båhadäraëyakopaniñat

oà namo brahmädibhyo brahmavidyäsampradäyakartåbhyo vaàçaåñibhyo
namo gurubhyaù.
               
                              atha prathamo 'dhyäyaù
1.1
oà. uñä vä açvasya medhyasya çiraù. süryaçcakñurvätaù präëo
vyättamagnirvaiçvänaraù saàvatsara ätmäçvasya medhyasya. dyauù
påñöhamantarikñamudaraà påthivé päjasyaà diçaù pärçve aväntaradiçaù
parçva åtavo 'ìgäni mäsäçcärdhamäsäçca parväëyahoräträëi- pratiñöhä
nakñaträëyasthéni nabho mäàsäni. üvadhyaà sikatäù sindhavo gudä
ukåcca klomänaçca parvatä auñadhayaçca vanaspatayaçca
lomänyudyanpürvärdho nimlocaïjaghanärdhoyadvijåmbhate
tadvidyotate yadvidhünute tatstanayati yanmehati tadvarñati vägeväsya
väk.
1.2
aharvä açvaà purastänmahimänvajäyata tasya pürve samudre yoné
rätrirenaà paçcänmahimänvajäyata tasyäpare samudre yoni- retau vä
açvaà mahimänävabhitaù sambabhüvatuù. hayo bhütvä
devänavahadväjé gandharvänaväsuränaçvo manuñyänsamudra eväsya
bandhuù samudro yoniù.

2.1
naiveha kiïcanägra äsénmåtyunaivedamävåtamäsét. açanäya- yä 'çanäyä
hi måtyustanmano 'kurutätmanvé syämiti. so 'rcannacarattasyärcata
äpo 'jäyantärcate vai me kamabhüditi tadevä -rkasyärkatvaà kaà ha vä
asmai bhavati ya evametadarkasyärkatvaà veda.
2.2
äpo vä arkastadyadapäà çara äséttatsamahanyata. sä påthivyabhavattasyämaçrämyattasya çräntasya taptasya tejoraso
niravartatägniù.
2.3
sa tredhätmänaà vyakurutädityaà tåtéyaà väyuà tåtéyaà sa eña
präëastredhä vihitaù. tasya präcé dikçiro 'sau cäsau cermau. athäsya
pratécé dikpucchamasau cäsau ca sakthyau dakñiëä codécé ca pärçve dyauù
påñöhamantarikñamudaramiyamuraù sa eño 'psu pratiñöhito yatra kva caiti
tadeva pratitiñöhatyevaà vidvän.
2.4
so 'kämayata dvitéyo ma ätmä jäyeteti sa manasä väcaà mithunaà samabhavadaçanäyä måtyustadyadreta äsétsa saàvatsaro 'bhavat. na ha
purä tataù saàvatsara äsa tametävantaà kälamabibhaù. yävänsaàvatsarastametävataù kälasya parastädasåjata. taà jäta - 
mabhivyädadätsa bhäëakarotsaiva vägabhavat.
2.5
sa aikñata yadi vä imamabhimaàsye kanéyo 'nnaà kariñya iti sa tayä väcä
tenätmanedaà sarvamasåjata yadidaà kiïcarco yajüàñi sämäni
cchandäàsi yajïänprajäù paçun. sa yadyadeväsåjata tattada -
ttumädhriyata sarvaà vä attéti tadaditeradititvaà sarvasyaita - (1) syättä bhavati sarvamasyännaà bhavati ya evametadaditeratidititvaà
veda.
2.6
so 'kämayata bhüyasä yajïena bhüyo yajeyeti. so 'çrämyatsa tapo 'tapyata
tasya çräntasya taptasya yaço véryamudakrämät. präëä vai yaço véryaà
tatpräëeñütkränteñu çaréraà çvayitumadhriyata tasya çaréra eva mana äsét.
2.7
so 'kämayata medhyaà ma idaà  syädätmanvyanena syämiti. tato 'çvaù
samabhavadyadaçvattanmedhyamabhüditi tadeväçvamedhasyäçvamedha-
tvam. eña ha vä açvamedhaà veda ya enamevaà veda.
tamanavarudhyaiväma - nyata. taà saàvatsarasya parastädätmana
älabhata. paçündevatäbhyaù pratyauhat. tasmätsarvadevatyaà prokñitaà
präjäpatyamälabhante. eña ha vä açvamedho ya eña tapati tasya saàvatsara
ätmäyamagnira- rkastasyeme lokä ätmänastävetävarkäçvamedhau(1). so
punarekaiva devatä bhavati måtyureväpa punarmåtyuà jayati nainaà
måtyuräpnoti måtyurasyätmä bhavatyetäsäà devatänämeko bhavati.

3.1
dvayä ha präjäpatyä deväçcäsuräçca. tataù känéyasä eva devä jyäyasä
asurästa eñu likeñvaspardhanta te ha devä ücu- rhantäsuränyajïa 
udgéthenätyayämeti.
3.2
te ha väcamücustvaà na udgäyeti tatheti tebhyo vägudagäyat. yo väci
bhogastaà devebhya ägäyadyatkalyäëaà vadati tadätmane. te viduranena
vai na ydgäträtyeñyantéti tamabhidratya päpmanä- vidhyansa yaù sa
päpmä yadevedamapratirüpaà vadati sa eva sa päpmä.
3.3
atha ha präëamücustvaà na udgäyeti yatheti tebhyaù präëa uda-
gäyadyaù präëe bhogastaà devebhya ägäyadyatkalyäëaà jighrati 
tadätmane. te viduranena vai na udgäträtyeñyantéti tamabhidrutya päpmanävidhyansa yaù sa päpmä yadevedamapratirüpaà jighrati sa eva
sa päpmä.
3.4
atha ha cakñurücustvaà na ydgäyeti tatheti tebhya- kñuçcarudagäyat.
yaçcakñuñi bhogastaà devebhya ägäyadyatkalyäëaà paçyati tadätmane.
te viduranena vai na udgäträtyeñyantéti tama - vidrutya
päpmanävidhyansa yaù sa päpmä yadevedamapratirüpaà paçyati sa eva 
sa päpmä.
3.5
atha ha çrotramücustvaà na udgä- yeti tatheti tebhyaù
çrotramudagäyadyaù çrotre bhogastaà devebhya ägäyadyatkalyäëaà
çåëoti tadätmane. te viduranena vai na udgä- trätyeñyantéti tamabhidrutya
päpmanävidhyansa yaù sa päpmä yade- vedamapratirüpaà ñåëoti sa eva
sa päpmä.
3.6
atha ha mana ücustvaà na udgäyeti tatheti tebhyo mana udgäyadyo
manasi bhogastaà devebhya ägäyadyatkalyäëaà saìkalpayati tadätmane.
te viduranena vai na udgäträtyeñyantéti tamabhidratya päpmanävidhyansa
yaù sa päpmä yadevedamapratirüpaà saìkalpayati sa eva sa päpmaivasu
khalvetä devatäù päpmabhirupäsåjannevamenäù päpmanävidhyan.
3.7
atha hemamäsanyaà präëamücustvaà na udgäyeti tatheti tebhya eña
präëa udgäyatte viduranena vai na udgäträtyeñyantéti tamabhi- drutya
päpmanävivyatsansa yathäçmänamåtvä loñöo vidhvaàsetaivaà haiva
vidhvaàsamänä viñvaïco vineñustato devä abhavanparä 'surä
bhavatyätmanä parä 'sya dviñanbhrätåvyo bhavati ya evaà veda.
3.8
te hocuù kva nu so 'bhüdyo na itthamasaktetyayamäsye 'ntariti
so 'yäsya äìgiraso 'ìgänäà hi rasaù.
3.9
sä vä eñä devatä dürnäma düraà hyasyä måtyurdüraà ha vä asmä-
nmåtyurbhavati ya evaà veda.
3.10
sä vä eñä devataitäsäà devatänäà päpmänaà måtyumapahatya yaträsäà
diçämantastadgamayäïcakära tadäsäà päpmano vinyada- dhättasmänna
janamiyännäntamiyännetpäpmänaà måtyumanvavä- yanéti.
3.11
sä vä eñä devataitäsäà devatänäà päpmänaà måtyumapahatyäthainä
måtyumatyavahat.
3.12
sa vai väcameva prathamämatyavahatsä yadä måtyumatyamucyata
so 'gnirabhavatso 'yamagniù pareëa måtyumatikränto dépyate.
3.13
atha präëamatyavahatsa yadä måtyumatyamucyata sa väyurabha-
vatso 'yaà väyuù pareëa måtyumatikräntaù pavate.
3.14
atha cakñuratyavahattadyadä måtyumatyamucyata sa ädityo 'bha-
tso 'sävädityaù pareëa måtyumatikräntastapati.
3.15
atha çrotramatyavahattadyadä måtyumatyamucyata tä diço 'bhavaàstä
imä diçaù pareëa måtyumatikräntäù.
3.16
atha mano 'tyavahattadyadä måtyumatyamucyata sa candramä
abhavatso 'sau candraù pareëa måtyumatikränto bhätyevaà ha vä
enameñä devatä måtyumativahati ya evaà veda.
3.17
athätmane 'nnädyamägäyadyaddhi kiïcännamadyate 'nenaiva tadadyata
iha pratitiñöhati.
3.18
te devä abruvannetävadvä idaà sarvaà yadannaà tadätmana ägäsé-
ranu no 'sminnanna äbhajasveti te vai mäbhisaàviçateti tatheti ta
samantaà pariëyaviçanta. tasmädyadanenännamatti tenaitäståpya
ntyevaà ha vä enaà svä abhisaàviçanti bhartä svänäà çreñöhaù pura etä
bhavatyannädo 'dhipatirya evaà veda ya u haivaàvidaà sveñu prati
pratirbubhüñati na haivälaà bhäryebhyo bhavatyatha ya evaita manu
bhavati yo vaitamanu bhäryänbubhürñati sa haivälaà bhäryebhyo
bhavati.
3.19
so 'yäsya äìgiraso 'ìgänäà hi rasaù präëoyä aìgänäà rasaù präëo hi vä
aìgänäà rasastasmädyasmätkasmäccäìgätpräëa utkrä- mati tadeva
tacchuñyatyeña hi vä aìgänäà rasaù.
3.20
eña u eva båhaspatirvägvai båhaté tasyä eña patistasmädu båhaspatiù.
3.21
eña u eva brahmaëaspatirvägvai brahma tasyä eña patistasmädu
brahmaëaspatiù.
3.22
eña u eva säma vägvai sämaiña sä cämaçceti tatsämnaù sämatvam. yadveva
samaù pluñiëä samo maçakena samo nägena sama ebhistribhirlokaiù
samo 'nena sarveëa tasmädveva sämäçnute sämnaù säyujyaà salokatäà
ya evametatsäma veda.
3.23
eña u vä udgéthaù präëo vä utpräëena hédaà sarvamuttabdhaà vägeva
géthocca géthä ceti sa udgéthaù.
3.24
taddhäpi brahmadattaçcaikitäneyo räjänaà bhakñayannuväcäyaà tyasya
räjä mürdhänaà vipätayatädyadito 'yäsya äìgiraso 'nyenodagäyaditi väcä
ca hyeva sa präëena codagäyaditi.
3.25
 tasya haitasya sämno yaù svaà veda bhavati häsya svaà tasya vai svara
eva svaà tasmädärtvijyaà kariñyanväci svaramiccheta tayä väcä
svarasampannayärtvijyaà kuryättasmädyajïe svaravantaà didåkñanta
eva. atho yasya svaà bhavati bhavati häsya svaà ya evametatsämnaù
svaà veda.
3.26
 tasya haitasya sämno yaù suvarëaà veda bhavati häsya suvarëaà tasya
vai svara eva suvarëaà bhavati häsya suvarëaà ya evametatsämnaù
suvarëaà veda.
3.27
 tasya haitasya sämno yaù pratiñöhäà veda prati ha tiñöhati  tasya vai
vägeva pratiñöhä väca hi khalveña etatpräëaù pratiñöhito géyate- 'nna ityu
haika ähuù.
3.28
 athätaù pavamänänämeväbhyärohaù sa vai khalu prastotä säma
prastauti sa yatra prastuyättadetäni japet. asato mä sadgamaya tamaso
mä jyotirgamaya måtyormämåtaà gamayeti sa yadähäsato mä
sadgamayeti måtyurvä asatsadamåtaà måtyormämåtaà gamayämåtaà
mä kurvityevaitadäha tamaso mä jyotirgamayeti måtyurvai tamo jyoti-
ramåtaà måtyormämåtaà gamayämåtaà mä kurvityevaitadäha
måtyormämåtaà gamayeti nätra tirohitamivästi. atha yänétaräëi stoträëi
teñvätmane 'nnädyamägäyettasmädu teñu varaà våëéta yaà kämaà
kämayeta taà sa eña evaàvidudgätätmane vä yajamänäya vä yaà kämaà
kämayate  tamägäyati taddhaitallokajideva na haivälokyatäyä äçästi ya
evametatsäma veda.

4.1
ätmaivedamagra äsétpuruñavidhaù so 'nuvékñya nänyadätmano 'paçyatso
 'hamasmétyagrevyäharattato 'haànämäbhavattasmädapyetarhyämaà-
trito 'hamayamityevägra uktväthänyannäma prabrüte yadasya bhavati
sa yatpürvo 'smätsarvasmätsarvänpäpmana auñattasmätpuruña oñati ha
vai sa taà yo 'smätpürvo bubhüñati ya evaà veda.
4.2
so 'bibhettasmädekäké bibheti sa häyamékñäà cakre yanmada - nyannästi
kasmännu bibheméti tata eväsya bhayaà véyäya kasmä -
ddhayabheñyaddvitéyädvai bhayaà bhavati.
4.3
sa vai naiva reme tasmädekäké na ramate sa dvitéyamaicchat. sa
haitävänäsa yathä strépumäàsau sampariñvaktau sa imamevätmänaà
dvedhä 'pätayattataù patiçca patné cäbhavatäà
tasmädidamardhabågalamiva sva iti ha smäha
yäjïavalkyastasmädayamäkäçaù striyä pürvatra?? eva täà
samabhavattato manuñyä ajäyanta.
4.4
so heyamékñäïcake kathaà nu mätmana eva janayitvä sambhavati hanta
tiro 'sänéti sä gaurabhavadåñabha itarastäà sameväbhavattato
gävo 'jäyanta vaòavetaräbhavadaçvavåña itaro gardabhétarä gardabha
itarastäà sameväbhavattata ekaçaphamajäyatäjerä bhavadvasta
itaro 'viritarä meña itarastäà sameväbhavattato 'jävayo 'jäya- ntaivameva
yadidaà kiïca mithunamä pipélikäbhyastatsarvama- såjata
4.5
so 'vedahaà väva såñöirasmyahaà hédaà sarvamasåkñéti tataù
såñöirabhavatsåñöayäà häsyaitasyäà bhavati ya evaà veda.
4.6
athetyabhyamanthatsa mukhäcca yonerhastäbhyäà cägnimasåjata tasmädetadubhayamalomakamantarato 'lomakä hi yonirantarataù. tadyadidamähuramuà yajämuà yajetyekaikaà devametasyaiva sä
visåñöireña u hyeva sarve deväù. atha yatkiïcedamärdraà tadretaso 'såjata
tadu soma etävadvä idaà sarvamannaà caivännädaçca soma
evännamagnirannädaù saiñä brahmaëo 'tisåñöiù. yacchreyaso
devänasåjatätha yanmartyaù sannamåtänasåjata tasmädatisåñöiratisåñöayäà häsyaitasyäà bhavati ya evaà veda.
4.7
taddhedaà tarhyavyäkåtamäséttannämarüpäbhyämeva vyäkriyatäsau- nämäyamidaàrüpaà iti tadidamapyetarhi nämarüpäbhyämeva vyäkri-
yate 'saunämä 'yamidaàrüpa iti sa eña iha praviñöaù. ä nakhä- grebhyo
yathä kñuraù kñuradhäne 'vahitaù syädiçvambharo vä viçvambhara-
kuläye taà na paçyanti. akåtsno hi sa präëanneva präëo näma bhavati.
vadanväkpaçyaàçcakñuù çåëvaïçrotraà manväno manastä- nyasyaitäni
karmanämänyeva. sa yo 'ta ekaikamupäste na sa deväkåtsno hyeño 'ta
ekaikena bhavatyänmetyevopäsétätra hyete sarva ekaà bhavanti. tadetatpadanéyamasya sarvasya yadayamätmänena hyeta- tsarvaà veda.
yathä vai padenänuvindedevaà kértià çlokaà vindate ya evaà veda.
4.8
tadetatpreyaù puträtpreyo vittätpreyo 'nyasmätsarvasmädantarataraà
yadayamätmä. sa yo 'nyamätmanaù priyaà bruväëaà brüyätpriyaà
rotsyatétéñvaro ha tathaiva syädätmänameva priyamupäséta sa ya
ätmänameva priyamupäste na häsya priyaà pramäyukaà bhavati.
4.9
tadähuryadbrahmavidyayä sarvaà bhaviñyanto manuñyä manyante.
kimu tadbrahmävedyasmättatsarvamabhavaditi.
4.10
brahma vä idamagra äséttadätmänamevävet. ahaà brahmäsméti. tasmättatsarvamabhava tadyo yo devänäà pratyabudhyata sa eva
tadabhava- ttatharñéëäà tathä manuñyäëäà
taddhaitatpaçyannåñiväàmadevaù pratipede 'haà manurabhavaà
süryaçceti. tadidamapyetarhi ya evaà vedähaà brahmäsméti sa idaà
sarvaà bhavati tasya ha na deväçca näbhütyä éçate. ätmä hyeñäà sa
bhavati atha yo 'nyäà devatämupäste 'nyo 'sävanyo '-hamasméti na sa
veda yathä paçurevaà sa devänäm. yathä ha vai bahavaù paçavo
manuñyaà bhuïjyurevamekaikaù puruño devänbhunaktyeka-
sminneva paçävädéyamäne 'priyaà bhavati kimu bahuñu tasmädeñäà
tanna priyaà yadetanmanuñyä vidyuù.
4.11
brahma vä idamagra äsédekameva tadekaà sanna vyabhavat. tacchre-
yorüpamatyasåjata kñatraà yänyetäni devaträ kñaträëéndro varuëaù
somo rudraù parjanyo yamo måtyuréçäna iti. tasmätkñaträtparaà nästi
tasmädbrähmaëaù kñatriyamadhastädupäste räjasüye kñatra eva tadyaço
dadhäti saiñä kñatrasya yoniryadbrahma. tasmädyadyapi räjä paramatäà gacchati gacchati brahmaiväntata upaniçrayati sväà yonià ya u etaà hinasti sväà
sa yonimåcchati sa päpéyänbhavati yathä çreyäàsaà hiàsitvä.
4.12
sa naiva vyabhavatsa viçamasåjata yänyetäni devajätäni gaëaça
äkhyäyante vasavo rudrä ädityä viçve devä maruta iti.
4.13
sa naiva vyabhavatsa çaudraà varëamasåjata püñaëamiyaà vaipüñeyaà
hédaà sarvaà puñyati yadidaà kiïca.
4.14
sa naiva vyabhavattacchreyorüpamatyasåjata dharmaà tadetatkñatrasya
kñatraà yaddharmastasmäddharmätparaà nästyatho
abaléyänbaléyäàsamä- çaàsate dharmeëa yathä räjïaivaà vai sa dharmaù
satyaà vai tattasmätsatyaà vadantamähurdharmaà vadatéti dharmaà vä
vadantaà satyaà vadatétyetaddhayevai - tadubhayaà bhavati.
4.15
tadetadbrahmakñatraà viöçüdrastadagninaiva deveñu
brahmäbhavadbrahmaëo manuñyeñu kñatriyeëa kñatriyo vaiçyena
vaiçyaù çüdreëa çüdrastasmädagnädagnäveva deveñu lokamicchante
brähmaëe manuñyeñvetäbhyäàhirüpäbhyäà brahmäbha- vat. atha yo ha
vä asmällokätsva lokamadåñövä praiti sa enamavi- dito na bhunakti yathä
vedo vä 'nanuktonyadvä karmäkåtaà yadiha vä
añyanevaìvinmahatpuëyaà karma karoti taddhäsyäntataù déyata
evätmäna- meva lokamupäséta sa ya ätmänameva lokamupäste na häsya
karma kñéyate. asmädbhayevätmano yadyatkämayate tattatsåjate.
4.16
atho ayaà vä ätmä sarveñäà bhütänäà lokaù sa yajjuhoti yadyajate tena
devänäà loko 'tha yadanubrüte tena åñéëämatha yatpi- tåbhyo
nipåëäti yatprajämicchate tena pitåëämatha yanmanuñyä- nväsayate
yadebhyo 'çanaà dadäti tena manuñyäëämatha yatpaçubhya-
ståëodakaà vindati tena paçünäà yadasya gåheñu çväpadä vayäàsyä-
pipélikäbhya upajévanti tena teñäà loko yathä ha vai sväya
lokäyäriñöimicchedevaà haivaàvide sarväëi bhütänyariñöimicchanti
tadvä etadviditaà mémäàsitam.
4.17
ätmaivedamagra äsédeka eva so 'kämayata jäyä me syädatha
prajäyeyätha vittaàme syädatha karma kurvéyetyetävänvai kämo
necchaà- çcanäto bhüyo vindettasmädapyetarhyekäké kämayate jäyä
me syädatha prajäyeyätha vittaà me syädatha karma kurvéyeti sa yävada-
pyeteñämekaikaà na präpnotyakåtsna eva tävanmanyate tasyo kåtsnatä
mana eväsyätmä vägjäyä präëaù prajä cakñumäànuñaà vittaà cakñuñä
hi tadvindate ñrotraà daivaà çrotreëa hi tacchåëotyätmaiväsya karmä-
tmanä hi karma karoti sa eña päìkto yajïaù päìktaù paçuù päìktaù
puruñaù päìktamidaà sarvaà yadidaà kiïca tadidaà sarvamäpnoti ya
evaà veda.

5.1
 yatsaptännäni medhayä tapäsäjanayatpitä. ekamasya sädhä- raëaà dve
devänabhäjayat. tréëyätmane 'kuruta paçubhya ekaà präya- cchat.
tasminsarvaà pratiñöhitaà yacca präëiti yacca na. kasmä- ttäni na
kñéyante 'dyamänäni sarvadä. yo vaitämaditià veda so '-nnamatti
pratékena. sa devänapigacchati sa ürjamupajévatéti çlokäù.
5.2
 yatsaptännäni medhayä tapasäjanatpiteti medhayä hi tapasä-
janayatpitä. ekamasya sädhäraëamitédameväsya tatsädhäraëamannaà
yadidamadyate. sa ya etadupäste na sa päpmano vyävartate miñraà
hyetat. dve devänabhäjayaditi hutaà ca prahutaà ca tasmäddevebhyo
juhvati ca pra ca juhvatyatho ähurdarçapürëamäsäviti. tasmänne-
ñöiyäjukaù syät. paçubhya ekaà präyacchaditi tatpayaù. payo hyevägre
manuñyäçca paçavaçcopajévanti tasmätkumäraà jätaà dhåtaà vai vägre
pratilehayantistanaà vä 'nudhäpayantyatha vatsaà jätamähura- tåëäda
iti. tasminsarvaà pratiñöhitaà yacca präëiti yacca neti payasi hédaà sarvaà
pratiñöhitaà yacca präëiti yacca na. tadyadida- mähuù saàvatsaraà
payasä juhvadapa punarmåtyaà jayatéti na tathä vidyädyadahareva
juhoti tadahaù punarmåtyumapajayatyevaà vidvänsarvaà hi
devebhyo 'nnädyaà prayacchati. kasmättäni na kñéyante 'dyamä- näni
sarvadeti puruño vä akñitiù sa hédamannaà punaù puna- rjanayate. yo
vaitämakñitià vedeti puruño vä akñiti sa héda- mannaà dhiyä dhiyä
janayate karmabhiryaddhaitanna kuryätkñéyeta ha so 'nnamatti
pratékeneti mukhaà pratékaà mukhenetyetat. sa devänapi gacchati sa
ürjamupajévatéti praçaàsä.
5.3
 tréëyätmane 'kuruteti mano väcaà präëaà tänyätmane 'kurutä -
nyatramanä abhüvaà nädarçamanyatramanä abhüvaà näçrauñamiti
manasä hyeva paçyati manasä çåëoti. kämaù saìkalpo vicikitsä
çraddhä 'çraddhädhåtiradhåtirhrérdhérbhérityetatsarvaà mana eva
tasmädapi påñöhata upaspåñöo manasä vijänäti yaù kaçca çabdo vägeva
sä. eñä hyantamäyattaiñä hi na präëe 'päno vyäna udänaù samäno 'na
ityetatsarvaà präëa evaitatmayo vä ayamätmä väìmayo manomayaù
präëamayaù.
5.4
 trayo lokä eta eva vägeväyaà loko mano 'ntarikñalokaù präëo 'sau lokaù.
5.5
 trayo vedä eta eva vägevargvedo mano yajurvedaù präëaù säma- vedaù.
5.6
 devä pitaro manuñyä eta eva vägeva devä manaù pitaraù präëo manuñyä.
5.7
 pitä mätä prajaita eva mana eva pitä väìmätä präëa prajä.
5.8
 vijïätaà vijijïäsyamavijïätameta eva yatkiïca vijïätaà väca- stadrüpaà
vägghi vijïätä vägenaà tadbhütvä 'vati.
5.9
 yatkiïca vijijïäsyaà manasastadrüpaà mano hi vijijïäsyaà mana etaà
tadbhütvä 'vati.
5.10
 yatkiïcävijïätaà präëasya tadrapaà präëé hyavijïätaù präëa enaà
tadbhütvä 'vati.
5.11
 tasyai väcaù påthivé çaréraà jyotérüpamayamagnistadyävatyeva käktävaté
påthévé tävänayamagniù.
5.12
 athaitasya manaso dyauù çaréraà jyotérüpama(1)sävädi- tyastadyävadeva
manastäväté dyaustävänasävädityastau mithunaà samaitäà tataù
präëo 'jäyata sa indraù sa eño 'sapatno dvitéyo vai sapatno näsya sapatno
bhavati ya evaà veda.
5.13
 athaitasya präëasyäpaù çaréraà jyotérüpamasau candrastadyä- väneva
präëastävatya äpastävänasau candrasta ete sarva eva samäù sarve 'nantäù
sa yo haitänantavata upäste 'ntavantaà sa lokaà jayatyatha yo
haitänanantänupäste 'nantaà sa lokaà jayati.
5.14
 sa eña saàvatsaraù prajäpatiù ñoòaçakalastasya rätraya eva païcadaça
kalä dhruvaiväsya ñoòaçé kalä sa rätrébhirevä ca püryate 'pa ca kñéyate
so 'mäväsyäà rätrimetayä ñoòaçyä kalayä sarvamidaà
präëabhådanupraviçya tataù prätarjäyate tasmädetäà rätrià präëabhåtaù
präëaà na vicchindyädapi kåkaläsasyaitasyä eva deva- täyä apacityai.
5.15
 yo vai sa saàvatsaraù prajäpatiù ñoòaçakalo 'yameva sa yo 'ya-
mevaàvitpuruñastasya vittameva païcadaça kalä ätmaiväsya ñoòaçé kalä
sa vittenaivä ca püryate 'pa ca kñéyate tadetannabhyaà yadayamätmä
pradhirvittaà tasmädyadyapi sarvajyänià jéyata ätmanä cejjévati
pradhinä 'gädityevähuù.
5.16
 atha trayo väva lokä manuñyalokaù pitåloko devaloka iti so 'yaà
manuñyalokaù putreëaiva jayyo nänyena karmaëä karmaëä pitåloko
vidyayä devaloko devaloko vai lokänäà çreñöhastasmä- dvidyäà
praçaàsanti.
5.17
 athätaù samprattiryadä praiñyanmanyate 'tha putramäha tvaà brahma
tvaà yajïastvaà loka iti sa putraà pratyähäha brahmähaà yajïo 'haà
loka iti yadvai kiïcänüktaà tasya sarvasya brahmetyekatä. ye vai ke ca
yajïästeñäà sarveñäà yajïa ityekatä ye vai ke ca lokästeñäà sarveñäà
loka ityekataitävadvä idaà sarvametanmä sarvaà sannayamito '
bhunajaditi tasmätputramanuçiñöaà lokyamähustasmädenamanuçä-
sati sa yadaivaàvidasmällokätpraityathaibhireva präëaiù saha putramävi-
çati. sa yadyanena kiïcidakñëayä 'kåtaà bhavati tasyädenaà sarva-
smätputro muïcati tasmätputro näma sa putreëaiväsmiìlloke
pratitiñöhatyathainamete daiväù präëä amåtä äviçanti.
5.18
 påthivyai cainamagneçca daivé vägäviçati sä vai daivé vägyayä yadyadeva
vadati tattadbhavati.
5.19
 divaçcainamädityäcca daivaà mana äviçati tadvai daivaà mano
yenänandyeva bhavatyatho na çocati.
5.20
 adbhayaçaunaà candramasaçca daivaà präëa äviçati sa vai daivaù
präëo yaù saïcaraàçcäsaïcaraàçca na vyathate 'tho na riñyati sa
evaàvitsarveñäà bhütänämätmä bhavati yathaiñä devataivaà sa
yathaitäà devatäà sarväëi bhütänyavantyevaà haivaàvidaà sarväëi
bhütänyavanti. yadu kiïcemäù prajäù çocantyamaiväsäà tadbhavati
puëyamevämuà gacchati na ha vai devänpäpaà gacchati.
5.21
 athäto vratamémäàsä prajäpatirha karmäëi sasåje täni
såñöänyanyonyenäspardhanta vadiñyämyevähamiti vägdadhre drakñyä-
myahamiti cakñuù çroñyämyahamiti çrotramevanyäni karmäëi yathäkarma
täni måtyuù çramo bhåtvopayeme tänyäpnottänyäptvä måtyuravärundha
tasmäcchrämyatyeva väkñrämyati cakñuù çrämyati çrotramathemameva
näpnodyo 'yaà madhyamaù präëastäni jïätuà dadhrire. ayaà vai naù
çreñöho yaù saïcaraàçcäsaïcaraàçca na vyathate 'tho na riñyati
hantämyaiva sarve rüpamasämeti ta etasyaiva sarve
rüpamabhavaàstasmä- deta etenäkhyäyante präëä iti tena ha väva
tatkulamäcakñate yasminkule bhavati ya evaà veda ya u haivaàvidä
spardhate 'nuçuñya- tyanuçuñya haiväntato mriyata ityadhyätmam.
5.22
 athädhidaivataà jvaliñyämyevähamityagnirdadhre tapsyämyahami-
tpädityo bhäsyämyahamiti candramä evamanyä devatä yathä- daivataà
sa yathaiñäà präëänäà madhyamaù präëa evametäsäà devatänäà
väyurmlocanti hyanyä devatä na väyu saiñä 'nastamitä devatä yadväyuù
5.23
 athaiña çloko bhavati yataçcodeti süryo 'staà yatra ca gaccha- téti
präëädvä eña udeti präëe 'stameti taà deväçcakrire dharmaà sa evädya
sa u çva iti yadvä ete 'murhyadhriyanta tadeväpyadya kurva- nti.
tasmädekameva vrataà caretpräëyäccaiväpänyäcca nenmä päpmä
måtyuräpnuvaditi yadyu caretsamäpipayiñetteno etasyai devatäyai
säyujyaà salokatäà jayati.

6.1
 trayaà vä idaà näma rüpaà karma teñäà nämnäà vägityetadeñämu-
kthamato hi sarväëi nämänyuttiñöhanti. etadeñäà sämaitaddhi
sarvairnämabhiù samametadeñäà brahmaitaddhi sarväëi nämäni bibharti.
6.2
 atha rüpäëäà cakçurityetadeñämukthamato hi sarväëi rüpä-
ëyuttiñöhantyetadeñäà sämaitaddhi sarvai rüpaiù samametadeñäà
brahmaitaddhi sarväëi rüpäëi bibharti.
6.3
 atha karmaëämätmetyetadeñämukthamato hi sarväëi karmäëyu-
ttiñöhantyetadeñäà sämaitaddhi sarvaiù karmabhiù samametadeñäà
brahmaitaddhi sarväëi karmäëi bibharti tadetattrayaà
sadekamayamätmätmo ekaù sannetattrayaà tadetadamåtaà sattyena
cchannaà präëo vä amåtaà nämarüpe satyaà täbhya mayaà
präëaçchannaù.

dvitéyo 'dhyäyaù

1.1
 oà. dåptabäläkirhänücäno gärgya äsa sa hoväcäjäta- çatraà käçyaà
brahma te braväëéti sa hoväcäjätaçatruù sahasrame- tasyäà väci dadmo
janako janaka iti vai janä dhävantéti.
1.2
 sa hoväca gärgyo ya eväsäväditye puruña etamevähaà brahmopäsa iti sa
hoväcäjätaçatrurmä maitasminsaàdiñöhä atiñöhäù sarveñäà bhütänäà
mürdhä räjeti vä ahametamupäsa iti sa ya etameva mupäste 'niñöhäù
sarveñäà bhütänäà mürdhä räjä bhavati.
1.3
 sa hoväca gärgyo ya eväsau candre puruña etamevähaà brahmo- päsa iti
sa hoväcäjätaçatrurmä maitasminsaàvadiñöhä båhanpä- ëòaraväsäù somo
räjeti vä ahametamupäsa iti sa ya etame- vamupäste 'haraharha sutaù
prasuto bhavati näsyännaà kñéyate.
1.4
 sa hoväca gärgyo ya eväsau vidyuti puruña etamevähaà brahmepäsa iti
sa hoväcäjätaçatrurmä maitasminsaàvadiñöhäste- jasvéti vä ahametamupäsa
iti saà ya etamevamupäste tejasvé ha bhavati tejasviné häsya prajä
bhavati.
1.5
 sa hoväca gärgyo ya eväyamäkäçe puruña etamevähaà brahmo- päsa iti
sa hoväcäjätaçatrurmä maitasminsaàvadiñöhäù pürëamaprava- rtéti vä
ahametamupäsa iti sa ya etamevampäste püryate prajayä
paçubhirnäsyäsmällokätprajodvartate.
1.6
 sa hoväca gärgyo ya eväyaà väyau puruña etamevähaà brahmo- päsa
iti sa hoväcäjätaçatrurmä maitasminsaàvadiñöhä indro vaikuëöho 'paräjitä
seneti vä ahametamupäsa iti sa ya eta- mevamupäste
jiñëurhäparäjiñëurbhavatyanyatastyajäyé.
1.7
 sa hoväca gärgyo ya eväyamagnau puruña etyamevähaà brahmopäsa iti
sa hoväcäjätaçatrurmä maitasminsaàvadiñöhä (1) viñäsahi- riti vä
ahametamupäsa iti sa ya etamevamupäste viñäsahirha bhavati
viñäsahirhäsya prajä bhavati.
1.8
 sa hoväca gärgyo ya eväyamapsu puruña etamevähaà brahmopäsa iti sa
hoväcäjätaçatrurmä maitasminsaàvadiñöhäù prati- rüpa iti vä
ahametamupäsa iti sa ya etamevamupäste pratirüpaà
haivainamupagacchati näpratirüpamatho pratirüpo 'smäjjäyate.
1.9
 sa hoväca gärgyo ya eväyamädarçe puruña etamevähaà brahmo- päsa iti
sa hoväcäjätaçatrurmä maitasminsaàvadiñdöhä rociñëu- riti vä
ahametamupäsa iti sa ya etamevamupäste rociñëurha bhavati
rociñëurhäsya prajä bhavatyatho yaiù sannigacchati sarväà stänatirocate.
1.10
 sa hoväca gärgyo ya eväyaà yantaà paçcäcchabdo 'nüdetyetame- pähaà
brahmopäsa iti sa hoväcäjätaçatrurmä maitasminsaàvadiñöhä asuriti vä
ahametamupäsa iti sa ya etamevamupäste sarvaà haiväsmiàlloka äyureti
nainaà purä kälätpräëo jahäti.
1.11
 sa hoväca gärgyo ya eväyaà dikñu puruña etamevähaà brahmopäsa iti
sa hoväcäjätaçatrurmä maitasminsaàvadiñöhä dvitéyo 'napaga iti vä
ahametamupäsa iti sa ya etamevamupäste dvitéyavänha bhavati
näsmädgaëaçchidyate.
1.12
 sa hoväca gärgyo ya eväyaà chäyämayaù puruña etasmevähaà
brahmopäsa iti sa hoväcäjätaçatrurmä maitasminsaàvadiñöhä måtyuriti vä
ahametamupäsa iti sa ya etamevamupäste sarvaà haiväsmiàlloka äyureti
nainaà purä kälänmåtyurägacchati.
1.13
 sa hoväca gärgyo ya eväyamätmani puruña etamevähaà brahmo- päsa iti
sa hoväcäjätaçatrurmä maitasminsaàvadiñöhä ätma- nvéti vä
ahametamupäsa iti sa ya etamevamupästa ätmanvé ha bhavatyätmanviné
häsya prajä bhavati sa ha tüñëémäsa gärgyaù.
1.14
 sa hoväcäjäçatruretämannü(3) ityetävaddhéti naitävatä viditaà bhavatéti
sa hoväca gärgya upa tvä yänéti.
1.15
 sa hoväcäjätaçatruù pratilomaà caitadyadbrähmaëaù kñatriyamupe-
yädbrahma me vakñyatéti vyeva tvä jhapayiñyäméti taà päëävä-
däyottasthau tau ha puruñaà
suptamäjagmatustametairnämabhirämantrayä- ïcakre båhan
päëòaraväsaù soma räjanniti sa nottasthau taà päëinä ''peñaà
bodhayäïcakära sa hottasthau.
1.16
 sa hoväcäjätaçatruryatraiña etatsupto 'bhüdya eña vijïänamayaù puruñaù
kvaiña tadäbhütkuta etadägäditi tadu ha na mene gärgyaù.
1.17
 sa hoväcäjätaçatruryatraiña etatsupto 'bhüdya eña vijïänamayaù
puruñastadeñä präëänäà vijïänena vijïänamädäya ya eño 'ntarhådaya
äkäçastasmiïchete täni yadä gåhëätyatha haitatpuruñaù svapiti näma
tadgåhéta eva präëo bhavati gåhétä väggåhétaà cakñurgåhétaà ñrotraà
gåhétaà manaù.
1.18
 sa yatraitatsvapnyayä carati te häsya lokästaduteva mahä- räjo
bhavatyuteva mahäbrähmaëa utevoccävacaà nigacchati sa yathä
mahäräjo jänapadängåhétvä sve janapade yathäkämaà parivartetaiva-
mevaiña etatpräëängåhétvä sve çarére yathäkämaà parivartate.
1.19
 atha yadä suñupto bhavati yadä na kasyacana veda hitä näma näòyo
dväsaptatiù sahasräëi hådayätpurétatamabhipratiñöhante täbhiù
pratyavasåpya purétati çete sa yathä kumäro vä mahäräjo vä
mahäbrähmaëo vätighnémänandasya gatvä çayétaivamevaiña etacchete.
1.20
 sa yathorëanäbhistantunoccaredyathägneù kñudrä visphuliìgä vyuccarantyevameväsmädätmanaù sarve präëäù sarve lokäù sarve deväù
sarväëi bhütäni vyuccaranti tasyopaniñatsatyasya satya- miti präëä vai
satyaà teñämeña satyam.

2.1
 yo ha vai çiçuà sädhänaà sapratyädhänaà sasthüëaà sadämaà veda
sapta ha dviñato bhrätåvyänavaruëaddhi. ayaà väva çiçuryo 'yaà
madhyamaù präëastasyedamevädhänamidaà pratyädhänaà präëaù
sthüëännaà däma.
2.2
 tametäù saptäkñitaya upatiñöhante tadyä imä akñanlohinyo
räjayastäbhirenaà rudro 'nväyatto 'tha yä akñannäpastäbhiù parjanyo yä
kanénakä tayädityo yatkåñëaà tenägniryacchuklaà tenendro 
'dharayainaà vartanyä påthivyanväyattä dyauruttarayä näsyännaà
kñéyate ya evaà veda.
2.3
 tadeña çloko bhavati. arvägbilaçcamasa ürdhvabudhnastasmi- nyaço
nihitaà viçvarüpam. tasyäsata åñayaù sapta tére vägañöamé brahmaëä
saàvidäneti. arvägbilaçcamasa ürdhvabudhna itédaà tacchira eña
hyarvägbilaçcamasa ürdhvabudhnastasminyaço nihitaà viçvarüpamiti
präëä vai yaço viçvarüpaà präëänetadäha tasyä ''sata åñayaù sapta téra
iti präëä vä åñayaù präëänetadäha vägañöamé brahmaëä saàvidäneti
vägdhyañöamé brahmaëä saàvitte.
2.4
 imäveva gotamabharadväjävayameva gotamo 'yaà bharadväja imäveva
viçvämitrajamadagné ayameva viçvämitro 'yaà jamadagnirimäveva vasi
ñöhakaçyapävayameva vasiñöho 'yaà kaçyapo vägevätrirväcä
hyannamadyate- 'ttirha vai nämaitadyadatririti sarvasyättä bhavati
sarvamasyännaà bhavati ya evaà veda.

3.1
 dve väva brahmaëo rüpe mürtaà caivämürtaà ca martyaà cämåtaà ca
sthitaà ca yacca sacca tyacca.
3.2
 tadetanmürtaà yadanyadväyoçcäntarikñäccaitanmartyametatsthitame-
tatsattasyaitasya mürtasyaitasya martyasyaitasya sthitasyaitasya sata eña
raso ya eña tapati sato hyeña rasaù.
3.3
 athämürtaà väyuçcäntarikñaà caitadamåtametadyadetattyattasyaitasyä-
mürtasyaitasyämåtasyaitasya yata etasya tyasyaiña raso ya eña
etasminmaëòale puruñastyasya hyeña rasa ityadhidaivatam.
3.4
 athädhyätmamidameva mürtaà yadanyatpräëäcca yaçcäyamantarätma-
nnäkäça etanmartyametatsthitametatsatasyaitasya mürtasyaitasya
martyasyaitasya sthitasyaitasya sata eña raso yaccakñuù sato hyeña rasaù.
3.5
 athämürtaà präëaçca yaçcäyamantarätmannäkäça etadamåtametadya-
detattyattasyaitasyämürtasyaitasyämåtasyaitasya yata etasya tyasyaiña-
raso yo 'ya dakñiëe 'kñanpuruñastyasya hyeña rasaù.
3.6
 tasya haitasya puruñasya rüpam. yathä mähärajanaà väso yathä
päëòvävikaà yathendragopo yathägnyarciryathä puëòarékaà yathä
sakådvidyuttaà sakådvidyutteva ha vä asya çrérbhavati ya evaà vedäthäta
ädeço neti neti na hyetasmäditi netyanyatparamastyatha nämadheyaà
satyasya satyamiti präëä vai satyaà teñämeña satyam.

4.1
 maitreyéti hoväca yäjïavalkya udyäsyanvä are 'hamasmä- tsthänädasmi
hanta te 'nayä kätyäyanyä 'ntaà karaväëéti.
4.2
 sä hoväcamaitreyé ! yannu ma iyaà bhagoù sarvä påthivé vittena pürëä
syätkathaà tenämåtä syämiti neti hoväca yäjïavalkyo
yathaivopakaraëavatäà jévitaà tathaiva te jévitaà syädamåtatvasya tu
näçästi vitteneti.
4.3
 sä hoväca maitreyé yenähaà nämåtä syäà kimahaà tena kuryäà yadeva
bhagavänveda tadeva me brühéti.
4.4
 sa hoväca yäjïavalkyaù priyä batäre naù saté priyaà bhäñasa ehyässva
vyäkhyäsyämi te vyäcakñaëasya tu me nidi- dhyäsasveti.
4.5
 sa hoväca na vä are patyuù kämäya patiù priyo bhavatyä- tmanastu
kämäya patiù priyo bhavati. na vä are jäyäyai kämäya jäyä priyä
bhavatyätmanastu kämäya jäyä priyä bhavati. na vä are puträëäà
kämäya puträù priyä bhavantyätma- nastu kämäya puträù priyä bhavanti.
na vä are vittasya kämäya vittaà priyaà bhavatyätmanastu kämäya
vittaà priyaà bhavati. nä vä are brahmaëaù kämäya brahma priyaà bhavatyätmanastu kämäya brahma priyaà bhavati. na vä are kñatrasya
kämäya kñatraà priyaà bhavatyätmanastu kämäya kñatraà priyaà
bhavati. na vä are lokänäà kämäya lokäù priyä bhavantyätmanastu
kämäya lokäù priyä bhavanti. na vä are devänäà kämäya deväù priyä
bhavantyätmanastu kämäya devä priyä bhavanti. na vä are bhütänäà
kämäya bhütäni priyäëi bhavantyätmanastu kämäya bhütäni priyäëi
bhavanti. na vä are sarvasya kämäya sarvaà priyaà bhavatyätmanastu
kämäya sarvaà priyaà bhavati. ätmä vä are drañöavyaù (1) ñrotavyo
mantavyo nididhyäsitavyo maitreyyätmano vä are darçanena çravaëena
matyä vijïänenedaà sarvaà viditam.
4.6
 brahma taà parädädyo 'nyaträtmano brahma veda kñatraà taà
parädädyo- 'nyaträtmanaù kñatraà veda lokästaà paräduryo 'nyaträtmano
lokänveda devästaà paräduryo 'nyaträtmano devänveda bhütäni taà
paräduryo 'nyaträtmano bhütäni veda sarvaà taà parädädyo 
'nyaträtmanaù sarvaà vededaà brahmedaà kñatramime lokä ime devä
imäni bhütänédaà sarvaà yadayamätmä.
4.7
 sa yathä dundubherhanyamänasya na bähyäïçabdäïçaknuyädgraha-
ëäya dundubhestu grahaëena dundubhyäghätasya vä çabdo gåhétaù.
4.8
 sa yathä çaìkhasya dhyäyamänasya na bähyäïçabdäïçaknuyäd-
grahaëäya çaìkhasya tu grahaëena çaìkhadhmasya vä çabdo gåhétaù.
4.9
 sa yathä véëäyai vädyamänäyai na bähyäïçabdäïçaknuyädgraha- ëäya
véëäyai tu grahaëena véëävädasya vä çabdo gåhétaù.
4.10
 sa yathärdraidhägnerabhyähitätpåthagdhümä viniçcarantyevaà vä
are 'sya mahato bhütasya niçvasitametadyadågvedo yajurvedaù säma-
vedo 'tharväìgirasa itihäsaù puräëaà vidyä upaniñadaù çlokäù
süträëyanuvyäkhyänäni vyäkhyänänyasyaivaitäni niçvasitäni.
4.11
 sa yathä sarväsämapäà samudra ekäyanamevaà sarveñäà sparçänäà
tvagekäyanamevaà sarveñäà gandhänäà näsike ekäyanamevaà
sarveñäà rasänäà jihvaikäyanamevaà sarveñäà rüpäëäà
cakñurekäyanamevaà sarveñäà çabdänäà çrotramekäyanamevaà
sarveñäà saìkalpänäà mana ekäyanamevaà sarväsäà vidyänäà
hådayamekäyanamevaà sarveñäà karmaëäà hastävekäyanamevaà
sarveñämänandänäsupastha ekäyanamevaà sarveñäà visargäëäà
päyurekäyanamevaà sarveñämadhvanäà pädävekäyanamevaà sarveñäà
vedänäà vägekäyanam.
4.12
 sa yathä saindhavakhilya udake prästa udakamevänuviléyeta na
häsyodgrahaëäyeva syät. yato yatastvädadéta lavaëamevaivaà vä ara idaà
mahadbhütamanantamapäraà vijìänaghana eva. etebhyo bhütebhyaù
samutthäya tänyevänu vinaçyati na pretya saàjïästétyare bravéméti
hoväca yäjïavalkyaù.
4.13
 sa hoväca maitreyyatraiva mä bhagavänamümuhanna pretya saïjïästéti
sa hoväca na vä are 'haà mohaà bravémyalaà vä ara idaà vijïänäya.
4.14
 yatra hi dvaitamiva bhavati taditara  itaraà jighrati taditara itaraà
paçyati taditara itaraà çåëoti taditara itaramabhivadati taditara itaraà
manute taditara itaraà vijänäti yatra vä asya sarvamätmaiväbhüttatkena
kaà jighrettatkena kaà paçyettatkena kaà çåëuyättatkena
kamabhivadettatkena kaà manvéta tatkena kaà vijäné- yät. yenedaà
sarvaà vijänäti taà kena vijänéyädvijïätäramare kena vijänéyäditi.

5.1
 iyaà påthivé sarveñäà bhütänäà madhvasyai påthivyai sarväëi bhütäni
madhu yaçcäyamasyäà påthivyäà tejomayo 'måtamayaù puruño
yaçcäyamadhyätmaà çärérastejomayo 'måtamayaù puruño 'yameva sa
yo 'yamätmedamamåtamidaà brahmedaà sarvam.
5.2
 imä äpaù savañäà bhütänäà madhväsämapäà sarväëi bhütäni madhu
yaçcäyamäsvapsu tejomayo 'måtamayaù puruño yaçcäyamadhyätmaà
raitasastejomayo 'måtamayaù puruño 'yameva sa yo 'yamätmedamamåta-
midaà brahmedaà sarvam.
5.3
 ayamagniù sarveñäà bhütänäà madhvasyägneù sarväëi bhütäni madhu
yaçcäyamasminnagnau tejomayo 'måtamayaù puruño
yaçcäyamadhyätmaà väìmayastejomayo 'måtamayaù puruño 'yameva sa
yo 'yamätmedama- måtamidaà brahmedaà sarvam.
5.4
 ayaà väyuù sarveñäà bhutänäà madhvanya väyoù sarväëi bhütäni
madhu yaçcäyamasminväyau tejomayo 'måtamayaù puruño yaçcäyama-
dhyätmaà präëastejomayo 'måtamayaù puruño 'yameva sa yo 'yamätme-
damamåtamidaà brahmedaà sarvam.
5.5
 ayamädityaù sarveñäà(??) bhütänäà madhvasyädityasya sarväëi bhütäni
madhu yaçcäyamasminnäditye tejomayo 'måtamayaù puruño
yaçcäyamadhyätmaà cäkñuñastejomayo 'måtamayaù puruño 'yameva sa
yo 'yamätmedamamåtamidaà brahmedaà sarvam.
5.6
 imä diçaù sarveñäà bhütänäà madhväsäà sarväëi bhütäni madhu
yaçcäyamäsu dikñu tejomayo 'måtamayaù puruño yaçcäyamadhyätmaà
çrautraù prätiñrutkastejomayo 'måtamayaù puruño 'yameva sa yo 'ya-
mätmedamamåtamidaà brahmedaà sarvam.
5.7
 ayaà candraù sarveñäà bhütänäà madhvasya candrasya sarväëi bhütäni
madhu yaçcäyamasmiàçcandre tejomayo 'måtamayaù puruño
yaçcäyamadhyätmaà mänasastejomayo 'måtamayaù puruño 'yameva sa
yo 'yamätmedamamåtamidaà brahmedaà sarvam.
5.8
 iyaà vidyutsarveñäà bhütänäà madhvasyai vidyutaù sarväëi bhütäni
madhu yaçcäyamasyäà vidyuti tejomayo 'måtamayaù puruño yaçcäya-
madhyätmaà taijasastejomayo 'måtamayaù puruño 'yameva sa yo 'yamä-
tmedamamåtamidaà brahmedaà sarvam.
5.9
 ayaà stanayitnuù sarveñäà bhütänäà madhvasya stanayitnoù sarväëi
bhütäni madhu yaçcäyamasminstanayitnau tejomayo 'måtamayaù puruño
yaçcäyamadhyätmaà çäbdaù sauvarastejomayo 'måtamayaù puruño 
'yameva sa yo 'yamätmedamamåtamidaà brahmodaà sarvam.
5.10
 ayamäkäçaù sarveñäà bhütänäà madhvasyäkäçasya sarväëi bhütäni
madhu yaçcäyamasminnäkäçe tejomayo 'måtamayaù puruño
yaçcäyamadhyätmaà hådyäkäçastejomayo 'måtamayaù puruño 'yameva
sa yo 'yamätmedamamåtamidaà brahmodaà sarvam.
5.11
 ayaà dharmaù sarveñäà bhütänäà madhvasya dharmasya sarväëi
bhütäni madhu yaçcäyamasmindharme tejomayo 'måtamayaù puruño
yaçcäyama- dhyätmaà dhärmastejomayo 'måtamayaù puruño 'yameva
sa yo 'yamätmeda- mamåtamidaà brahmedaà sarvam.
5.12
 idaà satyaà sarveñäà bhütänäà madhvasya satyasya sarväëi bhütäëi
madhu yaçcäyamasminsatye tejomayo 'måtamayaù puruño yaçcäyama-
dhyätmaà sätyastejomayo 'måtamayaù puruño 'yameva sa yo 'yamä-
tmedamamåtamidaà brahmedaà sarvam.
5.13
 idaà mänuñaà sarveñäà bhütänäà madhvasya mänuñasya sarväëi
bhütäni madhu yaçcäyamasminmänuñu 
5.14
 ayamätmä sarveñäà bhütänäà madhvasyätmana sarväëi bhütäni madhu
yaçcäyamasminnätmani tejomayo 'måtamayaù puruño yaçcäya- mätmä
tejomayo 'måtamayaù puruño 'yameva sa yo 'yamätmeda- mamåtamidaà
brahmedaà sarvam.
5.15
 sa vä ayamätmä sarveñäà bhütänämadhipatiù sarveñäà bhütänäà räjä
tadyathä rathanäbhau ca rathanemo cäräù sarve samarpitä
evameväsminnätmani sarväëi bhütäni sarve deväù sarve lokäù sarve
präëäù sarva eta ätmänaù samarpitäù.
5.16
 idaà vai tanmadhu dadhyaìòätharvaëo 'çcibhyämuväca. tadetadåñiù
paçyannavocat. (1) tadväà narä sanaye daàsa ugramäviñkåëomi
tanyaturna våñöim. dadhyaì ha yanmadhvätharvaëo vämaçvasya
çérñëä pra yadémuväceti.
5.17
 idaà vai tanmadhu dadhyaìòätharvaëo 'çvibhyämuväca. tadetadåñiù
paçyannavocat. ärharvaëäyäçvinau dadhéce 'çvyaà çiraù pratyaira- yatam.
sa väà madhu pravocadåtäyantväñöraà yaddasravapi kakñyaà vämiti.
5.18
 idaà vai tanmadhu dadhyaìòätharvaëo 'çvibhyämuväca. tadetadåñiù
paçyannavocat. puraçcake dvipadaù puraçcake catuñpadaù. puraù sa
pakñé bhütvä puraù puruña äviçaditi. sa vä ayaà puruñaù sarväsu pürñu??
puriçayo nainena kiïcanänävåtaà nainena kiïcanäsaìvåtam.
5.19
 idaà vai tanmadhu dadhyaìòätharvaëo 'çvabhyämuväca. tadetadåñiù
paçyannavocat. rüpaà rüpaà pratirüpo babhüva tadasya rüpaà pratica-
kñaëäya. indro mäyäbhiù pururüpa éyate yuktä hyasya harayaù çatä
daçoti. ayaà vai harayo 'yaà vai daça ca sahasräëi bahüni cänantäni ca
tadetadbrahmäpürvamanaparamanantaramabähyamayamätmä brahma
sarvänubhürityanuçäsanam.

6.1
 atha vaàçaù. pautimäñyo gaupavanädgaupavanaù pautimäñyätpauti-
mäñyo gaupavanädgaupavanaù kauçikätkauçikaù kauëòinyätkau-
ëòinyaù çäëòilyäcchäëòilyaù kauçikäcca gautamäcca gautamaù.
6.2
 ägniveçyädägniveçyaù çäëòilyäccänabhimlätäccänabhi- mläta
änabhimlätädänabhimläta änabhimlätädänabhimläto gautamädgnautamaù
saitavapräcénayogyäbhyäà saitavapräcénayogyau pärä- çaryätpäräçaryo
bhäradväjädbhäradväjo bhäradväjäcca gautamäcca gautamo
bhäradväjädbhäradväjaù päräçaryätpäräçaryo vaijaväpä-
yanädvaijaväpäyanaù kauçikäyaneù kauçikäyaniù.
6.3
 dhåta- kauçikäddhåtakauçikaù päräçaryäyaëätpäräçaryäyaëaù pärä-
çaryätpäräçaryo jätükarëyäjjätükarëya äsuräyaëäcca yäsyä-
ccäsuräyaëastraivaëestraivaëiraupajandhaneraupajandhaniräsureräsurirbhä-
radväjädbhäradväja ätreyädätreyo mäëöermäëöargautamädga tamo
gautamädgautamo vätsyädvätsyaù çäëòilyäcchäëòilyaù kaiço-
ryätkäpyätkaiçoryaù käpyaù kumärahäritätkumärahärito gäla- vädgälavo
vidarbhékauëòinyädvidarbhékauëòinyo vatsanapäto
bäbhravädvatsanapädväbhravaù pathaù saubharätpanthäù
saubharo 'yäsyä- däìgirasädayäsya äìgirasa äbhütestväñörädäbhütistväñöro
??viçva-rüpättväñörädviçvarüpastväñöro 'çvibhyämaçvinau dadhéca ätharva-
ëäddadhyaììätharvaëo 'tharvaëo  daivädatharvä daivo måtyoù prädhvaà-
sanänmåtyuù prädhvaàsanaù pradhvaàsanätpradhvaàsana
ekarñerekarñirvipraci- ttervipracittirvyañöervyañöiù sanäroù sanäruù
sanätanätsanätanaù sanagätsanagaù parameñöhinaù parameñöhé brahmaëo
brahma svayambhubrahmaëe namaù.

atha tåtéyo 'dhyäyaù

1.1
 oà janako ha vaideho bahudakñiëena yajïeneje tatra ha kurupaïcä-
länäà brähmaëä abhisametä babhüvustasya ha janakasya vaidehasya
vijijïäsä babhüva kaùsvideñäà brähmaëänämanücänatama iti sa ha
gaväà sahasramavarurodha daça daça pädä ekaikasyäù çåìgayoräbaddhä
babhüvuù.
1.2
 tänhoväca brähmaëä bhagavanto yo vo brahmiñöhaù sa etä gä
udajatämiti. te ha brähmaëä na dadhåñuratha ha yäjïavalkyaù svameva
brahmacäriëamuväcaitäù somyodaja sämaçravä iti tä hodäcakära (1) te ha
brähmaëäçcakrudhuù kathaà no brahmiñöho bruvé- tetyatha ha
janakasya(??) vaidehasya hotäçvalo babhüva sa hainaà papraccha tvaà
nu khalu no yäjïavalkya brahmiñöho 'sé iti sa hoväca namo vayaà
brahmiñöhäya kurmo gokämä eva vayaà sma iti taà ha tata eva prañöuà
dadhre hotä 'çvalaù.
1.3
 yäjïavalkyeti hoväca yadidaà sarvaà måtyunäptaà sarvaà måtyunäbhi-
pannaà kena yajamäno måtyoräptimatimucyata iti hotrartvijägninä väcä
vägvai yajïasya hotä tadyeyaà väkso 'yamagniù sa hotä sa muktiù
sätimuktiù.
1.4
 yäjïavalkyeti hoväca yadidaà sarvamahoräträbhyämäptaà
sarvamahoräträbhyämabhipannaà kena yajamäno 'horätrayoräptimati-
mucyata ityadhvaryuëartvijä cakñuñädityena cakñurvai yajïasyädhvaryu-
stadyadidaà cakñuù so 'sävädityaù so 'dhvaryuù sa muktiù säti- muktiù.
1.5
 yäjïavalkyeti hoväca yadidaà sarvaà pürvapakñäparapakñäbhyämäptaà
sarvaà pürvapakñäparapakñäbhyämabhipannaà kena yajamänaù
pürvapakñäparapa- kñayoräptimatimucyata ityudgätrartvijä väyunä
präëena präëo vai yajïasyodgätä tadyo 'yaà präëaù sa väyuù sa udgätä
sa muktiù sätimuktiù.
1.6
 yäjïavalkyeti hoväca yadidamantarikñamanärambaëamiva kenä-
krameëa yajamänaù svargaà lokamäkramata iti brahmaëartvijä manasä
candreëa mano vai yajïasya brahma tadyadidaà manaù so 'sau candraù
sa brahmä sa muktiù sätimuktirityatimokñä atha sampadaù.
1.7
 yäjïavalkyeti hoväca katibhirayamadyargbhirhotäsminyajïe kariñyatéti
tisåbhiriti katamästästisra iti puronuväkyä ca yäjyä ca çasyaiva tåtéyä kià
täbhirjayatéti yatkiïcedaà präëabhåditi.
1.8
yäjïavalkyeti hoväca katyayamadyädhvaryurasminyajïa ähuté- rhoñyatéti
tisra iti katamästästisra iti yä hutä ujjvalanti yä hutä atinedante yä hutä
adhiçerate kià täbhirjayatéti yä hutä ujjvalanti devalokameva täbhirjayati
dépyata iva hi devaloko yä hutä atinedante pitålokameva täbhirjayatyatéva
hi pitåloko yä hutä adhiçerate manuñyaloka- meva täbhirjayatyadha iva
hi manuñyalokaù.
1.9
 yäjïavalkyeti hoväca katibhirayamadya brahmä yajïaà dakñiëato devatäbhirgopäyatétyekayeti katamä saiketi mana evetyanantaà vai
mano 'nantä viçve devä anantameva sa tena lokaà jayati.
1.10
 yäjïavalkyeti hoväca katyayamadyodgätä 'sminyajïe stotriyäù steñyatéti
tisra iti katamästästisra iti puronu- väkyä ca yäjyä ca çasyaiva tåtéyä
katamästä yä adhyätma- miti präëa eva puronuväkyä 'päno yäjyä vyänaù
çasyä kià täbhirjatéti påthivélokameva puronuväkyayä jayatyantarikña-
lokaà yäjyayä dhyulokaà çasyayä tato ha hotäçvala upararäma.

2.1
 athaà hainaà järatkärava ärtabhägaù papraccha yäjïavalkyeti hoväca
kati grahäù katyatigrahä iti. añöau grahä añöävatigrahä iti ye te 'ñöau grahä
añöävatigrahäù katame ta iti.
2.2
 präëo vai grahaù so 'pänenätigräheëa gåhéto 'pänena hi gandhäïjighrati.
2.3
 vägvai grahaù sa nämnä 'tigräheëa gåhéto väcä hi nämänya- bhivadati.
2.4
 jihvä vai grahaù sa rasenätigräheëa gåhéto jihvayä hi rasänvijänäti.
2.5
 cakñurvai grahaù sa rüpeëäti gräheëa gåhétaçcakñuñä hi rüpäëi paçyati.
2.6
 çrotraà vai grahaù sa çabdenätigräheëa gåhétaù çrotreëa hi çabdäïçåëoti.
2.7
 mano vai grahaù sa kämenägräheëa gåhéto manasä hi kämänkäma- yate.
2.8
 hastau vai grahaù sa karmaëä 'tigräheëa gåhéto hastäbhyäà hi karma
karoti.
2.9
 tvagvai grahaù sa sparçenätigräheëa gåhé- tatsvacä hi sparçänvedayata
ityete 'ñöau grahä añöävatigrahäù.
2.10
 yäjïavalkyeti hoväca yadidaà sarvaà måtyorannaà kä svitsä devatä
yasyä måtyurannamityagnirvai måtyuù so 'pämannamapa punarmåtyuà
jayati.
2.11
 yäjïavalkyeti hoväca yaträyaà puruño mriyata udasmätpräëäù
krämantyäho neti neti hoväca yäjïavalkyo 'traiva samavanéyante sa
ucchvayatyädhyäyatyädhmäto måtaù çete.
2.12
 yäjïavalkyeti hoväca yaträyaà puruño mriyate kimenaà na jahätéti
nämetyanantaà vai nämänantä viçve devä anantameva sa tena lokaà
jayati.
2.13
 yäjïavalkyeti hoväca yaträsya puruñasya måtasyägnià väg- pyeti vätaà
präëaçcakñurädityaà manaçcandraà diçaù çrotraà påthivéà çaréra-
mäkäçamätmauñadhérlomäni vanaspaténkeçä apsu lohitaà ca retaçca
nidhéyate kväyaà tadä puruño bhavatétyähara somya hasta-
märtabhägävämevaitasya vediñyävo na nävetatsajana iti. tau hotkramya
mantrayäïcakräte tau ha yadücatuù karma haiva tadücaturatha
yatpraçaçaàsatuù karma haiva tatpraçaçaàsatuù puëyo vai puëyena
karmaëä bhavati päpaù päpeneti tato ha järatkärava ärtabhäga
upararäma.

3.1
 atha hainaà bhujyurlähyäyaniù papraccha yäjïavalkyeti hoväca.
madreñu carakäù paryavrajäma te pataïcalasya käpyasya gåhänaima
tasyäsédduhitä gandharvagåhétä tamapåcchäma ko 'séti so '-
bravétsudhanväìgirasa iti taà yadä lokänämantänapåcchämäthai-
namabrüma kva pärikñitä abhavanniti kva pärikñitä abhavansa tvä
påcchämi yäjïavalkya kva pärikñitä abhavanniti.
3.2
 sa hoväcoväca vai so 'gacchanvai te tadyaträçvamedhayäjino gacchantéti
kva nvaçvamedhayäjino gacchantéti dvätriàçataà vai devara-
thähnayänyayaà lokastaà samantaà påthivé dvistävatparyeti täà
samantaà påthivéà dvistävatsamudraù paryeti tadyävaté kñurasya dhärä
yävadvä makñikäyäù patraà tävänantareëäkäçastänindraù suparëo
bhütvä väyave präyacchattänväyurätmani dhitvä
taträgamayadyaträçvamedha- yäjino 'bhavannityevamiva vai sa väyumeva
praçaçaàsa tasmädväyureva vyañöirväyuù samañöirapa punarmåtyà
jayati ya evaà veda tato ha bhujyurlähyäyanirupararäma.

4.1
 atha hainamuñastaçcäkräyaëaù papraccha yäjïavalkyeti hoväca
yatsäkñädaparokñädbrahma ya ätmä sarväntarastaà me vyäcakñvetyeña
ta ätmä sarväntaraù katamo yäjïavalkya sarväntaro yaù präëena präëiti
sa ta ätmä sarväntaro yo 'pänenäpänéti sa ta ätmä sarväntaro yo vyänena
vyänéti sa ta ätmä sarväntaro ya udänenodäniti sa ta ätmä sarväntara eña
ta ätmä sarväntaraù.
4.2
 sa hoväcoñastaçcäkräyaëo yathä vibrüyädasau gaurasävaçva ityevamevaitadvyapadiñöaà bhavati yadeva säkñädaparokñädbrahma
ya ätmä sarväntarastaà me vyäcakñvetyeña ta ätmä sarväntaraù katamo
yäjïa- valkya sarväntaraù. na dåñöerdrañöäraà paçyerna çruteù çrotäraà
çåëuyä na matermantäraà manvéthänavijïätervijïätäraàvijänéyäù eña ta
ätmä sarväntaro 'to 'nyadärtaà tato hoñastaçcäkräyaëa upararäma.
 
5.1
 atha hainaà kaholaù kauñétakeyaù papraccha yäjïavalkyeti hoväca
yadeva säkñädaparokñädbrahma ya ätmä sarväntarastaà me
vyäcakçvetyeña ta ätmä sarväntaraù. katamo yäjïavalkya sarväntaro
yo 'çanä- yäpipäse çokaà mohaà jaräà måtyumatyeti. etaà vai
tamätmänaà viditvä brähmaëäù putraiçaëäyäçca vittaiñaëäyäçca
lokaiñaëäyäçca vyutthäyätha bhikñäcaryaà caranti yä hyeva putraiñaëä sä
vittaiñaëä yä vittaiñaëä sä laukaiñaëobhe hyete eñaëe eva bhavataù.
tasmä- dbrähmaëaù päëòityaà nirvidya bälyena tiñöhäset. (1)bälyaà ca
päëòityaà ca nirvidyätha muniramaunaà ca maunaà ca nirvidyätha
brähmaëaù sa brähmaëaù kena syädyena syättenedåça eväto 'nyadärtaà
tato ha kaholaù kauñétakeya upararäma.

6.1
 atha hainaà gärgé väcakgavé (??) papraccha yäjïavalkyeti hoväca
yadidaà sarvamapsvotaà ca protaà ca kasminnu khalväpa otäçca
protäçceti väyau gärgéti kasminnu khalu  väyurotaçca prota-
çcetyantarikñalokeñu gärgéti kasminnu khalvantarikñalokä otäçca
protäçceti gandharvalokeñu gärgéti kasminnu khalu gandha- rvalokä
otäçca protäçcetyädityalokeñu gärgéti kasminnu khalvädityalokä otäçca
protäçceti candralokeñu gärgéti kasminnu khalu  candralokä otäçca
protäçceti nakñatralokeñu gärgéti kasminnu khalu nakñatralokä otäçca
protäçceti devalokeñu gärgéti kasmannukhalu devalokä otäçca
protäçceténdralokeñu gärgéti kasménnu khalvindralokä otäçca protäçceti
prajä- patilokeñu gärgéti kasminnu khalu prajäpatilokä otäçca protäçceti
brahmalokeñu gärgéti kasminnu khalu brahmalokä otäçca protäçceti sa
hoväca gärgi mä 'tipräkñérmä te mürdhä vyapaptadanatipraçnyäà vai devatämatipåcchasi gärgi ma 'tipräkñériti tato ha gärgé väcaknavyupararäma.

7.1
 atha hainamuddälaka äruëiù papraccha yäjïavalkyeti hoväca madre-
ñvavasäma, (1) pataïcalasya käpyasya gåheñu yajïamadhéyänästasyäsé-
dbhäryä gandharvagåhétä tamapåcchäma ko 'ñéti so 'bravétkabandha
ärtharvaëa iti so 'bravétpataïcalaà käpyaà yäjïikäàçca vettha nu tvaà
käpya tatsütraà yenäyaà ca lokaù paraçcalokaù sarväëi ca bhütäni sandå-
bdhäni bhavantéti so 'bravétpataïcalaà käpyo nähaà tadbhagavanvedeti
so 'bravétpataïcalaà käpyaà yäjïikäàçca vettha nu tvaà käpya
tamantaryä- miëaà ya imaà ca lokaà paraà ca lokaà sarväëi ca bhütäni
yo 'ntaro yamayatéti so 'bravétpaïcalaù käpyo nähaà taà bhagavanvedeti
so 'bravétpataïcalaà käpyaà yäjïikäàçca yo vai tatkäpya sütraà
vidyättaà cäntaryämiëaniti sa brahmavitsa lokavitsa devavitsa vedavitsa
bhütavitsa ätmavitsa sarvaviditi tebhyo 'bravéttadahaà veda taccettvaà
yäjïavalkya sütramavidväàstaà cäntaryämiëaà brahmagavérudajase
mürdhä te vipatiñyatéti veda vä ahaà gautama tatsütraà taà cäntaryämiëa-
miti yo vä idaà kaçcid brüyädveda vedeti yathä vettha tathä brühéti.
7.2
 sa hoväca väyurvai gautama tatsütraà väyunä vai gautama sütreëäyaà
ca lokaù paraçca lokaù sarväëi ca bhütäni sandåbdhäni bhavanti
tasmädvai gautama puruñaà pretamähurvyasraàsiñatäsyäìgänéti väyunä
hi gautama sütreëa sandåbdhäni bhavantétyevamevaita-
dyäjïavalkyäntaryämiëaà brühéti.
7.3
 yaù påthivyäà tiñöhanpåthivyä antaro yaà påthivé na veda yasya påthivé
çaréraà yaù påthivémantaro yamayatyeña ta ätmä- 'ntaryämyamåtaù.
7.4
 yo 'psu tiñöhannadbhayo 'ntaro yamäpo na viduryasyäpaù çaréraà yo 
'po 'ntaro yamayatyeña ta ätmä 'ntaryämyamåtaù.
7.5
 yo 'gnau tiñöhannagnerantaro yamagnirna veda yasyägniù çaréraà yo
'gnimantaro yamayatyeña ta ätmä 'ntaryämyamåtaù.
7.6
 yo 'ntarikñe tiñöhanna- ntarikñädantaro yamantarikñaà na veda
yasyäntarikñaà çaréraà yo 'nta- rikñamantaro yamayatyeña ta ätmä 
'ntaryämyamåtaù.
7.7
 yo väyau tiñöhanväyorantaro yaà väyurna veda yasya väyuù çaréraà yo
väyu- mantaro yamayatyeña ta ätmä 'ntaryämyamåtaù.
7.8
 yo divi tiñöhandivo 'ntaro yaà dyaurna veda yasya dyauù çaréraà yo
divamantaro yamayatyeña ta ätmä 'ntaryämyamåtaù.
7.9
 ya äditye tiñöhanna- dityädantaro yamädityo na veda yasyädityaù çaréraà
ya äditya- mantaro yamayatyeña ta ätmä 'ntaryämyamåtaù.
7.10
 yo dikñu tiñöhandigbhyo 'ntaro yaà diço na viduryasya diçaù çaréraà yo
diço 'ntaro yamayatyeña ta ätmä 'ntaryämyamåtaù.
7.11
 yaçcandra- tärake ttiñöhaàçcandratärakädantaro yaà candratärakaà na
veda yasya candratärakaà çaréraà yaçcandratärakamantaro yamayatyeña
ta ätmä ' ntaryämyamåtaù.
7.12
 ya äkäçe tiñöhannäkaçädantaro yamä- käçau na veda yasyäkäçaù çaréraà
ya äkäçamantaro yamayatyeña ätmä 'ntaryämyamåtaù.
7.13
 yastamasi tiçöhaàstamaso 'ntaro yaà tamo na veda yasya tamaù çaréraà
yastamo 'ntaro yamayatyeña ta ätmä 'ntaryämyamåtaù.
7.14
 yastejasi tiñöhaàstejaso 'ntaro yaà na veda yasya tejaù çaréraà
yastejo 'ntaro yamayatyeña ta ätmä 'ntaryämyamåta
ityadhidaivatamathädhibhåtam.
7.15
 yaù sarveñu bhüteñu tiñöhansarvebhyo bhütebhyo 'ntaro yaà sarväëi
bhütäni na viduryasya sarväëi bhütäni çaréraà yaù sarväëi bhütänyantaro
yamayatyeña ta ätmä 'ntaryämyamåta ityadhibhütamathädhyätmam.
7.16
 yaù präëe tiñöhanpräëädantaro yaà präëo na veda yasya präëaù çaréraà
yaù präëamantaro yamayatyeña ta ätmä 'ntaryämyamåtaù.
7.17
 yo väci tiñöhanväco 'ntaro yaà väìna veda yasya väkçaréraà yo
väcamantaro yamayatyeña ta ätmä 'ntaryämyamåtaù.
7.18
 yaçcakñuñi tiñöhaàçcakñuño 'ntaro yaà cakñurna veda yasya cakñuù
çaréraà yaçcakñurantaro yamayatyeña ta ätmä 'ntaryämyamåtaù.
7.19
 yaù çrotre tiñöhaïchroträ- dantaro yaà çrotraà na veda yasya çrotraà
çaréraà yaù çrotramantaro yama- yatyeña ta ätmä 'ntaryämyamåtaù.
7.20
 yo manasi tiñöhanmanaso '-ntaro yaà mano na veda yasya manaù
çaréraà yo mano 'ntaro yama- yatyeña ta ätmä 'ntaryämyamåtaù.
7.21
 yastvaci tiñöhaàstvaco '-ntaro yaà tvaìna veda yasya tvakçaréraà
yastvacamantaro yamayatyeña ta ätmä 'ntaryämyamåtaù.
7.22
 yo vijïäne tiñöhanvijïänädantaro yaà vijïänaà na veda yasya vijïänaà
çaréraà yo vijïänamantaro yama- yatyeña ta ätmä 'ntaryämyamåtaù.
7.23
 yo retasi tiñöhanretaso 'ntaro yaà reto na veda yasya retaù çaréraà yo
reto 'ntaro yamaya-tyeña ta ätmä 'ntaryämyamåto 'dåñöo drañöä 'çrutaù
çrotä 'mato mantä 'vijïäto vijïätä nänyo 'to 'sti drañöä nänyo 'to 'sti
çrotä nänyo 'to 'sti mantä nänyä 'to 'sti vijïätaiña ta ätmä 'ntaryämyamåto
'to 'nyadärtaà tato hoddälaka äruëi- rupararäma.

8.1
 atha ha väcaknavyuväca brähmaëä bhagavanto hantähamimaà dvau
praçnau pradyämi tau cenme vadyati na jänu yuñmäkamimaà kaçcid-
brahmodyaà jeteti påccha gärgéti.
8.2
 sä hoväcähaà  vai tvä yäjïavalkya yathä käçyo vä vaideho vograputra
ujjyaà dhanuradhijyaà kåtvä dvau bäëavantau sapatnätivyä- dhinau
haste kåtvopottiñöhedevamevähaà tvä dväbhyäà praçnäbhyämupo-
dasthäà tau me brühéti påccha gärgéti.
8.3
 sä hoväca yadürdhvaà yäjïavalkya divo yadaväkpåthivyä yadantarä
dyäväpåthivé ime yadbhütaà ca bhavacca bhaviñyaccetyäcakñate
kasmiìstadotaà ca protaà ceti.
8.4
 sa hoväca yadürdhvaà gärgi devo yadaväkpåthivyä yadantarä
dyäväpåthivé ime yadbhütaà ca bhavacca bhaviñyaccetyäcakñata äkäçe
tadotaà ca protaà ceti.
8.5
 sä hoväca namaste 'stu yäjïavalkya yo ma etaà vyavoco 'parasmai
dhärayasveti påccha gärgéti. 
8.6
 sä hoväca yadürdhvaà  yäjïavalkya devo uadaväkpåthivyä yadantarä
dyäväpåthivé ime yadbhütaà ca bhavacca bhaviñyaccetyäcakñate
kasmiìstadotaà ca protaà ceti.
8.7
 sä hoväca yadürdhvaà gärgi divo yadaväkpåthivyä yadantarä
dyäväpåthivé ime yadbhütaà ca bhavacca bhaviñyaccetyäcakñata
äkäça eva tadotaà ca protaà ceti kasminnu khalväkäça otaçca
protaçceti.
8.8
 sä hoväcaitadvai tadakñaraà gärgi brähmaëä abhivadantyasthülamana-
ëvahrasvamadérghamalohitamasnehamacchäyamatamo 
'väyvanäkäçamasaìga- marasamagandhamacakñuñkamaçrotramavägamano
'tejaskamapräëamamukhamamä tramanantaramabähyaà na tadaçnäti
kiïcana na tadaçnäti kaçcana.
8.9
 etasya vä akñarasya praçäsane gärgi süryäcandramasau vidhåtau tiñöhata
etasya vä akñarasya praçäsane gärgi dyäväpåthivyau vidhåte tiñöhata etasya
vä akñarasya praçäsane gärgi nimeñä muhürtä ahoräträëyardhamäsä mäsä
åtavaù saàvatsarä iti vidhu- täsmiñöhantyetasya vä akñarasya praçäsane
gargi präcyo 'nyä nadyaù syandante çvetebhyaù  parvatebhyaù
pratécyo 'nyä yäà yäà ca diçamanve- tasya vä akñarasya praçasane gärgi
dadato manuñyäù praçaàsanti yajamänaà devä darvéà pitaro 'nväyattaù.
8.10
 yo vä etadakñaraà gärgyaviditvä 'smiìlloke juhoti yajate tapastapyate
bahüni varñasahasräëyantavadeväsya tadbhavati yo vä etadakñaraà
gärgyaviditvä 'smällokätpraiti sa kåpaëo 'tha etadakñaraà gärgi
viditvä 'smällokätpraiti sa brähmaëaù.
8.11
 tadvä etadakñaraà gärgyadåñöaà drañöraçrutaà çrotramataà
tantravijïätaà vijïätå nänyadato 'sti drañöå nänyadato 'sti çrotå
nänyadato- 'sti mantå mänyadato 'sti vijïätretasminnu khalvakñare
gärgyäkäça otaçca protaçceti.
8.12
 sä hoväca brähmaëä bhagavantastadeva bahu manyedhvaà yadasmänna-
maskäreëa musyedhvaà na vai jätu yuñmäkamimaà kaçcidbrahmodyaà
jeteti tato ha väcaknavyupararäma.

9.1
 atha hainaà vidagdhaù çäkalyaù papraccha kati devä yäjïavalkyeti sa
haitayaiva nividä pratipede yävanto vaiçvadevasya nividyucyante
trayaçca tré ca çatä trayaçca tré ca sahasretyomiti hoväca katyeva devä
yäjïavalkyeti trayastriàçadityomiti hoväca katyeva devä
yäjïavalkyeti ñaòityomiti hoväca katyeva devä yäjïavalkyeti traya
ityomiti hoväca katyeva devä yäjïavalkyeti dvävityomiti hoväca
katyeva devä yäjïavalkyetyadhyardha ityomiti hoväca katyeva devä
yäjïavalkyetyeka ityomiti hoväca katame te trayaçca tré ca çatä trayaçca
tré ca sahasreti.
9.2
 sa hoväca mahimäna evaiñämete trayastriàçattveva devä iti katame te
trayastriàçadityañöau vasava ekädaça rudrä dvädaçädityästa
ekatriàçadindraçcaiva prajäpatiçca trayastriàçäviti.
9.3
 katame vasava utyagniçca påthivé ca väyuçcäntarikñaà cädityaçca dyauçca
candramäçca nakñaträëi caite vasava eteñu hédaà sarvaà hita- miti
tasmädvasava iti.
9.4
 katame rudrä iti daçeme puruñe präëä ätmaikädaçaste yadä- 'smäccharéränmartyädutkrämantyatha rodayanti tadyadrodayanti tasmä-
drudrä iti.
9.5
 katama ädityä iti dvädaça vai mäsä saàvatsarasyaita ädityä ete hédaà
sarvamädadänä yanti te yadidaà sarvamädadänä yanti tasmädädityä iti.
9.6
 katama indraù katamaù prajäpatiriti stanayitnurevendro yajïaù
prajäpatiriti katamaù stanayitnurityaçaniriti katamo yajïa iti paçava iti.
9.7
 katame ñaòityagniçca påthivé ca väyuçcäntarikñaà cädityaçca dyauçcaite
ñaòete hédaà sarvaà ñaòiti.
9.8
 katame te trayo devä itéma eva trayo lokä eñu héme sarve devä iti katamau
tau dvau devävityannaà caiva präëaçceti katamo 'dhyardha iti yo 'yaà
pavata iti.
9.9
 tadähuryadayameka ivaiva pavate 'tha kathamadhyardha iti yasminnidaà
sarvamadhyärdhnottenädhyardha iti katama eko deva iti präëa iti sa
brahma tyadityäcakñate.
9.10
 påthivyeva yasyäyatanamagnirloko manojyotiryo vai taà puruñaà
vidyätsarvasyätmanaù paräyaëaà sa vai veditä syät. yäjïavalkya veda vä
ahaà taà puruñaà sarvasyätmanaù paräyaëaà yamättha ya eväyaà
çaréraù puruñaù sa eña vadaiva çäkalya tasya kä devatetyamåtamiti hoväca.
9.11
 käma eva yasyäyatanaà hådayaà loko manojyotiryo vai taà puruñaà
vidyätsarvasyätmanaù paräyaëaà sa vai veditä syät. yäjïavalkya veda vä
ahaà taà puruña sarvasyätmanaù paräyaëaà yamättha ya eväyaà
kämamayaù puruñaù sa eña çäkalya tasya kä devateti striya iti hoväca.
9.12
 rüpäëyeva yasyäyatanaà cakñurloko mano 'jyotiryo vai taà puruñaà
vidyätsarvasyätmanaù paräyaëaà sa vai veditä syät. yäjïavalkya veda
vä ahaà taà puruñaà sarvasyätmanaù paräyaëaà yamättha ya evä-
säväditye puruña sa eña vadaiva çäkalya tasya kä devateti satyamiti
hoväca.
9.13
 äkäça eva yasyäyatanaà çrotraà loko manojyotiryo vai taà puruña vidyätsarvasyätmanaù paräyaëaà sa vai veditä syät. yäjïavalkya veda
vä aha taà puruñaà sarvasyätmanaù paräyaëaà yamättha ya eväyaà
çrotraù prätiçrutkaù puruñaù sa eña vadaiva çäkalya tasya kä devateti
diça iti hoväca.
9.14
 tama eva yasyäyatanaà hådayaà loko mano 'jyotiryo vai taà puruñaà
vidyätsavasyätmanaù paräyaëaà sa vai veditä syät. yäjïavalkya veda vä
ahaà ta puruñaà sarvasyätmanaù paräyaëaà yamättha ya eväyaà
chäyämayaù puruñaù sa eña vadaiva çäkalya tasya kä devateti måtyuriti
hoväca.
9.15
 rüpäëyeva yasyäyatanaà cakñurloko manojyotiryo vai taà puruñaà
vidyätsarvasyätmanaù paräyaëaà sa vai veditä syät. yäjïavalkya veda vä
ahaà taà puruñaà sarvasyätmanaù paräyaëaà yamättha ya
eväyamädarçe puruñaù sa eña vadaiva çäkalya tasya kä devate- tyasuriti
hoväca.
9.16
 äpa eva yasyäyatanaà hådayaà loko manojyotiryo vai taà puruñaà
vidyätsarvasyätmanaù paräyaëaà sa vai veditä syät. yäjïavalkya veda vä
ahaà taà puruñaà sarvasyätmanaù paräyaëaà yamättha ya eväyamapsu
puruñaù sa eña vadaiva çäkalya tasya kä devateti varuëa iti hoväca.
9.17
 reta eva yasyäyatanaà hådayaà loko manojyotiryo vai taà puruñaà
vidyätsarvasyätmanaù paräyaëaà sa vai veditä syät. yäjïavalkya veda vä
ahaà taà puruñaà sarvasyätmanaù paräyaëaà yamättha ya eväyaà
putramayaù puruñaù sa eña vadaiva çäkalya tasya kä devateti prajäpatiriti
hoväca.
9.18
 çäkalyeti hoväca yäjïavalkyastväà svidime brähmaëä
aìgärävakñayaëamakratä iti.
9.19
 yäjïavalkyeti hoväca çäkalyo yadidaà kurupaïcälänäà
brahmaëänatyavädéù kià brahma vidväniti diço veda sadeväù sapratiñöhä
iti yaddiço vettha sadeväù sapratiñöhäù.
9.20
 kindevato 'syäà präcyäà diçyasétyädityadevata iti sa ädityaù
kasminpratiñöhita iti cakñuñéti kasminnu cakñu pratiñöhitamiti rüpeñviti
cakñuñä hi rüpäëi paçyati kasminnu rüpäëi pratiñöhitänéti hådaya iti
hoväca hådayena hi rüpäëi jänäti hådaye hyeva rüpäëi pratiñöhitäni
bhavantétyevamevaita- dyäjïavalkya.
9.21
 kindevato 'syäà dakñiëäyäà diçyaséti yamadevata iti sa yamaù
kasminpratiñöhita iti yajïa iti kasminnu yajïaù pratiñöhita iti dakñiëäyämiti
kasminnu dakñiëä pratiñöhiteti çraddhäyämiti yadä hyeva çraddhatte 'tha
dakñiëäà dadäti çraddhäyäà hyeva dakñiëä pratiñöhiteti kasminnu
çraddhä pratiñöhiteti hådaya iti hoväca hådayena hi çraddhäà jänäti hådaye
hyeva çraddhä pratiñöhita bhavaté- tyevamevaitadyäjïavalkya.
9.22
 kindevato 'syäà pratécyäà diçyaséti varuëadevata iti sa varuëaù
kasminpratiñöhita ityapsviti kasminnväpaù pratiñöhitä iti retaséti kasminnu
retaù pratiñöhitamiti hådaya iti tasmä- dapi pratirüpaà
jätamähurhådayädiva såpto hådayädiva nirmita iti (1)hådaye hyeva retaù
pratiñöhitaà bhavatétyevamevaitadyäjïavalkya.
9.23
 kindevato 'syämudécyäà diçyaséti somadevata iti sa somaù
kasminpratiñöhita iti dékñäyämiti kasminnu dékñä pratiñöhiteti satya iti
tasmädapi dékñitamähuù satyaà vadeti satye hyeva dékñä pratiñöhiteti
kasminnu satyaà pratiñöhitamiti hådaya iti hoväca hådayena hi satyaà
jänäti hådaye hyeva satyaà pratiñöhitaà bhavatétyevamevaitadyäjïavalkya.
9.24
 kindevato 'syäà dhruväyäà diçyasétyagnidevata iti so 'gniù
kasminpratiñöhita iti väcétià kamminnu väkpratiñöhiteti hådaya iti
kasminnu hådayaà pratiñöhitamiti.
9.25
 ahalliketi hoväca yäjïavalkyo yatraitadanyaträsmanmanyäsai
yaddhyetadanyaträsmatsyäcchväno vainadadyurvayäàsi
vainadvimathnéranniti.
9.26
 kasminnu tvaà cätmä pratiñöhitau stha iti präëa iti kasminnu präëaù
pratiñöhita ityapäna iti kasminnvapänaù pratiñöhita iti vyäna iti kasminnu
vyänaù pratiñöhita ityudäna iti kasmi- nnüdänaù pratiñöhita iti samäna
iti sa eña neti netyätmä 'gåhyo- na hi gåhyate 'çéryo na hi çéryate 'saìgo na
hi sajyate 'sito na vyathate na riñyati. etänyañöäväyatanänyañöau lokä
añöau devä äñöau puruñäù sa yastänpuruñänniruhya pratyuhyätyakrämattaà
tvaupa- niñadaà puruñaà påcchämi taà cenme na vivakñyasi mürdhä te
vipati- ñyatéti. taà ha na mene çäkalyastasya ha mürdhä vipapä (1) täpi
häsya parimoñiëo 'sthényapajahruranyanmanyamänäù.
9.27
 atha hoväca brähmaëä bhagavanto yo vaù kämayate sa mä påcchatu
sarve vä mä påcchata yo vaù kämayate taà vaù påcchämi sarvänvä vaù
påcchäméti te ha brähmaëä na dadhåñuù.
9.28
tänhaitaiù çlokaiù papraccha-
 yathä våkño vanaspatistathaiva puruño 'måñä
 tasya lomäni parëäni tvagasyotpäöikä bahuù (1)
 tvaca eväsya rudhiraà prasyandi tvaca utpaöaù
 tasmättadätåëëätpraiti raso våkñädivä ''hatät (2)
 mäàsänyasya çakaräëi kinäöaà snäva tasthiram
 asthényantarato därüëi majjä majjopamä kåtä (3)
 yadvåkño våkëo rohati mülännavataraù punaù
 martyuù svinmåtyunä våkëaù kasmänmülätprarohati (4)
 retasa iti mä vocata jévatastatprajäyate
 dhänäruha iva vai våkño 'ïjasä pretya sambhavaù (5)
 yatsamülamävåheyurvåkñaà na punaräbhavet
 martyaù svenmåtyunä våkëaù kasmänmülätprarohati (6)
jäta eva na jäyate ko nvenaà janayatpunaù. vijïänamänandaà brahma
rätirdätuù paräyaëaà tiñöhamänasya tadvida iti.

atha caturtho 'dhyäyaù

1.1
 oà janako ha vaideha äsäïcake 'tha ha yäjïavalkya ävavräja taà
hoväca yäjïavalkya kimarthamacäréù paçünicchannaëvantäniti.
ubhayameva samräòiti hoväca.
1.2
 yatte kaçcidabravéttacchåëavämetyabravénme jitvä çailinirvägvai-
brahmeti yathä mätåmänpitåmänäcäryavänbrüyättathä tacchailini-
rabravédvägvai brahmetyavadato hi kià syädityabravéttu te tasyäyatanaà
pratiñöhäà na me 'bravédityekapädvä etatsamräòiti sa vai no brühi
yäjïavalkya. vägeväyatanamäkäçaù pratiñöhä prajïetyenadupäséta. kä
prajïatä yäjïavalkya. vägeva samräòiti hoväca. väcä vai samräòbandhuù
prajïäyata ågvedo yajurvedaù sämavedo 'tharväìgirasa itihäsaù
puräëaà vidyä upaniñadaù çlokäù süträ- ëyanuvyäkhyänäni
vyäkhyänänéñöaà hutamäçitaà päyitamayaà ca lokaù paraçca lokaù
sarväëi ca bhütäni väcaiva samräö prajïäyante vägvai samräö paramaà
brahma naina vägjahäti sarväëyenaà bhütä- nyabhikñaranti devo bhütvä
devänapyeti ya evaà vidvänetadupäste. hastyuñabhaà(??) sahasraà
dadäméti hoväca janako vaidehaù. sa hoväca yäjïavalkyaù pitä
me 'manyata nänanuçiñya hareteti.
1.3
 yadeva te kaçcidabravéttacchåëavämetyabravénma udaìkaù çaulbäyanaù
präëo vai brahmeti yathä mätåmänpitåmänäcäryavänbrüyättathä
tacchaulbäyano 'bravétpräëo vai brahmetyapräëato hi kià syäditya-
bravéttu te tasyäyatanaà pratiñöhäà na me 'bravédityekapädvä eta-
tsamräòiti sa vai no brühi yäjïavalkya präëa eväyatanamäkäçaù pratiñöhä
priyamityenadupäséta kä priyatä yäjïavalkya präëa eva samräòiti hoväca
präëasya vai samräö kämäyäyäjyaà yäjayatyapratigåhyasya
pratigåhëätyapi tatra vadhäçaìkaà bhavati yäà diçameti präëasyaiva
samräö kämäya präëo vai samräö paramaà brahma nainaà präëo
jahäti sarväëyenaà bhütänyabhikñaranti devo bhütvä devänapyeti ya
evaà vidvänetadupäste hastyuñabhaà sahasraà dadäméti hoväca janako
vaidehaù sa hoväca yäjïavalkyaù pitä me 'manyata nänanuçiñya hareteti.
1.4
 yadeva te kaçcidabravéttacchåëavämetyabravénme barkurvärñëaçcakñurvai
brahmeti yathä mätåmänpitåmänäcäryavänbrüyättathä tadvärñëo -
'bravéccakñurvai brahmetyapaçyato hi kià syädityabravéttu te tasyä-
yatanaà pratiñöhäà na me 'bravédityekapädvä etatsamräòiti sa vai no
brühi yäjïavalkya cakñureväyatanamäkäçaù pratiñöhä satyamityena-
dupäséta kä satyatä yäjïavalkya cakñureva samräòiti hoväca cakñuñä vai
samräö paçyantamähuradräkñériti sa ähädräkñamiti tatsatyaà bhavati
cakñurvai samräö paramaà brahma nainaà cakñurjahäti sarväëyenaà
bhütänyabhikñaranti devo bhütvä devänapyeti ya evaà vidvänetadupäste
hastyuñabhaà sahasraà dadäméti hoväca janako vaidehaù sa hoväca
yäjïavalkyaù pitä me 'manyata nänaçiñya hareteti.
1.5
 yadeva te kaçcidabravéttacchåëavämetyabravénme gardabhévipéto
bharadväjaù çrotraà vai brahmeti yathä mätåmänpitåmänäcäryavänbrü-
yättathä tadbhäradväjo 'bravécchrotraà vai brahmetyaçåëvato hi kià
syädityabravéttu te tasyäyatanaà pratiñöhäà na me 'bravédityekapädvä
etatsamräòiti sa vai no brühi yajïavalkya çrotramevä ''yanatamäkäçaù
pratiñöhä 'nanta ityenadupäséta kä 'nantatä yajïavalkya diça eva
samräòiti hoväca tasmädvaisamräòapi yäà käà ca diçaà gacchati
naiväsyä antaà gacchatyanantä hi çrotraà diço vai samräö çrotraà vai
samräö paramaà brahma nainam çrotraà jahäti sarväëyenaà
bhütänyabhikñaranti devo bhütvä devänapyeti ya evaà vidvänetadupäste
hastyuñabhaà sahasraà dadäméti hoväca janako vaidehaù sa hoväca
yäjïavalkyaù pitä me 'manyata nänaçiñya hareteti.

1.6
 yadeva te kaçcidabravéttacchåëavämetyabravénme satyakämo jäbälo
mano vai brahmeti yathä mätåmänpitåmänäcäryavänbrüyättathä tajjäbälo 
'bravénmano vai brahmetyamanaso hi kià syädityabravéttu te
tasyä ''yatanaìpratiñöhäà na me 'bravédityekapädvä etatsamräòiti sa vai
no brahi yäjïavalkya mana evä ''yatanamäkäçaù pratiñöhä- ''nanta
ityanadupäséta känandatä yäjïavalkya mana eva samräòiti hoväca manasä
vai samräö striyamabhihäryate tasyäà pratirüpaù putro jäyate sa änando
mano vai samräö paramaà brahma nainaà mano jahäti sarväëyenaà
bhütänyabhikñaranti devo bhütvä devänapyeti ya evaà vidvänetadupäste
hastyuñabhaà sahasraà dadäméti hoväca janako vaidehaù sa hoväca
yäjïavalkyaù pitä me 'manyata nänanuçiñya hareteti.
1.7
 yadeva te kaçcidavravéttacchåëavämetyabravénme vidagdhaù çäkalyo
(1) hådayaà vai brahmeti yathä mätåmänpitåmänäcäryavänbrüyättathä
tacchäkalyo 'bravéddhådayaà vai brahmetyahådayasya hi kià
syädityabravéttu te tasyä ''yatanaà pratiñöhäà na me 'bravédityekapädvä
etatsanräòiti sa vai no brühi yäjïavalkya hådayameväyatanamäkäçaù
pratiñöhä sthitirityenadupäséta kä sthitatä yäjïavalkya hådayameva
samräòiti hoväca hådayaà vai samräö sarveñäà bhütänämäyatanaà
hådayaà vai samräö sarveñäà bhütänäà pratiñöhä hådaye hyeva samräö
sarväëi bhütäni pratiñöhitäni bhavanti hådayaà vai samräö paramaà
brahma nainaà hådayaà yajäti sarväëyenaà bhütänyabhikñaranti devo
bhütvä devänapyeti ya evaà vidvänetadupäste hastyuñabhaà(??)
sahasraà dadäméti hoväca janako vaidehaù sa hoväca yäjïavalkyaù pitä
me 'manyata nänanuçiñya hareteti.

2.1
 janako ha vaidehaù kürcädupävasarpannuväca namaste 'stu
yäjïavalkyänu mä çädhéti sa hoväca yathä vai samräòmahänta
madhvänameñyanrathaà vä nävaà vä
samädadétaivamevaitäbhirupaniñadbhiù samähitätmä 'syevaàvåndäraka
äòhyaù sannadhétaveda uktopaniñatka ito vimucyamänaù kva
gamiñyaséti nähaà tadbhagavanveda yatra gamiñyämétyatha vai te 'haà
tadvakñyämi yatra gamiñyaséti bravét bhagaväniti.
2.2
 indho ha vai nämaiña yo 'yaà dakñiëe 'kñanpuruñastaà vä etamindhaà
santamindra ityäcakñate parokñeëaiva parokñapriyä iva hi deväù
pratyakñadviñaù.
2.3
 athaitadväme 'kñaëi puruñarüpameñä 'sya patné viräö tayoreña saàstävo
ya eño 'ntarhådaya äkäço 'thainayoretadannaà ya eño 'ntarhådaye
lohitapiëòo 'thaitayoretatprävaraëaà yadetadantarhådaye jälaka-
miväthainayoreñä såtiù saïcaraëé yaiñä hådayädürdhvä näòyuccarati yayä
keça sahasradhä bhinna evanasyaitä hitä näma näòyo 'nta- rhådaye
pratiñöhitä bhavantyetäbhirvä etadäsravadäsravati tasmädeña
praviviktähäratara ivaiva bhavatyasmäcchärérädätmanaù.
2.4
 tasya präcé dikpräïcaù präëä dakñiëä digdakñiëe präëäù pratécé
dikpratyaïcaù präëä udécé digudaïcaù präëä ürdhvä digürdhvä präëä
aväcé digaväïcaù präëäù sarvä diçaù sarve präëä sa eña neti netyätmä- 
'gåhyo na hi gåhyate 'çéryo na hi çéryate 'saìgo nahi sajyate 'sito na
vyathate na riñyatyabhayaà vai janaka präpto 'séti hoväca yäjïavalkyaù.
sa hoväca janako vaideho 'bhayaà tvä gacchatädyäjïavalkya yo no
bhavannabhayaà vedayase namaste 'stvime videhä ayamahamasmi.

3.1
 janakaà ha vaidehaà yäjïavalkyo jagäma sa mene na vadiñya ityatha
ha yajjanakaçca vaideho yäjïavalkyaçcägnihotre samüdäte tasmai ha
yäjïavalkyo varaà dadau sa ha kämapraçnameva vavre taà häsmai
dadau taà ha samräòeva purvaà papraccha.
3.2
 yäjïavalkya kiïjyotirayaà puruña iti. ädityajyotiù samräòiti
hoväcädityenaiväyaà jyotiñäste palyayate karma kurute vapilyetétyevamevaitadyäjïavalkya.
3.3
 astamita äditye yäjïavalkya kiïcyotireväyaà puruña iti candramä eväsya
jyotirbhavatéti candramasaiväyaà jyotiñäste palyayate karma kurute
vipalyetétyevamevaitadyäjïavalkya.
3.4
 astamita äditye yäjïavalkya candramasyastamite kiïjyotireväyaà puruña
ityagnireväsya jyotirbhavatétyagninaiväyaà jyotiñäste palyayate karma
kurute vipalyetétyevamevaitadyäjïavalkya.
3.5
 astamita ädityeyäjïavalkya candramasyastamite çänte 'gnau
kiïjyotireväyaàpuruña itivägeväsya jyotirbhavatéti väcaiväyaà
jyotiñäste palyayate karma kurute vipalyetéti tasmädvai samräòapi yatra
svaù päëirna vinirjïäyate 'tha yatra väguccaratyupaiva tatra
nyetétyevamevaitadyäjïavalkya.
3.6
 astamita äditye yäjïavalkya candramasyastamite çänte 'gnau çäntäyäà
väci kiïjyotireväyaà puruña ityätmaiväsya jyotirbhavatétyätmaneväyaà
jyotiñäste palyayate karma kurute vipalyetéti.
3.7
 katama ätmeti yo 'yaà vijïänamayaù präëeñu hådyantarjyotiù puruñaù
sa samänaù sannubhau lokävanusaïcarati dhyäyatéva leläyatéva sa hi
svapno bhütvemaà lokammatikrämati måtyo rüpäëi.
3.8
 sa vä ayaà puruño jäyamänaù çaréramabhisampadyamänaù päpmabhiù
saàsåjyate sa utkrämanmriyamäëaù päpmano vijahäti.
3.9
 tasya vä etasya puruñasya dve eva sthäne bhavata idaà ca para-
lokasthänaà ca sandhyaà tåtéyaà khapnasthänaà tasminsandhye sthäne
tiñöhannete ubhe sthäne paçyatédaà ca paralokasthänaà ca. atha
yathäkramo 'yaà paralokasthäne bhavati tamäkramamäkramyobhayänpä-
pmana änandäàçca paçyati sa yatra prasvapityasya lokasya sarvävato
mäträmapädäya svayaà vihatya svayaà nirmäya svena bhäsä svena
jyotiñä prasvapityaträyaà puruñaù svayaà jyotirbhavati.
3.10
 (1)na tatra rathä na rathayogä na panthäno bhavantyatha rathänratha-
yogänpathaù såjate na tatränandä mudaù pramudo
bhavantyathänandänmudaù pramudaù såjate na tatra veçäntäù
puñkariëyaù stravantyo bhavantyatha veçäntänpuñkariëéù sravantéù
såjate sa hi kartä.
3.11
 tadete çlokä bhavanti.
 svapnena çäréramabhiprahatyäsuptaù suptänabhicäkaçéti.
 çukamädäya punaraiti sthänaà hiraëmayaù puruña ekahaàsaù.
3.12
 präëena rakñannavaraà kuläyaà bahiñkuläyädamåtaçcaritvä.
 sa éyate 'måto yatra kämaà hiraëmayaù puruña ekahaàsaù.
3.13
 svapnänta uccävacaméyamäno rüpäëi devaù kurute bahüni.
 uteva strébhiù saha modamäno jakñaduteväpi bhayäni paçyan.
3.14
 ärämamasya paçyanti na taà paçyati kaçcaneti taà näyataà
bodhayedityähuù. durbhiñajyaà häsmai bhavati yameña na pratipadyate.
atho khalvähurjägaritadeça eväsyaiña iti yäni hyeva jägratpaçyati täni
supta ityaträyaà puruñaù svayaà jyotirbhavati so 'haà bhagavate
sahasraà dadämyata ürdhvaà vimokñäya brühéti.
3.15
 sa vä eña etasminsamprasäde ratvä caritvä dåñövaiva puëyaà ca päpaà
ca. punaù pratinyäyaà pratiyonyädravati svapnäyaiva sa yattatra
kiïcitpaçyatyananvägatastena bhavatyasaìgo hyayaà puruña
ityevamevaitadyäjïavalkya so 'haà bhagavate sahasraà dadämyata
ürdhvaà vimokñäyaiva brühéti.
3.16
 sa vä eña etasminsvapne ratvä caritvä dåñövaiva puëyaà ca päpaà ca
punaù pratinyäyaà pratiyonyädravati buddhäntäyaiva sa yattatra
kiïcitpaçyatyananvägatastena bhavatyasaìgo hyayaà puruña ityeva
mevaitadyäjïavalkya so 'haà bhagavate sahasraà dadämyata ürdhvaà
vimokñayaiva brühéti.
3.17
 sa vä eña etasminbuddhänte ratvä caritvä dåñövaiva puëyaà ca päpaà ca
punaù pratinyäyaà pratiyonyädravati svapnäntäyaiva.
3.18
 yadyathä mahämatsya ubhe küle anusaïcarati pürvaà cäparaà caiva-
meväyaà puruña etävubhävantävanusaïcarati svapnäntaà ca
buddhäntaà ca.
3.19
 tadyathäsminnäkäçe çyeno vä suparëo vä viparipatya çräntaù saàhatya
pakñau saàlayäyaiva dhriyata evameväyaà puruña etasmä antäya
dhävati yatra supto na kaïcana  kämaà kämayate na kaïcana svapnaà
paçyati.
3.20
 tä vä asyaitä hitä näma näòyo yathä keçaù sahasradhä bhinnastävatä-
'ëimnä tiñöhanti çuklasya nélasya piìgalasya haritasya lohitasya pürëä
atha yatrainaà ghnantéva jinantéva hastéva vicchäyayati gartamiva patati
yadeva jägradbhayaà paçyati tadaträvidyayä manyate 'tha yatra deva iva
räjevähamevedaì sarvo 'sméti manyate so 'sya paramo lokaù.
3.21
 tadvä asyaitadaticchandä apahatapäpmä 'bhayaà rüpam. tadyathä
priyayä striyä saìpariñvakto na bähyaà kiàcana veda
näntaramevameväyaà puruñaù präjïenätmanä saìpariñvakto na bähyaà
kiàcana veda näntaraà tadvä asyaitadäptakämamätmakämamakämaì
rüpaà çokäntaram.
3.22
 atra pitä 'pitä bhavati mätä 'mätä lokä alokä devä adevä vedä avedäù.
atra steno 'steno bhavati bhrüëahäbhrüëahä cäëòälo 'cäëòälaù
paulkaso 'paulkasaù çramaëo 'çramaëastäpaso 'täpaso 'nanvägataà
puëyanänanvägataà päpena térëo hi tadä sarväïchokänhådayasya
bhavati.

incomplete