artham äha —— anasüyaç cäsüyä-rahito yaù çåëuyät, so ’pi sarvaiù päpair muktaù sann açvamedhädi-puëya-kåtäà lokän präpnuyät.

text 72
anvayaù
he pärtha! tvayä ekägreëa cetasä etat çrutaà kaccit? he dhanaïjaya! te ajïäna-sammohaù (ajïänät sambhütaù sammohaù viveka-lopaù) pranañöaù kaccit?

text 72
öékä
samyag-bodhänutpattau punar upadekñyäméty äçayenäha —— kaccid iti. kaccid iti praçnärthaù. ajïäna-sammohas tattväjïäna-kåto viparyayaù. spañöam anyat.

text 73
anvayaù
arjuna uväca —— he acyuta! [mama] mohaù (ajïänaà) nañöaù, tvat prasädät mayä (ätma-svarüpänusandhäna-rüpä) småtiù labdhä, gata-sandehaù (gataù nañöaù sandehaù yasya saù) [san ahaà] sthitaù (yuddhäya utthitaù asmi), tava vacanaà kariñye.

text 73
öékä
kåtärthaù sann arjuna uväca —— nañöa iti. ätma-viñayo moho nañöaù, yato ’yam aham asméti svarüpänusandhäna-rüpä småtis tvat prasädän mayä labdhä; ataù sthito ’smi, yuddhäyotthito ’smi. gataù dharma-viñayaù sandeho yasya so ’haà taväjïäà kariñye iti.

text 74
anvayaù
saïjaya uväca —— ahaà mahätmanaù (çré-bhagavataù) väsudevasya pärthasya ca iti ity evam imaà roma-harñaëam (romäïca-karaà) adbhutaà (ati-vismaya-pradaà) saàvädam (kathopakathanam) açrauñam (çrutavän).

text 75
anvayaù
ahaà vyäsa-prasädät (vyäsasya çré-kåñëa-dvaipäyanasya prasädät anugrahät) imaà paraà (atéva) guhyaà (gopyaà) yogaà kathayataù (kértayataù) säkñät yogeçvarät kåñëät svayaà çrutavän.

texts 74–75
öékä
tad evaà dhåtaräñöraà prati çré-kåñëärjuna-saàvädaà kathayitvä prastutäà kathäm anusandadhänaù saïjaya uväca —— itéti. roma-harñaëaà romäïca-karaà saàvädam açrauñaà çrutavän aham. spañöam anyat. ätmanas tasya çravaëe sambhävanäm äha —— vyäsa-prasädäd iti. bhagavatä vyäsena divyaà cakñuù-çroträdi mahyaà dattam, ato vyäsasya prasädäd etat ahaà çrutavän asmi. kià tad ity apekñäyäm äha —— paraà yogam. paratvam äviñkaroti —— yogeçvarät çré-kåñëät svayam eva säkñät kathayataù çrutavän iti.

text 76
anvayaù
he räjan! keçavärjunayoù (keçavasya kåñëasya arjunasya ca) imam adbhutaà (ati-vicitraà) puëyaà (çubhaà) saàvädaà (kathopakathanam) saàsmåtya saàsmåtya (punaù punaù småtvä) muhur muhuù (pratikñaëam) ahaà håñyämi (romäïcitaù änanditaù vä bhavämi).

text 76
öékä
kiï ca —— räjann iti. håñyämi romäïcito bhavämi harñaà präpnométi vä. spañöam anyat.

text 77
anvayaù
hareù aty-adbhutaà (aty-äçcaryaà), tat ca rüpaà (viçva-rüpaà) saàsmåtya saàsmåtya (punaù punaù småtvä) me (mama) mahän (atiçayaù) vismayaù [jätaù], punaù punaù [ahaà] håñyämi.

text 77
öékä
kiï ca —— tac ceti. viçva-rüpaà nirdiçati. spañöam anyat.

text 78
anvayaù
yatra (pakñe) yogeçvaraù kåñëaù (vartate), yatra (pakñe) dhanur-dharaù (gäëòéva-dhanur-dharaù) pärthaù (arjunaù vartate), tatra (pakñe) çréù (räja-lakñmé), vijayaù, bhütiù (uttarottaräbhyudayaù), dhruvä (avyabhicäriëé) nétiù ca (iti) mama matiù (niçcayaù).

bhagavan bhava-bhé-härin bhavä-bhavyaugha-häraka
kuruëä-maya govinda mäà nistäraya sarvadä

gaìgädbhir iva gaìgäyäù püjanaà tava püjanam
çré-gétänvaya-puñpeëa gåhétvä tvaà praséda me

iti çrémad-bhagavad-gétäyäm oà-kära-nätha-sevaka —— çré-räma-raïjana-kävya-vyäkaraëa-tértha-kåtänvaya-sambalitäyäà mokña-yogo näma añöädaço ’dhyäyaù.

text 78
öékä
atas tvaà puträëäà räjyädi-çaìkäà parityajety äçayenäha —— yatreti. yatra ca yeñäà päëòavänäà pakñe yogeçvaraù çré-kåñëo vartate. yatra ca pärtho gäëòéva-dhanur-dharas tatraiva ca çréù räja-lakñmés tatraiva ca vijayas tatraiva ca bhütir uttarottaräbhivåddhiç ca. nétir nayo ’pi tatraiva. dhruvä sarvatra niçciteti sambadhyate iti mama matir niçcayaù. ata idäném api tävat sa-putras tvaà çré-kåñëaà çaraëam upetya päëòavän prasädya sarvasvaï ca tebhyo nivedya putra-präëa-rakñäà kurv iti bhävaù. tathä hi —— “puruñaù sa paraù pärtha bhaktyä labhyas tv ananyayä”, “bhaktyä tv ananyayä çakyas tv aham evaà-vidho ’rjuna” ity ädau bhagavad-bhakter mokñaà prati sädhakatamatva-çravaëät tad ekänta-bhaktir eva tat-prasädottha-jïänäväntara-vyäpära-mätra-yuktä mokña-hetur iti sphuöaà pratéyate jïänasya ca bhakty aväntara-vyäpäratvam eva yuktam.
“teñäà satata-yuktänäà bhajatäà préti-pürvakam
dadämi buddhi-yogaà taà yena mäm upayänti te”,
“mad-bhakta etad vijïäya mad-bhäväyopapadyate” ity ädi vacanät, na ca tattva-jïänam eva bhaktir iti yuktam,
“samaù sarveñu bhüteñu mad-bhaktià labhate paräm.
bhaktyä mäm abhijänäti yävän yaç cäsmi tattvataù”
ity ädau bheda-darçanät. na caivaà sati
“tam eva viditvä ’ti-måtyum eti
nänyaù panthä vidyate ’yanäya”
iti çruti-virodhaù çaìkanéyaù, bhakty aväntara-vyäpäratvät jïänasya. na hi käñöhaiù pacatéty ukte jvälänäm asädhanatvam uktaà bhavati. kiï ca,
“yasya deve parä bhaktir yathä deve tathä gurau
tasyaite kathitä hy arthäù prakäçante mahätmanaù”,
“dehänte devaù paraà brahma tärakaà vyäcañöe”, “yam evaiña våëute tena labhyaù” ity ädi çruti-småti-puräëa-vacanäny evaà sati samaïjasäni bhavanti, tasmäd bhagavad-bhaktir eva mokña-hetur iti siddham.

tenaiva dattayä matyä tad gétä-vivåtiù kåtä
sa eva paramänandas tayä préëätu mädhavaù

paramänanda-pädäbja-rajaù-çrédhäriëädhunä
çrédhara-svämi-yatinä kåtä gétä-subodhiné

sva-prägalbhya-baläd viloòya bhagavad-gétäà tad antar-gataà
tattvaà prepsur upaiti kià guru-kåpä-péyüña-dåñöià vinä

ambu sväïjalinä nirasya jaladher äditsur antarmaëé-
nävarteñu na kià nimajjati janaù sat-karëa-dhäraà vinä

iti çré-çrédhara-svämi-yati-kåtäyäà çrémad-bhagavad-gétä-öékäyäà subodhinyäà paramärtha-nirëayo (mokña-yogaù) näma añöädaço ’dhyäyaù.